Perkament in stukken (2)

‘Perkament in stukken’ is een tentoonstelling in Het Utrechts Archief
en een boek onder redactie van Bart Jaski, Marco Mosterd en Kaj van Vliet.
Beide gaan over ‘Teruggevonden middeleeuwse handschriftfragmenten’.
Of zoals in het boek te lezen is:

Het waren ‘onnutte boeken’ (libri inutiles) geworden, om wat voor reden dan ook.
Maar hun teksten hadden dan wel geen nut meer. het materiaal waarop ze geschreven werden, had dat nog wel.
In de vroege middeleeuwen werd beschreven papyrus gebruikt om latere handschriften in te binden, en van op perkament geschreven teksten kon de tekst worden verwijderd om zo plaats te maken voor nieuwe tekst.
Zo’n nieuwe tekst heet een palimpsest.
De teksten die oorspronkelijk op het hergebruikte papyrus, perkament, en later ook wel papier waren geschreven, bleven vaak nog leesbaar.
Uiteraard ging het bij dat hergebruik niet om de oorspronkelijke teksten; die zijn daarom vaak slechts fragmentarisch bewaard gebleven.
En vooral perkament had eigenschappen, die het ook tot nuttig materiaal voor het luchtdicht bewaren van voedsel maakte, voor het luchtdicht maken van orgelpijpen, of voor enveloppen.
Of men kon er vliegers van maken.

Marco Mosterd, Perkament in stukken, pagina 14.

Gisteren bezocht ik de tentoonstelling en maakte er wat foto’s.
De foto’s zijn niet zo goed gelukt als de foto’s in het boek of
de boeken in het echt.
Mijn advies: ga kijken in Utrecht.
Om goede redenen is de ruimte schaars verlicht en wordt de
temperatuur en luchtvochtigheid goed in de gaten gehouden.

WP_20181006_13_23_06_ProUbu109E2

Dit boek staat bekend als UBU 109 E 2. Universiteitsbibliotheek Utrecht. In het boek ‘Perkament in stukken’ schrijft Marisa Mol er een verhaal over met de titel ‘In de ban(d) van de Calvinistische kanunnik’. Het boek omvat twee bijbelcommentaren. Maar hier is het even om de band te doen. Die wordt onder andere gevormd door twee handschriftfragmenten. De buitenkant met zware zwarte letters, de binnenkant in een sierlijker handschrift.


De twee bijbelcommentaren zijn:
= een tekst van Johannes Calvijn over het evangelie van Johannes uit Genève
= een tekst van Wolfgang Musculus, aanhanger van Luther,
over de brieven van Paulus aan de Romeinen, gedrukt in Bazel, 1555.

Het fragment wat we aan de buitenkant zien is geschreven in een gotische schrijfwijze
gecombineerd met gregoriaanse muzieknotatie.
Daarmee plaatst men dit fragment in de 15e eeuw.
Het is een onderdeel geweest van een Graduale, een boek voor een koor.

Het fragment aan de binnenkant zijn twee teksten uit de Moralia in Job,
geschreven door Paus Gregorius tussen 578 en 595. Dit fragment
dateert waarschijnlijk uit de late elfde eeuw of vroege 12de eeuw.

Er is dus nog veel meer over dit boek te vertellen.

WP_20181006_13_25_31_ProOmTeKaften

Ik weet niet van alle voorbeelden wat precies hun bibliotheeksnummer is. Maar ook zonder detailtoelichting zie je al snel dat het hier om materiaal gaat dat eerder is beschreven en later op maat gemaakt is om een boek te kaften.


WP_20181006_13_28_24_ProOudeTekstAlsKaft

Ik weet niet of alle voorbeelden van de tentoonstelling ook in het boek besproken worden. Ik heb het boek alleen nog maar globaal bekeken. Maar hier is een voorbeeld van een oudere tekst die als band voor een boek is gebruikt.


WP_20181006_13_33_04_ProUbuHsFr86SulpiciusSeverusVitaSanctiMartini11eEeuw

Dit is eenvoudig in het boek terug te vinden door de afdruk van een (!) leren bril die waarschijnlijk door een lezer is vergeten en die een tijd in het boek gezeten heeft. Los van dit bijzonder kenmerk is het ook een bijzondere tekst: UBU Hs Fr 8.6: Sulpicius Severus, Vita Sancti Martini (het leven van de heilige Martinus), 11e eeuw. Deze tekst was gebruikt om twee boeken die in 1487 zijn gedrukt in te binden.


WP_20181006_13_35_39_Pro

Dit is een voorbeeld van een oudere tekst die hergebruikt is en waar later op een helft een afbeelding is geplakt (links).


WP_20181006_13_37_37_ProMuziekAlsEnvelop

Dit is heel bizar: een stuk gregoriaanse muziek waar een envelop van is gemaakt. Dit is UBU Hs Fr 7.1. Perkament op folioformaat, de muziek maakt deel uit van een antifonaria.


WP_20181006_13_53_16_ProSnoekenbekHUAToegang216Nr665-4MetOASchenkingenAanDeDom

Een snoekenbek. Door de manier van inbinden zijn de binnenste katernen dieper in de rug van de binding komen te liggen. Maar er is nog een andere reden waarom deze binding zo bijzonder is. De tekst op het materiaal dat gebruikt is om de binding te maken vertelt over een schenking aan de Utrechtse Dom. HUA Toegang 216, nr 665-4.


WP_20181006_13_56_59_ProOudeTekstOmRecentereInTeBinden


WP_20181006_14_02_03_ProVoorraadkelderVanDeVoormaligeAbdij

Het Utrechts Archief is ondergebracht in een interessant gebouw. Een deel van de voormalige Paulusabdij. Hier zie je een stuk van de voorraadkamer.


WP_20181006_14_05_57_ProDoorDeBoekbandZieJeEenOudereTekstDieAlsVullingDient

Bij deze boekband zie je op sommige plaatsen de tekst die gebruikt is om de boekband meer volume te geven, door het leer heen komen, .


WP_20181006_14_07_43_ProUBUHQU205Convoluut

Dit is een convoluut. Dat is een boek samengesteld uit meerdere teksten die niet iets met elkaar te maken hebben. UBU HQU 205 is ingebonden met een oudere tekst als omslag.


WP_20181006_14_09_07_ProUBUFQU102ConvoluutVroeg16eEeuws

Nog een voorbeeld van een convoluut. Hier zie je dat een andere tekst is gebruikt als schutblad. UBU FQU 102.


WP_20181006_14_12_31_ProUBUHsFr3-65

Dit is echt een supervondst. Dit is een met de hand geschreven plan om een boek te zetten en drukken met een serie afbeeldingen. UBU Hs Fr 3-65. De tekst is een wereldkroniek. Je ziet bijvoorbeeld op de rechterpagina, in de linkerkolom, helemaal bovenaan de regenboog die Noah ziet vanuit de Ark en die het teken is dat het gestopt is met regenen.


WP_20181006_14_12_42_ProWernerRolrvinckFascicukusTemporumUBUThoTAT11-27qu

Hier zie je een versie van die wereldkroniek van Werner Rolevinck, Fascicukus Temporum, UBU Tho Rar 11-27 qu. Een wereldgeschiedenis waarbij je op de rechterpagina de regenboog ziet terugkomen.


WP_20181006_18_05_28_ProBartJaskiMarcoMosterdKahVanVlietPerkamentInStukkenTeruggevondenMiddeleeuwsehandschriftfragmenten

Dit is het boek dat samen met de tentoonstelling verschenen is. Mooie grote foto’s en ook voor een leek goed te volgen verhalen onder de redactie van Bart Jaski, Marco Mosterd en Kaj van Vliet: Perkament in stukken – Teruggevonden middeleeuwse handschriftfragmenten.


WP_20181007_09_39_18_ProPerkamentInStukkenSchutbladMetTekst

Als je het boek opent dan lijkt het er een beetje op of men een oudere tekst gebruikt heeft als schutblad.


WP_20181007_09_38_41_ProMeerInfoOverBoekOfTentoonstelling

Alle info over boek en tentoonstelling nog even bij elkaar.


WP_20181006_18_06_13_ProHetUtrechtsArchiefTasGroot

Het Utrechts Archief.


uit de Boekenpers

Het ideeënboek had ik eerder deze week ingebonden,
de schutbladen gelijmd op het boekblok en in de
boekenpers gestopt om de rug (die ingelijmd was)
goed te laten drogen.

WP_20180630_09_33_09_ProIdeeenboekUitDeBoekenpers

Zo ziet het boekblok, ingenaaid en voorzien van de schutbladen, er uit als het uit de boekenpers komt.


WP_20180630_09_51_31_ProSchoongesnedenBoekblokIdeeenboek

De bladen weken maar heel weinig van elkaar af, ook de schutbladen passen prima, maar een boekblok dat is schoongesneden ziet er zo geweldig strak uit. een feest voor het oog.


WP_20180630_11_07_09_ProRugInLila

Vervolgens heb ik een boekband gemaakt. Hij is nog niet gereed. Een voorkant en achterkant en een rug uit karton. Op papier geplakt en vervolgens de rug in een lila boekbindlinnen gelijmd. Met de PC ga ik nu de afbeeldingen maken voor de voor- en achterkant. Als dat op de band is gelijmd kan het boekblok in de band bevestigd worden. Bijna gereed dus.


Perkamenten boekband

Een afbeelding van de boekband met het eerste deel
van de schutbladen was ik mijn bezoekers nog schuldig.

WP_20180627_15_28_46_ProMetSchutbladHalfvast

Er is goed te zien dat het schutblad niet vast gelijmd zit aan de band. Dat heb ik bewust gedaan. Het dummy boekblok, de versteviging van de vlakken en de schutbladen mogen de kwaliteit van deze Indiase perkamenten boekband met blinddruk niet beïnvloeden.


Spatterdespat

Ben vandaag natuurlijk nog even bezig geweest.
Met de schutbladen van mijn ideeënboek.
Dat is nu gereed en inmiddels zijn de katernen ingenaaid
en liggen die met de schutbladen te drogen
in de boekenpers.
Nu moet ik de kaft nog maken (met pc en printer deze keer)
en dan kan ik de band gaan maken.

WP_20180627_13_40_04_ProOpgepriktIdee

Vandaag begon met een opgeprikt idee.


WP_20180627_13_45_24_ProSchutbladRood

Alle zes de kanten zijn voorzien van het woord idee. In drie kleuren dat wil zeggen iedere zijde een andere kleur. Kant vier wordt vastgeplakt op de band.


WP_20180627_13_57_35_ProSchutblad

De ecoline lekt makkelijk door het papier door. Bij de papiersoort van het boekblok had ik daar geen problemen mee. Daarom zijn de spatpartijen minder kleurrijk als anders. Is ook leuk.


Perkamenten boekband

WP_20180624_13_50_10_ProPaginaSimulatie

Door een foto van een boek te maken en het aanzicht van de pagina’s daaruit te isoleren en uit te printen, had ik een motief om het dummy boekband te beplakken. Best een leuk effect.


WP_20180624_14_04_29_ProTegenDummyBoekblokMoetDDummyRondeRugKomen

Maar ook de ronde rug wil ik opvullen en de boekband daar meer steun geven. Daarvoor probeer ik een soort kartonnen constructie te maken.


WP_20180624_14_22_49_ProPogingVoorRondeRugConstructie

Dit is de constructie. Bij passen zal blijken dat de constructie nog een paar millimeter hoger moet worden en iets minder breed. Ik weet nog niet of ik doorga op dit voorbeeld of dat ik een hele nieuwe zal maken. Waar ik nog geen foto van heb, is dat ik voor één kant van het boek (de kant met de voorflap) het schutblad heb gesneden en geplakt heb op de kartonnen platen die in de vouw van de boekband zitten.


WP_20180624_14_27_32_ProDezeRichtingMoetHetUit

Uiteindelijk zal het zoiets moeten worden.


Hij kon het spatten niet laten (op de melodie van ‘Zij kon het lonken niet laten’

Vandaag begonnen aan de schutbladen.
Eerst heb ik de bladen op maat gesneden.
Vervolgens ga ik 6 van de 8 zijdes bespatten
met een heel eenvoudig ontwerp:
het woord ‘Idee’.

WP_20180624_15_14_36_ProSnijden

Het begint er mee een sjabloon te maken door de tekst uit te snijden.


WP_20180624_15_21_36_ProDitIsHetIdee

Dit is het idee.


WP_20180624_15_31_47_ProBlaauwSchutbladGeleEcoline

Hier ligt het al in het spatraam. Het papier is lichtblauw. De eerste kleur is geel.


WP_20180624_15_33_27_ProSchutblad1Idee

Dit is het resultaat. De overige 5 zijdes volgen later deze week.


Maak je eigen boek: Maarten ’t Hart interview

Het leuke aan de aanpak van Maak je eigen boek.nl is dat het
proces van bedenken en maken van een boek kort wordt toegelicht.
Daar moet je dan wel zelf actie voor ondernemen.
Het doe-het-zelf pakket richt zich op het in elkaar zetten
van een boek.
Maar die eerste stappen zijn net zo belangrijk.
Omdat ik geen schrijver ben steel ik vaak de tekst
van mensen die wel kunnen schrijven.
Dus in dit geval gebruik ik een interview dat een paar weken geleden
(24 maart 2018) verscheen in het Volkskrant Magazine.
De tekst is van Nathalie Huigsloot.
De foto’s zijn van Gerard Wessel.
’t Hart spreekt me als persoon wel aan omdat hij het leven van een
randfiguur ambieert. Net als een van zijn oude bekenden
de kunstenaar Anton Heyboer.
Van ’t Hart heb ik nog nooit een boek gelezen, ik heb er wel twee.
Dus wie weet.

WP_20180512_09_25_46_ProBeoogdVolkskrantMagazineArtikel

Dit is het Volkskrant Magazine artikel dat ik digitaal uit elkaar gehaald heb. Het is te kort voor de beoogde 32 pagina’s. Met pijn en moeite worden het twee katernen: 16 pagina’s. Die vul ik dan aan met 2 blanco katernen om tot de goede omvang te komen.


WP_20180512_09_26_01_ProMeegeleverdeBoekband

Dit is de bijgeleverde basis van de boekband.


WP_20180512_09_26_35_ProBeoogdeBedekkingVanDePlatten

Deze foto’s wil ik om de boekband hebben maar ik heb ze te klein geprint. Dus dat moet opnieuw. Geeft me gelijk de kans om het op het bijgeleverde papier te printen. Dat papier is zwaarder dan het papier wat normaal in mijn printer zit.


WP_20180512_09_27_45_ProEenKaternGevouwenEneenNogNiet

Het eerste katern had ik de dag ervoor al gevouwen. Het tweede katern nog niet.


WP_20180512_09_28_06_ProSchutbladenEn2BlancoKaternen

Katern 3 en 4 moeten nog gevouwen worden en dat is ook het geval met de schutbladeren.


WP_20180512_09_34_54_ProHetPastAllemaalPrimaMaarBijHetVolgendeBoekGaIkTochSnijdenNaInbinden

Even passen. Ik zie la wel dat je nog zo nauwkeurig kunt vouwen als je wil, er zitten toch altijd kleine verschillen in. De volgende keer zal ik het boekblok toch snijden voordat ik kapitaalband aanbreng.


WP_20180512_09_40_48_ProIkMarkeerAlleKaternenWantIkWilVoorprikken

De toelichting geeft aan maar een katern te markeren met de plaatsen waar straks het garen komt. Ik vind het prettiger de katernen voor te prikken.


WP_20180512_09_50_26_ProVoorprikkenWordtInDeHandleidingNietGenoemd

Even een boekje prikken.


WP_20180512_10_12_27_ProHetInbindenKanOokopDeTafelrand

De handleiding vermeldt niet hoe lang je het garen moet maken om met een draad het boek te kunnen binden. Moeilijk is dat niet te bepalen maar als je dat niet eerder gedaan hebt is dat misschien moeilijk. Je neemt het aantal katernen (4) en je meet de afstand tussen de uiterste naaigaten (rond die afstand naar boven af, in dit geval rond ik 18 af naar 20 cm). Tel daarbij 2 keer 10 centimeter als begin en eind om de knoopjes goed te kunnen leggen. Het komt van neer op (4×20) + 20= 1 meter.


WP_20180512_10_30_29_ProHetBoekblokIsIngebonden

Ingebonden met naailintjes. Het garen dat bij het pakket is geleverd is dun en gewoon garen. Het werkt wel maar je moet goed opletten op het ineen draaien van de draad en de draad gaat eenvoudig uit de naald of uit de gaten in het boekblok.


WP_20180512_10_40_06_ProNuDeLintjesVastplakken

Ingebonden. Het lijmen van de lintjes en het materiaal voor de rug kan beginnen.


De rest volgt later.
Nu ligt het boekblok onder bezwaar (een zwaar boek)
om mooi vlak op te drogen.