Perkament in stukken (2)

‘Perkament in stukken’ is een tentoonstelling in Het Utrechts Archief
en een boek onder redactie van Bart Jaski, Marco Mosterd en Kaj van Vliet.
Beide gaan over ‘Teruggevonden middeleeuwse handschriftfragmenten’.
Of zoals in het boek te lezen is:

Het waren ‘onnutte boeken’ (libri inutiles) geworden, om wat voor reden dan ook.
Maar hun teksten hadden dan wel geen nut meer. het materiaal waarop ze geschreven werden, had dat nog wel.
In de vroege middeleeuwen werd beschreven papyrus gebruikt om latere handschriften in te binden, en van op perkament geschreven teksten kon de tekst worden verwijderd om zo plaats te maken voor nieuwe tekst.
Zo’n nieuwe tekst heet een palimpsest.
De teksten die oorspronkelijk op het hergebruikte papyrus, perkament, en later ook wel papier waren geschreven, bleven vaak nog leesbaar.
Uiteraard ging het bij dat hergebruik niet om de oorspronkelijke teksten; die zijn daarom vaak slechts fragmentarisch bewaard gebleven.
En vooral perkament had eigenschappen, die het ook tot nuttig materiaal voor het luchtdicht bewaren van voedsel maakte, voor het luchtdicht maken van orgelpijpen, of voor enveloppen.
Of men kon er vliegers van maken.

Marco Mosterd, Perkament in stukken, pagina 14.

Gisteren bezocht ik de tentoonstelling en maakte er wat foto’s.
De foto’s zijn niet zo goed gelukt als de foto’s in het boek of
de boeken in het echt.
Mijn advies: ga kijken in Utrecht.
Om goede redenen is de ruimte schaars verlicht en wordt de
temperatuur en luchtvochtigheid goed in de gaten gehouden.

WP_20181006_13_23_06_ProUbu109E2

Dit boek staat bekend als UBU 109 E 2. Universiteitsbibliotheek Utrecht. In het boek ‘Perkament in stukken’ schrijft Marisa Mol er een verhaal over met de titel ‘In de ban(d) van de Calvinistische kanunnik’. Het boek omvat twee bijbelcommentaren. Maar hier is het even om de band te doen. Die wordt onder andere gevormd door twee handschriftfragmenten. De buitenkant met zware zwarte letters, de binnenkant in een sierlijker handschrift.


De twee bijbelcommentaren zijn:
= een tekst van Johannes Calvijn over het evangelie van Johannes uit Genève
= een tekst van Wolfgang Musculus, aanhanger van Luther,
over de brieven van Paulus aan de Romeinen, gedrukt in Bazel, 1555.

Het fragment wat we aan de buitenkant zien is geschreven in een gotische schrijfwijze
gecombineerd met gregoriaanse muzieknotatie.
Daarmee plaatst men dit fragment in de 15e eeuw.
Het is een onderdeel geweest van een Graduale, een boek voor een koor.

Het fragment aan de binnenkant zijn twee teksten uit de Moralia in Job,
geschreven door Paus Gregorius tussen 578 en 595. Dit fragment
dateert waarschijnlijk uit de late elfde eeuw of vroege 12de eeuw.

Er is dus nog veel meer over dit boek te vertellen.

WP_20181006_13_25_31_ProOmTeKaften

Ik weet niet van alle voorbeelden wat precies hun bibliotheeksnummer is. Maar ook zonder detailtoelichting zie je al snel dat het hier om materiaal gaat dat eerder is beschreven en later op maat gemaakt is om een boek te kaften.


WP_20181006_13_28_24_ProOudeTekstAlsKaft

Ik weet niet of alle voorbeelden van de tentoonstelling ook in het boek besproken worden. Ik heb het boek alleen nog maar globaal bekeken. Maar hier is een voorbeeld van een oudere tekst die als band voor een boek is gebruikt.


WP_20181006_13_33_04_ProUbuHsFr86SulpiciusSeverusVitaSanctiMartini11eEeuw

Dit is eenvoudig in het boek terug te vinden door de afdruk van een (!) leren bril die waarschijnlijk door een lezer is vergeten en die een tijd in het boek gezeten heeft. Los van dit bijzonder kenmerk is het ook een bijzondere tekst: UBU Hs Fr 8.6: Sulpicius Severus, Vita Sancti Martini (het leven van de heilige Martinus), 11e eeuw. Deze tekst was gebruikt om twee boeken die in 1487 zijn gedrukt in te binden.


WP_20181006_13_35_39_Pro

Dit is een voorbeeld van een oudere tekst die hergebruikt is en waar later op een helft een afbeelding is geplakt (links).


WP_20181006_13_37_37_ProMuziekAlsEnvelop

Dit is heel bizar: een stuk gregoriaanse muziek waar een envelop van is gemaakt. Dit is UBU Hs Fr 7.1. Perkament op folioformaat, de muziek maakt deel uit van een antifonaria.


WP_20181006_13_53_16_ProSnoekenbekHUAToegang216Nr665-4MetOASchenkingenAanDeDom

Een snoekenbek. Door de manier van inbinden zijn de binnenste katernen dieper in de rug van de binding komen te liggen. Maar er is nog een andere reden waarom deze binding zo bijzonder is. De tekst op het materiaal dat gebruikt is om de binding te maken vertelt over een schenking aan de Utrechtse Dom. HUA Toegang 216, nr 665-4.


WP_20181006_13_56_59_ProOudeTekstOmRecentereInTeBinden


WP_20181006_14_02_03_ProVoorraadkelderVanDeVoormaligeAbdij

Het Utrechts Archief is ondergebracht in een interessant gebouw. Een deel van de voormalige Paulusabdij. Hier zie je een stuk van de voorraadkamer.


WP_20181006_14_05_57_ProDoorDeBoekbandZieJeEenOudereTekstDieAlsVullingDient

Bij deze boekband zie je op sommige plaatsen de tekst die gebruikt is om de boekband meer volume te geven, door het leer heen komen, .


WP_20181006_14_07_43_ProUBUHQU205Convoluut

Dit is een convoluut. Dat is een boek samengesteld uit meerdere teksten die niet iets met elkaar te maken hebben. UBU HQU 205 is ingebonden met een oudere tekst als omslag.


WP_20181006_14_09_07_ProUBUFQU102ConvoluutVroeg16eEeuws

Nog een voorbeeld van een convoluut. Hier zie je dat een andere tekst is gebruikt als schutblad. UBU FQU 102.


WP_20181006_14_12_31_ProUBUHsFr3-65

Dit is echt een supervondst. Dit is een met de hand geschreven plan om een boek te zetten en drukken met een serie afbeeldingen. UBU Hs Fr 3-65. De tekst is een wereldkroniek. Je ziet bijvoorbeeld op de rechterpagina, in de linkerkolom, helemaal bovenaan de regenboog die Noah ziet vanuit de Ark en die het teken is dat het gestopt is met regenen.


WP_20181006_14_12_42_ProWernerRolrvinckFascicukusTemporumUBUThoTAT11-27qu

Hier zie je een versie van die wereldkroniek van Werner Rolevinck, Fascicukus Temporum, UBU Tho Rar 11-27 qu. Een wereldgeschiedenis waarbij je op de rechterpagina de regenboog ziet terugkomen.


WP_20181006_18_05_28_ProBartJaskiMarcoMosterdKahVanVlietPerkamentInStukkenTeruggevondenMiddeleeuwsehandschriftfragmenten

Dit is het boek dat samen met de tentoonstelling verschenen is. Mooie grote foto’s en ook voor een leek goed te volgen verhalen onder de redactie van Bart Jaski, Marco Mosterd en Kaj van Vliet: Perkament in stukken – Teruggevonden middeleeuwse handschriftfragmenten.


WP_20181007_09_39_18_ProPerkamentInStukkenSchutbladMetTekst

Als je het boek opent dan lijkt het er een beetje op of men een oudere tekst gebruikt heeft als schutblad.


WP_20181007_09_38_41_ProMeerInfoOverBoekOfTentoonstelling

Alle info over boek en tentoonstelling nog even bij elkaar.


WP_20181006_18_06_13_ProHetUtrechtsArchiefTasGroot

Het Utrechts Archief.


Perkament in stukken (1)

Het doel van mijn bezoek aan Utrecht was de schitterende tentoonstelling
‘Perkament in stukken’ over het hergebruik van stukken beschreven
middeleeuws perkament bij het binden van andere boeken of
archiefstukken.

WP_20181006_13_11_06_ProPerkamentInStukkenAanplakbiljet

Perkament in stukken. Een tentoonstelling in het Archief van Utrecht.


Verdeeld over 4 thema’s zijn voorbeelden te zien van het
verstevigen van een binding, de opvulling van een leren boekband
met oudere stukken beschreven of bedrukt perkament
en ook een paar hele bijzondere vondsten
(alsof die andere vondsten al niet bijzonder genoeg zijn).

Zo is er een blad te zien met daarop in een Nederlands handschrift
hoe de drukker van plan is een gedeelte van de tekst van een wereldkroniek
te gaan drukken en zetten. Het boek dat vervolgens gemaakt
en ingebonden is, kun je er ook zien.
Op een video geeft de onderzoeker aan wat hij ontdekt heeft.
Indrukwekkend.

Ik heb er wat foto’s gemaakt en die volgen waarschijnlijk morgen.
Maar dit wilde ik alvast met iedereen delen.

WP_20181006_18_06_13_ProTasUtrechtsArchief


Perkamenten boekband

Een afbeelding van de boekband met het eerste deel
van de schutbladen was ik mijn bezoekers nog schuldig.

WP_20180627_15_28_46_ProMetSchutbladHalfvast

Er is goed te zien dat het schutblad niet vast gelijmd zit aan de band. Dat heb ik bewust gedaan. Het dummy boekblok, de versteviging van de vlakken en de schutbladen mogen de kwaliteit van deze Indiase perkamenten boekband met blinddruk niet beïnvloeden.


Perkamenten boekband

WP_20180624_13_50_10_ProPaginaSimulatie

Door een foto van een boek te maken en het aanzicht van de pagina’s daaruit te isoleren en uit te printen, had ik een motief om het dummy boekband te beplakken. Best een leuk effect.


WP_20180624_14_04_29_ProTegenDummyBoekblokMoetDDummyRondeRugKomen

Maar ook de ronde rug wil ik opvullen en de boekband daar meer steun geven. Daarvoor probeer ik een soort kartonnen constructie te maken.


WP_20180624_14_22_49_ProPogingVoorRondeRugConstructie

Dit is de constructie. Bij passen zal blijken dat de constructie nog een paar millimeter hoger moet worden en iets minder breed. Ik weet nog niet of ik doorga op dit voorbeeld of dat ik een hele nieuwe zal maken. Waar ik nog geen foto van heb, is dat ik voor één kant van het boek (de kant met de voorflap) het schutblad heb gesneden en geplakt heb op de kartonnen platen die in de vouw van de boekband zitten.


WP_20180624_14_27_32_ProDezeRichtingMoetHetUit

Uiteindelijk zal het zoiets moeten worden.


Indiase perkamenten boekband

De boekband heeft geen boekblok meer.
Dat is niet goed voor de vorm van de band.
De band is laat 18e / begin 19e eeuws.
Ik vind hem gewoon mooi en hij hoort niet ergens rond te slingeren
(zoals hij de afgelopen jaren heeft gedaan in mijn kamer) maar
hij hoort in een boekenkast getoond te worden.
Daarom probeer ik een soort dummy boekblok in de band te maken.

WP_20180623_11_46_20_ProBasisVoorDummyBoekblok

Dit is de basis voor het boekblok. Interessant is dat ik nu niet zelf de afmetingen kan bedenken maar dat ik die steeds moet afleiden van de band en er voor moet zorgen door passen, meten en schuren dat wat ik snij uit het karton ook echt gaat passen.


WP_20180623_11_46_55_ProAlleVlakkenVanBoekbandVoorzienVanVerstevigingSchutbladMetIslamitischPatroonGekozen

Intussen zijn alle vlakken voorzien van een dunne kartonnen versteviging. Die zitten los in de band maar je moet moeite doen ze er in te steken of er uit te halen. Van hier uit ga ik een boekblok aanbrengen en ook schutbladen. Voor de schutbladen kies ik een geel papier met Islamitische motieven. Het idee is het dummy boekblok, de verstevigende platen karton en de schutbladen wel met elkaar maar niet met de band te verbinden. De band kan er dan altijd weer af. Het zal niet eenvoudig zijn de band daarna weer goed op de constructie terug te krijgen maar de band zal ook niets te lijden hebben van de constructie.


WP_20180623_11_47_32_ProPassenEnMetenMetHetDummyBoekblok

Even het dummy boekblok passen.


WP_20180623_11_48_34_ProDePerkamentenBoekbandEvenPassenMetHetNieuweBoekblok

Als er niet aan de boekband wordt gewerkt bewaar ik hem zo veel mogelijk in de vorm waarvoor hij is gemaakt. Je kunt zien dat de rug een ronde rug is. Daarvoor ga ik aan het dummy boekblok nog een uitbreiding maken die de ronde vorm moet ondersteunen. Voor het karton dat onder de vouwen van de boekband moet passen gebruik ik dun karton maar voor het boekblok gebruik ik ook dikker karton omdat het steviger is.


Perkamenten boekband uit India

Het bijzondere aan een Indiase boekband is vaak de blinddruk.
De fijn versierde band door in het perkament met hoge druk
figuren aan te brengen.
Dus niet met verf, niet door verschillende materialen
samen een band te laten vormen, maar door met hoge druk (sierlijke)
lijnen in de band aan te brengen.

Hoe ik mijn band precies ga voorzien van een ‘inhoud’ die
er voor moet zorgen dat de band beter in vorm blijft,
weet ik nog niet.
Maar vandaag ben ik begonnen met het aanbrengen van
dun karton in de vlakke stukken van de boekband.
In ben begonnen met de voorflap.

WP_20180620_16_53_13_ProGroteVlakkenOndersteunenMetDunKarton

Hier zie je dat de voorflap, die uit twee delen bestaat: het deel dat straks voor de voorkant van het boek komt en het smallere deel dat tussen de achter- en voorkant van het boek terecht komt. Beide zijn voorzien van dun karton dat precies tussen de vouwen past. Het past er zowel qua dikte als tussen de scharnierende delen van de band.


Boekband van perkament uit India

In 2015 kocht ik via een veilingsite een boekband
waarvan gezegd werd dat het om een boekband gaat uit India
die van perkament gemaakt is.
De versiering van de band en het model met voorflap
doet inderdaad sterk denken aan boekbanden uit India.

WP_20180615_18_08_32_ProVoorkant

De band heb ik al lang in huis en ligt maar te liggen (om eerlijk te zijn). Het idee is om in de band (de band kwam zonder boekblok) van karton een soort dummy boek te maken zodat de band als model in een boekenkast kan staan en mooi in vorm blijft. De vorm heeft wat geleden en hij gaat moeizaam open. Toen in bij Boektotaal in Steenwijk zag dat men ‘Perkamentdressing’ verkocht heb ik niet geaarzeld.


WP_20180615_18_09_00_ProKavel35OrigineleIndiasePerkamentenBoekenband

Toen ik de band kocht zat er een factuur met omschrijving bij.


De beschrijving van de veilingsite was als volgt:

35. Boekband; Originele Indiase perkamenten band – laat 18e/ vroeg 19e eeuw

Prachtig Indiaas blind gedecoreerd perkament met fraaie ornamenten

Originele Indiase perkamenten band – Blind gedecoreerde perkamenten band met fraaie ornamenten – Laat 18e / vroeg 19e eeuw – 20 x 15 cm.

Fraai voorbeeld van Indiase boekbandkunst

Conditie: Alleen de band. Wat slijtage en vlekjes.

WP_20180615_18_09_48_ProVoorflap

Dit is de voorflap die zo typisch is voor boekbanden uit (Klein-)Azië.


WP_20180615_18_10_23_ProBoektotaalPerkamentdressing

Dit is de toelichting op de perkamentdressing. De samenstelling is terpentine en lanoline. Lanoline is een ander woord voor wolvet. Het maakt de huid snel zacht. De bedoeling is dat dit ook voor deze boekband gaat gelden. Al na een eerste behandeling was de boekband al weer beter te openen en vouwen.


WP_20180615_18_50_34_ProNaEenEersteKeerKonDeBandAlweerRedelijkInModel

Dus na de eerste behandeling heb ik de band in de vorm gezet zoals hij rond een boekblok zal zitten/gezeten heeft. Dan kan de dressing er rustig intrekken.


WP_20180616_11_32_03_ProDeBinnenkantEnSpeciaalDeScharnierpunten

Vandaag vooral de binnenkant en de scharnierende delen nog een keer behandeld.


WP_20180616_11_49_16_ProNaEenTweeedeKeer

En intrekken maar. Dit zal voldoende zijn.