Wat hebben de aardappel, aubergine en tomaat gemeen? (Flora Batava 3)

Het zijn drie cultuurvarianten die voorkomen in de nachtschade-familie.
Een andere variant van deze familie komt in dit stukje aan de orde.

We waren druk bezit met de Flora Batava en Linnaeus en toen kwam
een deel van de Flora Batava op tafel dat nog volledige uit losse
delen bestaat.

DSC04332MVanDelftFloraBatava

Dit is het voorblad van de stapel die in een daarvoor bestemde map zit die met lintjes kan worden afgesloten. Het betreft deel 6. De plant die hieronder te zien is kwam voor in aflevering 78. Zoek maar eens op op internet.


DSC04333MVanDelftFloraBatavaSolanumDulcamaraKlimmendeNachtschadeLijstDerPlanten

Ieder deel (ten minste dit deel) begint met onder andere een lijst met platen. Door de jaren heen wijkt dat een beetje af (vorm, lettertype), maar in grote lijnen is dat wel het geval. De plant die hier volgt heet nu ‘Bitterzoet’, maar toen ‘Klimmende Nachtschade’ of ‘Solanum Dulcamara’.


DSC04334MVanDelftFloraBatavaSolanumDulcamaraKlimmendeNachtschade

Plaat met beschrijving.


DSC04335MVanDelftFloraBatavaSolanumDulcamaraKlimmendeNachtschade


DSC04336MVanDelftFloraBatavaBeschouwingDerWonderenGodsInDeMinstgeachteSchepzelenOfNederlandscheInsecten

Dit is een voorbeeld van een eerdere reeks waar uitgever Sepp ervaring mee had: ‘Beschouwing der wonderen Gods in de minstgeachte schepzelen of Nederlandsche insecten’.


De hele ‘titel’ heeft nogal wat voeten in de aarde:

Beschouwing der wonderen Gods in de minstgeachte schepzelen of Nederlandsche insecten
naar hunne aanmerkelyke huishouding, verwonderlyke gedaantewisseling en andere wetenswaardige byzonderheden,
volgens eigen ondervinding beschreven, naar ’t leven naauwkeurig getekent,
in ’t koper gebracht en gekleurd
door
Jan Christiaan Sepp

Dus de platen werden eerst in koper gesneden (kopergravure)
en daarna met de hand ingekleurd. Dat was bij de Flora Batava ook.
Later zal de kleurenlithografie worden ingezet om het kleuren,
of ten minste de basis, te drukken.
Alles afhankelijk van de prijs.
De prijs per aflevering bepaalde de grootte en uitvoeringskwaliteit.

DSC04337MVanDelftFloraBatavaBeschouwingDerWonderenGodsInDeMinstgeachteSchepzelenOfNederlandscheInsectenDSC04338MVanDelftFloraBatavaBeschouwingDerWonderenGodsInDeMinstgeachteSchepzelenOfNederlandscheInsectenDetail


Mannetjesereprijs (Flora Batava 2)

DSC04326MVanDelftFloraBatavaMannetjesereprijsVeronicaOfficinalis01

Dit is het eerste voorbeeld dat we bekeken. Flora Batava, Mannetjesereprijs of Veronica Officinalis (Latijnse naam). Het werkte een beetje als volgt. Mensen in het land vonden een interessante plant en stuurde die op naar de redacteur. Die beoordeelde dan de opgestuurde plant, gaf een tekenaar de opdracht de plant na te tekenen, zocht intussen de gegevens bij elkaar over de plant, bekeek de eerste versie van de tekening, gaf eventueel aanwijzingen voor verbeteringen en dan als de plaat goed was ging het geheel naar de drukker.


Dat is in hoofdlijnen zo.
Maar dat roept nog wel een paar vragen op die nog niet
beantwoord zijn voor mij.
Hoe wisten mensen dat ze planten konden insturen?
Hoe stuur je in 1800 een plant op zodat die nog goed
genoeg is bij aankomst om hem te tekenen?

DSC04326MVanDelftFloraBatavaMannetjesereprijsVeronicaOfficinalis02Vindplaats

Hier zie je hoe informatie werd verzameld en vastgelegd over de plant. Hier waar de planten vandaan komen. Hier bijvoorbeeld dat de plant is ingeleverd door Favrod en dat die hem vond in een bosje bij Amersfoort.


Blijkbaar was er ook niet echt een programma, zo van: weegbree is aan de
beurt in week 27 dan moeten de inzendingen in week 20 binnen zijn
zodat we genoeg tijd hebben voor het verzamelen van gegevens en het
tekenen, corrigeren en drukken (maken van kopergravures) van de plaat.
Mijn voorbeeld is een totaal verzinsel maar als je de ambitie hebt
alle planten van Nederland in beeld te brengen hoe organiseer je dat dan?

DSC04326MVanDelftFloraBatavaMannetjesereprijsVeronicaOfficinalis03GebruikLinnaeus

Hier informatie over het gebruik. Blijkbaar werd een aftreksel van deze plant ‘Europese thee’ genoemd en Linnaeus geeft aan dat ook in Zweden een aftreksel van de plant als thee wordt gedronken. Dit brengt ons bij Linnaeus.


DSC04327MVanDelftFloraBatavaCaroliLinnaeiSystemaNaturae1735TheodorumHaakJoannisWilhelmiDeGroot

Toen Linnaeus in Nederland verbleef zorgde Nederlandse sponsors er voor dat de eerste versie van zijn Systema Naturae werd uitgebracht. Een exemplaar van deze versie van 1735 is ook in het bezit van de Artis bibliotheek. Linnaeus bracht structuur aan in de natuur (zoveel als hij kon) en plaatste bijvoorbeeld de walvis bij de vissen. Had een aparte groep van nog nader in te delen dieren: paradox. Deelde ook de mens in als onderdeel van de natuur, namelijk als zoogdier. Geen onbelangrijke stappen. Caroli Linnaei, Systema Naturae, 1735, Theodorum Haak, Joannis Wilhelmi de Groot.


Een versie van dit boek is ook te vinden op internet.

DSC04328MVanDelftFloraBatavaCaroliLinnaeiSystemaNaturae1735TheodorumHaakJoannisWilhelmiDeGroot


DSC04329MVanDelftFloraBatavaMannetjesereprijsVeronicaOfficinalis01Overzicht

Eerst moest ik denken aan het radioprogramma ‘Vroege vogels’. Het vraagt aan de luisteraars speciale waarnemingen of zelfs geluidsfragmenten op te sturen. Die informatie gebruikt men dan in hun programma’s. Dan gebruik je het verloop van de seizoenen als een leidraad. Maar ja: radio, vaste groep luisteraars en geen ambitie om compleet te zijn. Hoe doe je dat in 1800. Bij ideeen: ik hoor ze graag. Flora Batava, de plant heet ‘Mannetjesereprijs’ of Veronica Officinalis. Dat de namen van planten en dieren in het Latijn altijd uit twee delen bestaan danken we ook aan Linnaeus.


DSC04329MVanDelftFloraBatavaMannetjesereprijsVeronicaOfficinalis02DetailKnopZaad

De plant werd in zijn geheel afgebeeld, inclusief de wortels maar daarnaast ook de zaden, knoppen en de bloemen.


DSC04329MVanDelftFloraBatavaMannetjesereprijsVeronicaOfficinalis03Mooi

Die platen zijn een voor een al kunstwerken op zich zelf.


DSC04330MVanDelftFloraBatavaCaroliLinnaeiSystemaNaturae1735TheodorumHaakJoannisWilhelmiDeGrootParadox

Hier nog even de paradox-groep. Gaandeweg zullen alle dieren in deze groep of ingedeeld worden of naar het rijk der fabelen worden verwezen. Hier zie je bijvoorbeeld de pelikaan, de eenhoorn (monoceros), phoenix en de draak nog in het rijtje van Linnaeus staan.


DSC04331MVanDelftFloraBatavaMannetjesereprijsVeronicaOfficinalis

Als laatste voor vandaag nogmaals de beschrijving.


Als de plaats in de wetenschap en de prestaties van Linnaeus
niet direct duidelijk zijn dan kun je op Wikipedia je
geheugen goed verversen.

Via de website van Plantaardigheden is de Flora Batava
helemaal te zien en lezen.

Flora Batava (1)

Het lijkt een beetje alsof ik een soort van serial blogger ben geworden.
Maar toeval wil dat ik het geluk had deel te nemen
aan een aantal zaken die ik interessant en vooral ook mooi vond.
Dat deel ik graag hier.

Een van die dingen was een middag over de Flora Batava (ik wist niet
wat dat was) onder leiding van Marieke van Delft (die ik van naam
kende) in het kader van de Summerschool Historie of the Book.
Een activiteit van het Allard Pierson in Amsterdam.

Vandaag als inleiding een aantal van de slides die Marieke van Delft
met ons doornam als inleiding.
De Flora Batava is een reeks van uitgaves die over een periode van
meer dan 100 jaar verscheen met de ambitie om een beeld te geven
van de planten die in Nederland voorkwamen.
Zoek maar eens op op Wikipedia.

DSC04318MVanDelfFloraBatavaFeitelijkeGegevens

Belangrijk voor de uitgever was een vast aantal platen per boekje. Per aantal boekjes kon je die dan laten inbinden. Idee was dat mensen intekenden op het project en zo iedere keer een boek ontvingen.


DSC04319MVanDelftFloraBatavaBeschouwingDerWonderenGodsInDeMinstgeachteSchepzelenOfNederlandscheInsectenNaarHetLevenNaauwkeurigGetekent1754-1925

De uitgeversfamilie Sepp had daar ervaring mee want werkten ook mee aan deze reeks over insekten: ‘Beschouwing der wonderen Gods in de minstgeachte schepzelen of Nederlandsche insecten […de titel is nog langer…] naar het leven naauwkeurig getekent. 1754 – 1925’. Dergelijke overzichten bestonden dus al wel langer maar dan niet met illustraties. Dat maakten deze uitgaves zo bijzonder.


DSC04320MVanDelftFloraBatavaRedacteuren

De redacteuren, verantwoordelijk voor de tekst en de opzet van de tekeningen: J. Kops (de eerste en dus ‘bedenker’ van de opbouw), F.W. van Eeden (vader van), L. Vuyck en W.J. Lütjeharms.


DSC04321MVanDelftFloraBatavaBeschrijvingPlanten


DSC04322MVanDelftFloraBatavaJCSeppDeBreukFSVanDePavordSmitsErvenLoosjesVincentLoosjesMartinusNijhoffUitgeven

De uitgevers (de risico-nemers): J.C. Sepp, De Breuk samen met F.S. van de Pavord Smits, Erven Loosjes, Vincent Loosjes en Martinus Nijhoff.


DSC04323MVanDelftFloraBatavaGJVanOsCJVanHulstijnAJKouwelsMejLaChapelleGVanMerkesteijnJJZuidemaBroosDJHJoostenMejHCVanDePavordSmitsTekenen

Voor de eerste tekeningen werd gebruik gemaakt van platen van een Engelse uitgave. Daarna: G.J. van Os, C.J. van Hulstijn, A.J. Kouwels, Mej La Chapelle, G. van Merkesteijn, J.J. Zuidema Broos, D.J.H. Joosten, Mej. H.C. van de Pavord Smits.


DSC04324MVanDelftFloraBatavaWaarde

Het plan voor de reeks was in aanleg een particulier idee dat werd gesteund door de overheid door steeds garant te staan voor een aantal exemplaren.


Binnenkort de boeken die we die middag hebben gezien.

In duisternis sluit ik de Boekenzoo-reeks af

De tentoonstelling is voorbij dus is het zaak
om ook mijn reeks Boekenzoo niet te lang te laten doorlopen.
Ik pak de draad op bij de insekten.

DSC04303HuisVanHetBoekBoekenzooGetijdenboekNederlandsHandschriftZuidelijkeNederlandenCa1525InsectenInDeMarge

Getijdenboek in het Nederlands. Het betreft een handschrift uit de Zuidelijke Nederlanden. Circa 1525. Insecten in de marge; en wat voor een marge!


DSC04305HuisVanHetBoekBoekenzooOlausMagnusHistoriaeDeGentibusSeptentrionalibusJoannesBellerusAntwerpenCa1571

De verhalen met allerlei monsters doen de ronde en blijven dat doen. Olaus Magnus, Historiae de gentibus septentrionalibus is een boek met dergelijke verhalen en afbeeldingen. Joannes Bellerus is de drukker van deze versie uit Antwerpen. Circa 1571. Het origineel verscheen in 1555 en Wikipedia vermeldt bijvoorbeeld dat in 1822 Sir Walter Scott er nog verwijzigen naar maakt. Dus met recht een gezaghebbend monument.


DSC04306HuisVanHetBoekBoekenzooOlausMagnusHistoriaeDeGentibusSeptentrionalibusJoannesBellerusAntwerpenCa1571

Dit zeemonster verwerkt even een heel schip!


DSC04307HuisVanHetBoekBoekenzooOlausMagnusHistoriaeDeGentibusSeptentrionalibusJoannesBellerusAntwerpenCa1571

Woorden schieten tekort.


DSC04309HuisVanHetBoekBoekenzooMoederaap

Apenliefde van een moederaap ging wel heel ver.


DSC04310HuisVanHetBoekBoekenzooJoostVanDenVondelVorstelijckeWarandeDerDierenSWybrantszJBlomAVinckADOossaenAmsterdam1682

Ook Vondel heeft er zo ideeen over: Joost van den Vondel, Vorstelijcke warande der dieren, Sander Wybrantsz, Jan Blom, Andries Vinck, en Aert Dircksz. Oossaen zijn de drukkers in Amsterdam in 1682.


De hele titel schijnt dan te zijn:
Vorstelijcke warande der dieren : waer in de zeden-rijcke philosophie,
poëtisch, morael, en historiael, vermakelijck en
treffelijck wort voorgestelt:
met exempelen uyt de oude historien, in prose;
ende Uytleggingen, in Rijm verklaert,

InterntVersieVorstelijckeWarande

Die lange titel las ik op deze copie die op internet te vinden is. Daar kun je ook een beetje uit opmaken waarom er zoveel namen bij de drukkers/uitgevers staan.


Terug naar de moederliefde bij apen:

DSC04311HuisVanHetBoekBoekenzooJoostVanDenVondelVorstelijckeWarandeDerDierenSWybrantszJBlomAVinckADOossaenAmsterdam1682


DSC04312HuisVanHetBoekBoekenzooFransCoenenJrInDuisternisIllustratorFerdinandHartNibbrigUitgLJVeenAmsterdam1902VleermuisOpDeBand

Dit is dan het laatste boek en de laatste afbeelding die ik heb vastgelegd. Er was nog veel meer te zien. Ik heb er veel plezier aan beleefd: Frans Coenen jr: In duisternis. Illustrator: Ferdinand Hart Nibbrig. Uitgever: LJ Veen, Amsterdam, 1902. Vleermuis op de band.


DSC04313HuisVanHetBoekBoekenzooFransCoenenJrInDuisternisIllustratorFerdinandHartNibbrigUitgLJVeenAmsterdam1902VleermuisOpDeBand


Krokodil eet man (Boekenzoo 12)

De reptielen kwamen aan het eind van de
tentoonstelling aan de beurt.

DSC04291HuisVanHetBoekBoekenzooBestiariumLatijnHandschriftWestFrankrijkCa1450DSC04292HuisVanHetBoekBoekenzooBestiariumLatijnHandschriftWestFrankrijkCa1450

Nog een verzameling met bijzondere afbeeldingen. Het verhaal dat er bij kwam over de tranen kende ik nog niet. Huis van het Boek, Boekenzoo, Bestiarium (Latijn), handschrift, West-Frankrijk, circa 1450.


DSC04293HuisVanHetBoekBoekenzooKrokodillentranen

Krokodillentranen als lokmiddel om een prooi dichtbij te krijgen.


DSC04295HuisVanHetBoekBoekenzooSpeculumHumanaeSalvationisHandschriftKeulenCa1450EvaMetDeSlang

Verveolgens was er aandacht voor de slang. Die komt al in het begin der tijden, in het scheppingsverhaal in de bijbel voor. Niet positief. Hier in Speculum Humanae Salvationis, een handschrift uit Keulen, circa 1450: Eva met de slang.

DSC04296HuisVanHetBoekBoekenzooSpeculumHumanaeSalvationisHandschriftKeulenCa1450EvaMetDeSlang

De andere afbeeldingen, elk boven een kolom tekst, vond ik ook interessant al hebben die niets met dieren te maken. Maar ze komen denk ik allemaal wel uit Genesis.


DSC04298HuisVanHetBoekBoekenzooSpeculumHumanaeSalvationisHandschriftKeulenCa1450EvaMetDeSlang

God als matchmaker (?).


DSC04299HuisVanHetBoekBoekenzooSpeculumHumanaeSalvationisHandschriftKeulenCa1450GodScheptEva

God schept Eva uit Adam (?).


DSC04300HuisVanHetBoekBoekenzooSpeculumHumanaeSalvationisHandschriftKeulenCa1450LucifertWordtVerstotenMisschien

Van deze afbeelding ben ik het mist zeker van de betekenis maar ik denk dat Lucifer wordt verstoten uit de hemel naar de hel (?). Terug naar de dierentuin. Nog een slang.


DSC04301HuisVanHetBoekBoekenzooBibliaPauperumArmenbijbelLatijnBlokboekNederlanden1466

Een deel van de afbeelding heb ik een beetje schoon gemaakt. Niet in het echt natuurlijk maar op een foto kan dat eenvoudig. Zo wordt de afbeelding misschien iets duidelijker. Weer Eva en de slang. Hier blijft de slang een dier en niet zoals op de vorige afbeelding een slang met vrouwenhoofd (!). De slang heeft wel slinkse gelaatstrekken. God overziet het schouwspel vanuit de boom. Eva heeft niet een maar zelfs twee appels. Biblia Pauperum (Armenbijbel), latijn, Blokboek, Nederlanden, 1466.


Gelukkig scheen de maan nogal helder (Boekenzoo 11)

Bleek vandaag dat ik er wat betreft de looptijd van de tentoonstelling
Boekenzoo helemaal naast zat.
De tentoonstelling is tot en met morgen nog te zien.
Vandaag is mijn onderwerp Insecten. Ik heb daar niet zo’n band mee,
dus het aantal foto’s dat ik er van gemaakt heb is beperkt.

DSC04287HuisVanHetBoekBoekenzooGodfridBomansErikOfHetKleinInsectenboekIllustrKarelTholeSpectrumUtrechtJaarOnbekend

Maar Erik mag niet ontbreken: Godfried Bomans, Erik of het klein insectenboek. De illustrator van deze versie is Karel Thole. Het boek verscheen bij Spectrum, Utrecht (jaar onbekend). De titel van vandaag is het onderschrift vandeze illustratie met Erik op de rug van een insect, met een boek in de hand).


DSC04288HuisVanHetBoekBoekenzooEHeimansJacPThijsseVanVlindersBloemenEnVogelsWVersluysAmsterdam1898

Volgens mij zitten in dit boek doorzichtige vellen voor de afbeelding met daarop, op de juiste plaats tekst zoals de namen van de vlinders. Dat ‘inlegvel’ is hier omgeslagen zodat de illustraties goed te zien zijn. Eli Heimans en Jac P Thijsse, Van vlinders bloemen en vogels, W. Versluys, Amsterdam, 1898.


Ik kende Eli Heimans niet en dat is onterecht.
Wikipedie helpt weer:

Samen schreven ze de serie Van vlinders, bloemen en vogels waarvan het eerste deel in 1894 verscheen. Daarna richtten ze het tijdschrift De Levende Natuur op, samen met J. Jaspers jr. De eerste aflevering verscheen in 1896.

In 1899 verscheen als volgende mijlpaal van hun samenwerking de eerste druk van de Geïllustreerde flora van Nederland, die later bekend zou worden als de “Heimans, Heinsius en Thijsse” (HH&T). Bij de eerste druk waren de schrijvers nog “Heimans en Thijsse”, maar aan de volgende drukken werkte ook H.W. Heinsius mee, zodat het werk meestal werd aangeduid met de naam Heimans, Heinsius en Thijsse. Deze flora was vooral ook bedoeld voor beginners. Anders dan de oudere flora’s bevatte deze flora niet alleen tekst maar ook illustraties, en bovendien werden zo min mogelijk moeilijke termen gebruikt. Heimans nam in 1901 samen met een aantal anderen het initiatief tot de oprichting van de “Nederlandse Natuurhistorische Vereniging”, later de Koninklijke Nederlandse Natuurhistorische Vereniging. Tot zijn dood zette hij zich enthousiast voor deze vereniging in.

In 1901 solliciteerde hij voor een baan als leraar op de kweekschool, maar die werd gegeven aan zijn vriend Jac. P. Thijsse. Toen in 1904 de gemeente Amsterdam van het Naardermeer een vuilstortplaats dreigde te maken, organiseerden Heimans en Thijsse het verzet hiertegen. Uiteindelijk besloot de gemeenteraad, mede op grond van de verwachte kosten, dit plan niet uit te voeren. Heimans en Thijsse namen nu het initiatief tot het oprichten van een vereniging die het gebied moest aankopen. De Vereniging Natuurmonumenten werd in 1905 in Artis opgericht. Heimans werd echter niet in het bestuur gekozen – in tegenstelling tot Thijsse, die secretaris werd. Zowel het mislopen van zijn betrekking aan de kweekschool als het feit dat hij niet in het bestuur van Natuurmonumenten kwam, weet hij aan zijn joodse afkomst. De relatie met Thijsse bekoelde hierdoor enigszins.

DSC04289HuisVanHetBoekBoekenzooEHeimansJacPThijsseVanVlindersBloemenEnVogelsWVersluysAmsterdam1898

Nog even alle ruimte voor de vlinders (ei, rups en pop).


Fantasievissen beschreven in een fantasietaal (Boekenzoo 10)

Sommigen vinden het misschien saai: iedere dag een stukje Boekenzoo.
Maar de tentoonstelling is voorbij en ik het nog een paar foto’s
van prachtige boeken gereed staan.
Daarom maak ik het nu gewoon af. Vandaag met vissen.

DSC04279HuisVanHetBoekBoekenzooMichaelTingleJonahAndTheWhaleIllMichaelTingleAvenuePressNewtonAbbot2004

Al eerder was te zien dat de tentoonstelling niet alleen oude boeken omvat. Michael Tingle vertelt en verbeeldt hier het Bijbelverhaal van Jonas en de walvis. Michael Tingle, Jonah and the whale, Avenue Press, Newton Abbot, 2004.


Het gedicht lijkt eenvoudig maar is heel doordacht:

Into an open mouth he swam
Which swallowed half the sea
And everywhere that Jonah went
His God was sure to be

DSC04280HuisVanHetBoekBoekenzooLuigiSerafiniCodexSeraphinianusMeulenhoffLandshoffAmsterdam1983

Nog een voorbeeld van veel denkwerk. Het is niet zo eenvoudig om dergelijke fantasievissen te verzinnen. Probeer maar eens. Daarbij ontwikkelde Luigi Serafini een meetstelsel en een taal om de dingen te beschrijven. Allemaal dingen die je verwacht van een oud boek, een codex. Maar dit is uit 1983. Luigi Serafini, Codex Seraphinianus. Meulenhoff/Landshoff, Amsterdam.


DSC04282HuisVanHetBoekBoekenzooHuisVanHetBoekBoekenzooNoëlAntoinePlucheSchouwtoneelDerNatuurOfSamenspraakenOverDeBysonderhedenDerNatuurlijkeHistoriDeel2ChristiaanWyersAmsterdag1739

Nog een poging een eind te maken over de verhalen over de eenhoorn door gewoon feiten te verzamelen en die te delen. Dat maakt het vorige boek zo bijzonder: verzonnen maar op zo’n manier dat iedereen het meteen door heeft en teglijk kan bewonderen voor wat het zijn: wonderlijke, prachtige gedachtenspinsels. Terug naar dit boek: Noël Antoine Pluche: Schouwtoneel der natuur of Samenspraaken over de bysonderheden der natuurlijke histori (deel 2), Christiaan Wyers, Amsterdam, 1739.


DSC04283HuisVanHetBoekBoekenzooDeNarwal

De narwal.


DSC04284HuisVanHetBoekBoekenzooHiroshigeEenSchoolVissenTheMetropolitanMuseumOfArtGarySchwartzNewYorkMaarssen1980

Niet alleen waren er boeken uit verleden en heden maar ook ten minste 1 uit een andere cultuur: Japan. Hiroshige, Een school vissen. The Metropolitan Museum of Art, Gary Schwartz, New York, Maarssen, 1980.


DSC04285HuisVanHetBoekBoekenzooHiroshigeEenSchoolVissenTheMetropolitanMuseumOfArtGarySchwartzNewYorkMaarssen1980

De leporello had wat weinig plaats en daarom stonden de bladen gekromd maar misschien was het opzet. De vissen zwemmen tenslotte is water dat aan de oppervlakte golft.


Strijdolifant (Boekenzoo 9)

DSC04275HuisVanHetBoekBoekenzooChristoffFrikEliasHesseChristopherSchweitzerDrieSeerAenmercklijckeReysenNaeEnDoorVeelerleyGewestenInOost-IndienVanTJaar1675Tot1686WillemVanDeWaterUtrecht1694

Deze plaat toont het ‘reguliere’ gebruik van de olifant door de mens: vervoermiddel of lastdier. Als je goed kijkt zie je ook een aantal kamelen.


DSC04276HuisVanHetBoekBoekenzooChristoffFrikEliasHesseChristopherSchweitzerDrieSeerAenmercklijckeReysenNaeEnDoorVeelerleyGewestenInOost-IndienVanTJaar1675Tot1686WillemVanDeWaterUtrecht1694

Uit dit boek komt die afbeelding: Christoff Frik, Elias Hesse en Christopher Schweitzer, Drie seer aenmercklijcke reysen nae en door veelerley gewesten in Oost-Indien van ’t jaar 1675 tot 1686. Drukker was Willem van de Water, Utrecht, 1694.


DSC04278DeStrijdolifant


Het boek en de tekst was the zien op de tentoonstelling Boekenzoo,
eerder dit jaar in Huis van het Boek in Den Haag.

Ook de neushoorn komt er maar bekaaid af (Boekenzoo 8)

DSC04267HuisVanHetBoekBoekenzooDialoguCreaturarumMoralisatusGerardLeeuGouda6Juni1481NeushoornRinoceron

In de tekst lijkt het te gaan over de ‘Rinoceron’. Dit boek is gedrukt door Gerard Leeu en heet ‘Dialogus Creaturarum Moralisatus’. Er waren eerder al afbeeldingen uit deze publicatie hier te zien. Gouda, 6 juni 1481. Maar een vreemd dier op de afbeelding.


DSC04268HuisVanHetBoekBoekenzooDialoguCreaturarumMoralisatusGerardLeeuGouda6Juni1481NeushoornRinoceron


DSC04270HuisVanHetBoekBoekenzooThomasBartholinusDeUnicornuObservationesNovaeHenricusWetsteinAmsterdam1678

In deze versie van Thomas Bartholinus maakt het dier op mij wel een heel vermoeide indruk. Thomas Bartholinus, De unicornu observationes novae, Henricus Wetstein is de drukker in Amsterdam in 1678. De naam van het boek is ook een beetje verdacht want het gaat over de ‘nieuwe waarnemingen van de eenhoorn’.


Hoe ontstond dit wat vreemde beeld?

DSC04271HuisVanHetBoekBoekenzooNeushoornClara


DSC04272HuisVanHetBoekBoekenzooCPliniusSecundusVijfBoekenHandelendeVanDeNatuurJMorterreAmsterdam1770Neushoorn

C. Plinius Secundus (Plinius de Oudere): Vijf boeken handelende van de natuur. J. Morterre, Amsterdam, 1770, Neushoorn.


DSC04273HuisVanHetBoekBoekenzooCPliniusSecundusVijfBoekenHandelendeVanDeNatuurJMorterreAmsterdam1770Neushoorn

De afbeelding wordt langzaam beter maar de vele uitsteeksels horen er toch echt niet bij. De hoorn op de neus is in het echt niet gedraaid zoals op deze afbeelding. C. Plinius Secundus: Vijf boeken handelende van de natuur.


Woudt van wonderlicke sinne-fabulen der dieren (Boekenzoo 7)

DSC04264HuisVanHetBoekBoekenzooStevenPerretWoudtVanWonderlickeSinne-FabulenDerDierenIVanWaesbergeRotterdam1633EenGroepDieren01

Een boek met fabels en dieren spelen de hoofdrol. Boven de afbeelding staat: ‘Onnut in Schijn, kan dienstich zijn’ en er onder: ‘Alle dingh koemt te pas’.


Dit is een afbeelding die te zien was in Huis van het Boek,
de tentoonstelling Boekenzoo.
Het boek is van Steven Perret, Woudt van wonderlicke sinne-fabulen
der dieren, I van Waesberge, Rotterdam, 1633, Een groep dieren.

Kijk je goed dan zie je ook de volgende bijzondere verschijning.

DSC04264HuisVanHetBoekBoekenzooStevenPerretWoudtVanWonderlickeSinne-FabulenDerDierenIVanWaesbergeRotterdam1633EenGroepDieren02

Tussen de leeuw en de beer, onder het varken. Wat is dat precies met die grote oren?


DSC04265HuisVanHetBoekBoekenzooStevenPerretWoudtVanWonderlickeSinne-FabulenDerDierenIVanWaesbergeRotterdam1633EenGroepDieren

In het boek staan natuurlijk fabels. Korte verhalen met een sterke boodschap. Zoals hier het verhaal ‘Van den ezel, en de haes.’


Ik heb geprobeerd de tekst uit te typen, de spelling gelaten zoals het was,
alleen een ‘s’ getypt waar ik denk dat hij hoort.
Niet alle hoofdletters overgenomen.
Wel de komma’s geprobeerd over te nemen.

Van den ezel, en de haes.

De kloecke leeuw, doet groot bevel,
Als baes, en vooght van ’t beeste-spel;
Roept beer, en hert, kameel, en stier,
en swijn, en haes, en ’t ezel-dier,
Om sich ten krijgh te rusten op.
De ruyghe beer, (te kort van kop)
die sprack: Heer leeuw; hoort koninck, dwaes,
een ezel dom, en blooden haes,
en passen bij de krijghers niet;
D’een is te traegh, en d’ander vliet.
Wel aen, feyd’ leeuw; een ezel schrickt.
De vlugghe haes, de baen verklickt.
,,Die Wallen wacht, is alsoo goet,
,,als die in ’t Velt haes-op gaen doet.
,,Het is vol dienst, en noodich-nut,
,,Wat goet kan doen, en quaet beschut.

Een dom. en lompen boer, koemt alsoo wel te pas,
als een die rend, en zeylt, en loopt alomme ras.

Noyt quaet, in baet

Ik ben wel benieuwd wat ‘feyd’ leeuw’ betekent.

Wandeltocht door de dierentuin vervolgt zich (Boekenzoo 6)

De spreekwoordelijke dierentuin dan wel te verstaan.
Het is mijn zesde bericht over de tentoonstelling Boekenzoo
die vandaag voor het laatst te zien is in Den Haag.
In het Huis van het Boek.

Het begint met voor mij een moeilijke afbeelding.
De afbeelding is duidelijk van een leeuw maar met erg veel
symbolen:
– een oog op de borst
– twee schuddende handen
– een ezel (?)
– een sleutel
– een zon achter de rug
– een duivel (?) die uit het lichaam komt
– een Jacobsschelp
– een soort van pijl door een poot
– een zalvende (?) hand

DSC04252HuisVanHetBoekBoekenzooArsMemorandiCapitulaEvangeliorumHandschriftDuitslandCa1475-1500GeheugensteunVoorHetEvangelieVanLucas

Dan aan de bovenkant nog een dier dat in iets bijt en naar rechts nog twee zaken (eieren ? en een kruid ?) die ik niet kan plaatsen. Op de linkerschouder vormen die meer vragen oproepen dan antwoorden. Op de tentoonstelling wordt het boek als volgt omschreven: Ars memorandi capitula evangeliorum, handschrift, Duitsland, circa 1475 – 1500. Geheugensteun voor het Evangelie van Lucas.


Daar heb ik dan een beetje een probleem mee.
Alle evangelisten hebben een dier als symbool.
Volgens Wikipedia:

Mattheus: gevleugelde man of engel
Markus: gevleugelde leeuw
Lucas: gevleugelde os of stier
Johannes: arend

Zie bijvoorbeeld hier:

Matthew the Evangelist, the author of the first gospel account, is symbolized by a winged man, or angel. Matthew’s gospel starts with Joseph’s genealogy from Abraham; it represents Jesus’ Incarnation, and so Christ’s human nature. This signifies that Christians should use their reason for salvation.
Mark the Evangelist, the author of the second gospel account, is symbolized by a winged lion – a figure of courage and monarchy. The lion also represents Jesus’ resurrection (because lions were believed to sleep with open eyes, a comparison with Christ in the tomb), and Christ as king. This signifies that Christians should be courageous on the path of salvation.
Luke the Evangelist, the author of the third gospel account (and the Acts of the Apostles), is symbolized by a winged ox or bull – a figure of sacrifice, service, and strength. Luke’s account begins with the duties of Zechariah in the temple; it represents Jesus’s sacrifice in His Passion and Crucifixion, as well as Christ being High priest (this also represents Mary’s obedience). The ox signifies that Christians should be prepared to sacrifice themselves in following Christ.
John the Evangelist, the author of the fourth gospel account, is symbolized by an eagle – a figure of the sky, and believed by Christian scholars to be able to look straight into the sun. John starts with an eternal overview of Jesus the Logos and goes on to describe many things with a “higher” christology than the other three (synoptic) gospels; it represents Jesus’s Ascension and Christ’s divine nature. This symbolizes that Christians should look on eternity without flinching as they journey towards their goal of union with God.

DSC04253HuisVanHetBoekBoekenzooArsMemorandiCapitulaEvangeliorumHandschriftDuitslandCa1475-1500GeheugensteunVoorHetEvangelieVanLucas

Een prachtig, handgeschreven boek.


DSC04255HuisVanHetBoekBoekenzooGetijdenboekLatijnFransHandschriftFrankrijkCa1490EenDuifAlsHeiligeGeest

Getijdenboek, Latijn en Frans, handschrift, Frankrijk. Circa 1490. Een duif als Heilige Geest.


DSC04257HuisVanHetBoekBoekenzooGetijdenboekLatijnFransHandschriftFrankrijkCa1490EenDuifAlsHeiligeGeest02


DSC04258HuisVanHetBoekBoekenzooGetijdenboekLatijnHandschriftZuidelijkeNederlandenCa1500-1525VogelsInDeMarge

Getijdenboek, Latijn, handschrift, Zuidelijke Nederlanden. Circa 1500 – 1525. Vogels in de marge.

DSC04259HuisVanHetBoekBoekenzooGetijdenboekLatijnHandschriftZuidelijkeNederlandenCa1500-1525VogelsInDeMarge


DSC04261HuisVanHetBoekBoekenzooArnoutVosmaerNatuurkundigeBeschryvingEenerUitmuntendeVerzamelingVanZeldsaemeGediertenPMeijerAmsterdam1766-1788GiraffeVanDePrins

Deze plaat komt uit een boek met een hele lange naam: Natuurkundige beschryving eener uitmuntende verzameling van zeldsaeme gedierten bestaande in Oost- en Westindische viervoetige dieren, vogelen en slangen, weleer levend voorhanden geweest zynde buiten Den Haag op het Kleine Loo van Z.D.H. den Prince van Oranje-Nassau. Een mond vol. De maker is Arnout Vosmaer en de uitgever was P. Meijer, Amsterdam, 1766 – 1788. Giraffe van de Prins.


Geen idee waar ZDH voor staat.
Wat die meneer daar bij de giraf doet weet ik niet
en waarom hij niet genoemd wordt al helemaal niet.
De term ‘kameelpaard’ vind ik erg leuk.

DSC04263HuisVanHetBoekBoekenzooArnoutVosmaerNatuurkundigeBeschryvingEenerUitmuntendeVerzamelingVanZeldsaemeGediertenPMeijerAmsterdam1766-1788GiraffeVanDePrins


Er is nog een hele reeks foto’s op voorraad dus
als de boeken niet meer te zien zijn in Den Haag
zal een deel ervan hier nog permanent te zien zijn.

Olifanten nog aan toe (Boekenzoo 5)

Weet je nog niet wat je morgen gaat doen?
Weet dan dat je morgen in Den Haag nog een bezoek kunt brengen
aan de Boekenzoo. Huis van het Boek.
Hele mooie boeken over dieren.
Voor jong en oud!

Eerder waren er al foto’s over deze tentoonstelling
te zien, vandaag zijn de olifanten aan de beurt.

DSC04242HuisVanHetBoekBoekenzooSextusPlacitusPapyriensisLibrMedicinaeExAnimalibusPecoribusEtBestiisVelAvibusConcordantiaeHandschriftFrankrijkCa900-1000

Dit handschrift (!) uit ongeveer 900 – 1000 (!) heeft ook een tekening gemaakt door iemand die of heel slecht kon tekenen of die zelf nog nooit een olifant had gezien. Dat laatste ligt het meest voor de hand. De naam van de schrijver en de titel wordt soms een beetje anders geschreven. Sextus Placitus Papyriensis, Libr medicinae ex animalibus pecoribus et bestiis vel avibus concordantiae, handschrift, Frankrijk, circa 900 – 1000.


DSC04243HuisVanHetBoekBoekenzooSextusPlacitusPapyriensisLibrMedicinaeExAnimalibusPecoribusEtBestiisVelAvibusConcordantiaeHandschriftFrankrijkCa900-1000Olifant

Even concentreren op die aandoenlijke olifant.


DSC04245HuisVanHetBoekBoekenzooSpeculumHumanaeSalvationisHandschriftDuitslandCa1400-1500OlifantMetStrijdtoren

Dit boek heeft dan weer een hele stoere uitvoering van de olifant, ‘Olifant met strijdtoren’. Speculum humanae salvationis, handschrift, Duitsland (?), circa 1400 – 1500.


DSC04245HuisVanHetBoekBoekenzooSpeculumHumanaeSalvationisHandschriftDuitslandCa1400-1500VersieringenInBijDeTekst

Dit boek is niet alleen bijzonder vanwege de afbeeldingen met in het bijzonder de olifant maar ook vanwege de versiering van de tekst.


DSC04246HuisVanHetBoekBoekenzooSpeculumHumanaeSalvationisHandschriftDuitslandCa1400-1500OlifantMetStrijdtoren

Misschien wel stoer maar nog steeds niet angstaanjagend, zou ik denken.


DSC04248HuisVanHetBoekBoekenzooBartholomaeusAnglicusVanDenProprieteytenDerDinghenProprietatibusRerumJacobBellaertHaarlem24Dec1485EersteRealistischGetekendeOlifant

Zo kennen we hem weer. Bartholomaeus Anglicus, Van den proprieteyten der dinghen (Proprietatibus Rerum), Jacob Bellaert, Haarlem, 24 december 1485, eerste realistisch getekende olifant. Zoek de Eenhoorn!


DSC04250HuisVanHetBoekBoekenzooBartholomaeusAnglicusVanDenProprieteytenDerDinghenProprietatibusRerumJacobBellaertHaarlem24Dec1485EersteRealistischGetekendeOlifant


Wil je meer weten over Bartholomaeus, kijk dan even in Wikipedia.

Bartholomaeus Anglicus (Nederlands: Bartholomeus Engelsman) (voor 1203 – 1272) was een in Engeland geboren geleerde en franciscaan, professor aan universiteit van Parijs en lector in Magdeburg . Hij schreef De proprietatibus rerum, een voorloper van de encyclopedie.

Veel plezier morgen!

De hort op

Gisteren ging ik naar mijn tweede lezing / workshop
in het kader van de Summer school History of the book
in de Artis Bibliotheek.
IMG_8698AmsterdamSummerSchoolHistoryOfTheBook
Maar omdat ik wat vroeg was heb ik de Hortus Botanicus
in Amsterdam even bezocht.
Ik vermoedde dat dit prima ging passen bij het verhaal
van Marieke van Delft over de Flora Batava (en misschien
ook nog werk van Maria Sibylla Merian?).

IMG_8699AmsterdamHortusBotanicus

In de grote kassen is een loopbrug van waar af je van boven op de planten kunt kijken. Altijd weer een heel ander perspectief dan je gewoon bent.


IMG_8700AmsterdamHortusBotanicusIMG_8702AmsterdamHortusBotanicus

Maar de kas met vlinders maakt je heel opgewekt.


IMG_8703AmsterdamHortusBotanicus

Ik nam te weinig tijd om er voor te zorgen dat ik de vlinders kon fotograferen vanaf de kop naar achter. Dit is precies andersom maar ook heel mooi. Die kleuren.


IMG_8704AmsterdamHortusBotanicusIMG_8705AmsterdamHortusBotanicusIMG_8708AmsterdamHortusBotanicusIMG_8709AmsterdamHortusBotanicusIMG_8710AmsterdamHortusBotanicusIMG_8712AmsterdamHortusBotanicusKaartje

Een goede start van de dag.


Een staart meer of minder

Het bezoek aan de Summerschool History of the book was al helemaal
geweldig toen ik hoorde over de Zeemonnik.
Blijkt dat er nog een te zien was in het Huis van het Boek op
de tentoonstelling Boekenzoo (nog te zien t/m zondag).

DSC04236HuisVanHetBoekBoekenzooPierreBelonDeMansLaNatureEtDiversitéDesPoissonsAvecLeurPourtraictsReprésentezAuPlusPresDuNaturelCharlesEstiennesParijs1555Zeemonnik

De zeemonnik in Pierre Belon de Mans: La nature & diversité des poissons avec leur pourtraicts représentez au plus pres du naturel, uitgever Charles Estiennes, Parijs, 1555.

DSC04237HuisVanHetBoekBoekenzooZeemeermanTXT


DSC04234HuisVanHetBoekBoekenzooGerardLeeuTweispraecDerCreaturenZeemeerminVerleidtEenJongemanGouda23Juni1482

Gerard Leeu, Twispraec der creaturen, Zeemeermin verleidt een jongeman, Gouda, 23 juni 1482.


DSC04239HuisVanHetBoekBoekenzooDeZeemeerminTXT

DSC04238HuisVanHetBoekBoekenzooRieCramerPieternelletjesSprookjesreisWDeHaanUtrecht1921

Rie Cramer, Pieternelletjes sprookjesreis, W. de Haan, Utrecht, 1921.


DSC04240HuisVanHetBoekBoekenzooJacobMeydenbachHortusSanitatisZeemeerminMetDubbeleStaartMainz23Juni1491

Jacob Meydenbach, Hortus Sanitatis, Zeemeermin met dubbele staart, Mainz, 23 juni 1491. Ach ja, een staart meer of minder….


Reconstructie van een zeemeermin (Boekenzoo 3)

De opmerkelijke dieren in oude boeken riepen heel wat vragen op:
zeemonnik, zeebischop, zeemeerman, zeemeermin, eenhoorn,
reuzeslangen en nog veel meer.
Mensen willen die zien of willen de geneeskrachtige werking
ervaren van de hoorn van een eenhoorn.

Het leverde een rage op net als iedere nieuwe iPhone in
deze tijd. Alleen duurde de rage niet drie weken maar jaren.
De rage had geen vat op miljoenen mensen zoals nu maar
een interessante bovenlaag van de bevolking.

Dan zijn er altijd kwakzalvers die poeders verkopen of misschien
we het echter dier.
Zo ontstond er een handeltje in zeemeerminnen.

DSC04228HuisVanHetBoekBoekenzooNagemaakteZeemeerminDierlijkMateriaalHalfAapHalfVis2008MuzeeScheveningen

Nagemaakte zeemeermin. Gemaakt van dierlijk materiaal: half aap en half vis. Een reconstructie van de oude praktijken uit 2008. Eigendom van Muzee Scheveningen.


Op de tentoonstelling Boekenzoo in het Huis van het Boek wordt
het zo verteld:

DSC04231HuisVanHetBoekBoekenzooNagemaakteZeemeerminDierlijkMateriaalHalfAapHalfVis2008MuzeeScheveningenTXTDSC04229HuisVanHetBoekBoekenzooNagemaakteZeemeerminDierlijkMateriaalHalfAapHalfVis2008MuzeeScheveningenDSC04233HuisVanHetBoekBoekenzooNagemaakteZeemeerminDierlijkMateriaalHalfAapHalfVis2008MuzeeScheveningen


De leeuw, zijn ingewanden en de dodo (Boekenzoo 2)

Het zou logischer zijn de serie van ‘Boeken die geschiedenis schreven’
eerst af te maken maar die tentoonstelling kun je niet meer gaan zien.
De Boekenzoo nog voor een paar dagen.
Grijp je kans.

DSC04216HuisVanHetBoekBoekenzooRichardPriceGoingGoingGoneDodoInDiepdrkIllRonKingCirclePressBosham2013

De Boekenzoo slaagt er goed in het verhaal van ‘dieren in boeken’ te vertellen. Dat is een thema dat breed wordt opgepakt met oude maar ook nieuwe boeken. Allerlei technieken. Een bijzondere techniek is de diepdruk. Daar komt geen inkt aan te pas maar door de druktechniek ontstaat er een reliëf in het papier. Erg mooie techniek voor omslagen. Hier een reliëf van een dodo uit 2013: Richard Price: Going, Going .. Gone, Dodo in diepdruk. Illustraties zijn van Ron King, de uitgever is Circle Press, Bosham, 2013.


Dodo

A racket,
a melody.

Comic,
a tragedy.

That song,
that song.

DSC04218HuisVanHetBoekBoekenzooDodoTXT


DSC04219HuisVanHetBoekBoekenzooLeonardBaskinMiniatureNaturalHistoryFirstSeriesDeel4ExtinctHeinemannLonden1983

Een klein boekje: Leonard Baskin, Miniature natural history. First series, deel 4: Extinct. Heinemann, Londen, 1983.


DSC04221HuisVanHetBoekBoekenzooLewisCarrolDeAvonturenVanAliceIllJohnTennielAdDonkerRotterdam1947

Lewis Carroll, De avonturen van Alice. Met illustraties van John Tenniel. Ad Donker, Rotterdam, 1947.


DSC04223HuisVanHetBoekBoekenzooClaudePerraultMémoiresPourServirAL'HistoireNaturelleDesAnimauxImprimerieRoyaleParijs1676

In dit enorme boek komt dan de leeuw en zijn ingewanden aan bod. Claude Perrault, Mémoires pour servir a l’histoire naturelle des animaux, Imprimerie Royale, Parijs, 1676.


DSC04224HuisVanHetBoekBoekenzooClaudePerraultMémoiresPourServirAL'HistoireNaturelleDesAnimauxImprimerieRoyaleParijs1676

De leeuw’ is niet het enige dier in dit boek maar bij de leeuw ligt het boek open. Rechts deze afbeelding. Links de legenda.


DSC04226HuisVanHetBoekBoekenzooClaudePerraultMémoiresPourServirAL'HistoireNaturelleDesAnimauxImprimerieRoyaleParijs1676HetHart

Daar staat de verwijzing naar het hart: Le coeur.


De tentoonstelling gaat nog verder met van alles.
Ook wordt de fraude aan de orde gesteld als mensen niet bestaande,
opgezette ‘dieren’ maakt, verkoopt en argeloos ten toon stelt.
Maar ook neushoorns, olifanten, insecten, te veel om op te noemen.
Later meer.

Boekenzoo (1)

Vandaag ging ik naar Den Haag om de Boekenzoo te gaan bekijken,
een tentoonstelling over dieren en boeken in Het Huis van het Boek.
Deze tentoonstelling is heel erg de moeite van het bekijken waard.
Voor volwassenen maar ook voor kinderen.
Een heel mooie combinatie van boeken en activiteiten die
iedereen kan aanspreken.

Probleem: volgend weekend is het laatste weekend van de tentoonstelling.
Daarom nu al gelijk een eerste reeks foto’s van boeken die ik
interessant vind. Er zullen nog meer delen volgen met foto’s
maar tegen die tijd is de tentoonstelling beëindigd.

DSC04210HuisVanHetBoekBoekenooValentinLeCampionEenhoornHoutgravureEenhoornPersBreda1951

Huis van het Boek, Boekenzoo, Valentin le Campion, Eenhoorn, Houtgravure, Eenhoorn Pers, Breda, 1951.


Valentin le Campion is de maker van deze prachtige gravure,
natuurlijk niet vreemd dat een houtgravure met een eenhoorn
wordt uitgegeven door de Eenhoorn Pers.
Dan valt mij dat natuurlijk extra op omdat ik in Breda woon.

DSC04212HuisVanHetBoekBoekenzooBernhardVonBreydenbachPeregrinatioInTerramSanctamIllustratieErhardReuwichMainz11Feb1486 01

Bernhard von Breydenbach is de schrijver van een verslag over een pelgrimage: Peregrinatio in terram sanctam. De Illustratie is van Erhard Reuwich uit Utrecht. Mainz, 11 feb 1486.


Wikipedia helpt me verder:

De Peregrinatio in terram sanctam of Sanctae Peregrinationes van Bernhard van Breydenbach, een wiegendrukweergave van een pelgrimstocht naar Jeruzalem en is gepubliceerd in 1486 met illustraties getekend door Reuwich. Breydenbach was een rijke domheer van de Dom van Mainz die de pelgrimstocht maakte in 1483-1484 en nam, zoals het boek uitlegt: “Erhard Reuwich van Utrecht, een ‘getalenteerd kunstenaar’ mee, om tekeningen van de bezienswaardigheden te maken.” Breydenbach werd kort na zijn terugkeer diaken van de kathedraal. De groep bestond verder uit nog twee vrienden: een ridder en een kok. Veel onderzoekers geloven dat de tekst eigenlijk bedoeld was “alsof het verteld was” aan een Duitse monnik die de reis niet meegemaakt had.

De tocht duurde van april 1483 tot januari 1484 en ging via Venetië, waar men drie weken verbleef. Daarna vertrok men per schip naar Korfoe, Methone en Rodos – allemaal nog bezit van het toenmalige Venetië. Na Jeruzalem en Bethlehem en andere plaatsen in het Heilige Land, gingen ze naar de Sinaïberg en Caïro. Van daar gingen ze met een boot de Nijl af naar Rosetta en vervolgens terug naar Venetië.

Het is hoogst ongebruikelijk voor een tekenaar van deze tijd om vermeld te worden. Er is een grote kans dat Reuwich ook de drukker was. Het boek vertelt eveneens dat hij de eerste editie drukte (in Latijn) in zijn huis in Mainz.

Dit zijn alle biografische gegevens die van Reuwich tot op heden bekend zijn. Vermoed wordt dat hij ook houtsnijwerk met andere illustraties van planten ontwierp voor een kruidenboek die in Mainz in 1485 is gedrukt. In december 1486 wordt er geschreven over een Meester Erhard von Mainz die de gebrandschilderde raamlijsten in de Amtskellerei in Amorbach in Beieren installeerde; dit zou Erhard Reuwich geweest kunnen zijn.

Innovaties:

De Sanctae Peregrinationes of Peregrinatio in terram sanctam waren de eerste geïllustreerde reisboeken en markeerden een stap vooruit in boekillustratie in het algemeen. Het besteedt aandacht aan vijf grote uitvouwbare houtsnijwerken: de eersten die ooit in het Westen zijn gezien, inclusief een spectaculair stuk houtsnijwerk van 16 meter bij 3 meter met een panoramisch beeld van Venetië. Het boek bevat ook een kaart met drie vlakken van Palestina en Egypte en een beeld van Jeruzalem in het midden en panorama’s van vijf andere steden: Iraklion, Methone, Rodos, Korfoe en Parenzo. Er waren ook studies van kostuums uit het Nabije Oosten en een Arabisch alfabet – eveneens de eersten in hun soort die gedrukt zijn. Er zijn beeltenissen gemaakt van dieren, waaronder een krokodil, kameel en eenhoorn

De colofon van het boek is een levendig wapen van de aartsbisschop van Mainz, met de eerste kruisarcering in houtsnijwerk.


Op de pagina met de dieren staat onder andere deze eenhoorn:

DSC04212HuisVanHetBoekBoekenzooBernhardVonBreydenbachPeregrinatioInTerramSanctamIllustratieErhardReuwichMainz11Feb1486 02


Het valt niet mee foto’s te maken van boeken, zeker niet oude, middeleeuwse
boeken, maar dat is begrijpelijk. Papier en perkament zijn gevoelig voor licht.

DSC04214HuisVanHetBoekBoekenzooGetijdenboekVerluchterNavolgerVanDeMeestersVanDeGoudenRankenHandschriftZuidelijkeNederlandenCa1440DeHeiligeMargarethaEnDeDuivelMetHoorn 01

Getijdenboek waarvan de afbeeldingen vermoedelijk gemaakt zijn door de illustrator die wordt aangeduid als Navolger van de Meesters van de Gouden Ranken, handschrift uit de Zuidelijke Nederlanden, circa 1440. De afbeelding stelt voor: De Heilige Margaretha en de duivel met hoorn.


DSC04214HuisVanHetBoekBoekenzooGetijdenboekVerluchterNavolgerVanDeMeestersVanDeGoudenRankenHandschriftZuidelijkeNederlandenCa1440DeHeiligeMargarethaEnDeDuivelMetHoorn 02


Dit was nog maar het begin.
Echt een schitterende tentoonstelling.

Dit was mijn dag in het kort, hoe was die van jullie?

DSC04172Zeemeermin

Een dag met zeemonniken, zeebisschoppen, zeemeerminnen en zeemeermannen en…..


DSC04179FantastischeVissen

….fel gekleurde vissen, misschien wel fantasievissen, en….


DSC04187Draak

….draken, groot en klein, en…..


DSC04200Eenhoorns

….eenhoorns en narwals. Een dag waarover nog veel te vertellen valt. Dat gaat nog wel komen maar op een ander moment.


Boekbinden in augustus (laatste deel)

Augustus is bijna voorbij en woensdag ben ik met een
heel ander boekenavontuur bezig:
Summerschool on the History of the Book van het Allard Pierson
en de vakgroep Boekwetenschap.
Een mond vol om toeschouwer te zijn bij een lezing op de woensdagmiddag.
Maar Hector de Backer in de vertaling en druk van Boris Rousseeuw
wilde ik vandaag nog afkrijgen. Hoe te binden?

IMG_8643HectorDeBackerBorisRousseeuwVertalingTitelHoeTeBinden

Zo komt het boek uit de boekenpers. Het boek is goed gedroogd en de schutbladen en het boekblok zitten mooi in de boekband. Nu de boekhoekjes nog. Het is de eerste keer dat ik die gebruik en ik twijfel over hoe die het best te bevestigen zijn. Spoiler alert: de maat van het hoekje en dan met name de randen die om de plat moet komen te zitten zijn erg belangrijk. Mijn boekband is eigenlijk te dik voor de hoekjes. Nee je ziet geen gezichtje op de boekband, dat is de vleug in de fluwelen bekleding.


IMG_8648HectorDeBackerBorisRousseeuwVertalingTitelHoeTeBindenMetBoekenhoekjes

Maar de hoekjes zitten er om. Ik heb PVA in de hoekjes gesmeerd. In dit geval ook aan de binnenkant van de ‘halve maan-vorm’ die op de buitenkant van de plat komt. Of dat helpt? De tijd gaat hij uitwijzen. Ik heb de hoekjes geklemd met een tang. De tang die ik gebruikte had geen platte bek en dat is waarschijnlijk wel beter. Maar als de maat niet 100% past op het boek en je met de tang kracht moet zetten dan is het erg eenvoudig ongewenste deuken te veroorzaken in het hoekje die je er niet uit krijgt. Dit zal nog heel wat experimenteren vragen voor ik dit echt goed krijg.


IMG_8649HectorDeBackerBorisRousseeuwVertalingTitelHoeTeBindenVerborgenOpbergplekje

Aan de binnenkant heb ik nog een ‘verborgen opslagplekje’ gemaakt. Deze kleine envelop die ik kreeg van mijn moeder was het hoesje van een kleine CD. De CD is bij het vuil gegaan maar het hoesje dient nu als opslagplaats.


IMG_8650HectorDeBackerBorisRousseeuwVertalingTitelHoeTeBinden

Nu kan ik de lezingen eindelijk gaan lezen!


Dit is het in het Nederlands vertaalde “Comment relier?” van de befaamde Belgische bibliofiel en verzamelaar Hector de Backer (1843-1925); een lezing in twee delen die De Backer in 1918 hield voor de leden van de “Société des Bibliophiles et Iconophiles de Belgique” (door hem gesticht en voorgezeten) en die hij nadien in het Frans eigen beheer liet drukken in kleine oplage. Het was hiermee zijn bedoeling om met name de jongere leden van de vereniging, die nog steeds bestaat, een technische en artistieke leidraad te geven voor het (laten) binden van hun boeken.

De vertaling van 12.400 woorden is gedrukt op gevergeerd crème Conqueror papier van 120 gram en beslaat 52 blz., met twee illustraties. 21 x 13 cm (smalle A5). De oplage bestaat uit 50 genummerde exemplaren en verschijnt gebonden of in losse katernen. Drukken op naam is mogelijk zonder meerkost.

IMG_8651HectorDeBackerBorisRousseeuwVertalingTitelHoeTeBinden


Boekbinden in augustus (vervolg 4)

De warmte van de afgelopen tijd heeft meegespeeld
in de duur van het werk aan ‘Hoe te binden?’.
Het is de vertaling van een tweetal lezingen van
Hector de Bakker door Boris Rousseeuw,
die ook de uitgave van dit boekje verzorgde
via zijn margedrukkerij Carbolineum Pers.

Vooral afgelopen woensdag zorgde de warmte er voor
dat papier en lijm te snel droogde.
Vandaar dat in dit bericht foto’s van drie werkdagen
bij elkaar gebracht zijn.

Waar waren we ook alweer?

IMG_8608HectorDeBackerBorisRousseeuwVertalingTitelHoeTeBinden

Het boekblok zat al ver in elkaar inclusief leeslint maar mist nog de schutbladen en de kapitaalbandjes. De boekband is ongeveer halverwege: de hoeken van de bekleding moeten nog op maat gesneden worden. Dan kan de omslag met het bekledingsmateriaal gemaakt worden. Dan kunnen we het hoogteverschil tussen de randen en het middenstuk van de platten gaan overbruggen.


IMG_8609HectorDeBackerBorisRousseeuwVertalingTitelHoeTeBinden

Voor het op maat maken van de hoeken heb ik een klein hulpmiddel. Dat zorgt ervoor dat je voldoende ruime overlaat om de hoek mooi om te slaan maar ook niet te veel materiaal over laat.


IMG_8610HectorDeBackerBorisRousseeuwVertalingTitelHoeTeBinden

Als je linnen gebruikt als bekledingsmateriaal dan kun je dat vaak gewoon dubbelslaan bij de rug. Maar heb je dikker bekledingsmateriaal, zoals nu, dan is het goed er voor te zorgen dat er straks niet te veel materiaal in de scharnier komt te zitten. Dus snij ik daar wat materiaal weg.


IMG_8621HectorDeBackerBorisRousseeuwVertalingTitelHoeTeBinden

Voor het opvullen van de binnenkant van de platten (straks komt daar het schutblad nog over) gebruik ik ‘afvalpapier’. Ik heb het dubbelgeslagen zodat de kopkant (boven) en de buitenkant passen en alleen aan de staartkant (onder) en de rugkant nog wat papier weggesneden moet worden.


IMG_8623HectorDeBackerBorisRousseeuwVertalingTitelHoeTeBinden

Als schutblad gebruik ik effen papier dat ik nog had liggen. De kleur is bijna gelijk aan het boekblok maar is anders, qua kleur en structuur.


IMG_8634HectorDeBackerBorisRousseeuwVertalingTitelHoeTeBinden

Vanmorgen ging ik verder, nog een kant op te vullen met wit papier. Dan schutbladen en kapitaalband. Het geheel is dan zo ver dat de boekband en het boekblok in elkaar gezet kan worden.


IMG_8635HectorDeBackerBorisRousseeuwVertalingTitelHoeTeBinden

Helemaal aan het eind (waarschijnlijk pas morgen) ga ik ‘boekhoekjes’ plaatsen. Dat is ook voor mij een eerste keer. Ben benieuwd hoe dat in zijn werk gaat. Ik heb twee ‘kleuren’ gekocht: zilverkleurig en goudkleurig. Vermoedelijk ga ik de goudkleurige aan dit boek zetten.


IMG_8636HectorDeBackerBorisRousseeuwVertalingTitelHoeTeBinden

Beide platten zijn opgevuld. Als ik eerlijk ben kan dit nog een stuk beter. Maar ik wil het boek zondag afhebben en zou meer tijd nodig hebben. Roeien met de riemen die ik heb….


IMG_8638HectorDeBackerBorisRousseeuwVertalingTitelHoeTeBinden

Het boek zit in elkaar. Je ziet dat de vleug in het fluweel voor verkleuringen zorgt die je wel of niet ziet afhankelijk van hoe het boek vastgehouden wordt. Drukken op de band laat al meteen sporen achter. Om er voor te zorgen dat het vocht van de lijm niet in het hele boek trekt moet er nog een maatregel genomen worden.


IMG_8639HectorDeBackerBorisRousseeuwVertalingTitelHoeTeBinden

Die maatregel is om met bakpapier het ‘vochtige’, het gelijmde, deel van het boek te isoleren van de rest. Dat doe je dus aan de voor- en achterkant van het boek.


IMG_8641HectorDeBackerBorisRousseeuwVertalingTitelHoeTeBinden

Dan kan het geheel tussen een plank en karton (en beschermend materiaal) in de boekenpers. Daar ga ik het morgen, zondag uithalen om de metalen boekenhoekjes te plaatsen.