Boektotaal: Werken met leer

Afgelopen zaterdag heb ik een workshop gevolgd bij Boektotaal.
Een of twee keer per jaar volg ik ergens in Nederland of
Belgie een workshop die een relatie heeft met boekbinden.
‘Werken met leer’ paste dus precies in het plaatje.
Ik heb eigenlijk geen ervaring met het werken met leer en
had behoefte aan een overzicht: wat komt er allemaal bij kijken,
wat is nou schalmen, wat dun je nou aan leer, hoe laat zich dat verwerken?
Allemaal beginnersvragen en ik kreeg heel veel antwoorden.

De Boekenmarkt is een gezellige winkel in een van de winkelstraten
in het centrum van Steenwijk. Boektotaal is de naam van hun website.
Tweede hands boeken, een scheepsmodel, dozen (want we veranderen met de tijd mee),
papier, karton, atelierruimte, veel boekbindgereedschap, lijm, garen en
natuurlijk leer.
De workshop werd heel vakbekwaam geleid door de eigenaar en ik ging
aan het eind van de dag tevreden naar huis met een in leer ingebonden boek
dat op een haar na gereed was.

Dat het gezellig was met de eigenaars van de winkel, de hond en de cursisten
is duidelijk.

Zo gingen we aan het werk:

WP_20171125_11_06_09_Pro2PlattenRuggebordKraftpapierEnEenVoorbereidBoekblokLetOpDeAfgehoektePlatten(DiePreciesVerkeerdLiggen)

Het boekblok hebben we niet met de hand gemaakt. Dan kan natuurlijk wel maar dat zou te veel tijd kosten. We willen met het leer aan de slag. Dus snel twee platten gemaakt (de voor- en de achterkant van de band), het ruggebord gesneden en het kraftpapier op maat gemaakt om een en ander met elkaar te verbinden. De platten liggen hier precies verkeerd. Aan iedere plat zijn twee hoeken afgerond. Dat is om het scharnierend leer straks meer ruimte te geven en de zijde die is afgerond moet dan ook aan de rugkant zitten. Maar hier is alles nog los, dus geen probleem.


WP_20171125_11_11_39_ProNetAndersDanWerkenMetLinnenBoekband

Als je met leer gaat werken leg je het ruggebord aan de andere kant van het kraftpapier dan wat je zou doen als je een linnen band maakt. De reden daarvoor is dat je de achterkant zo glad mogelijk wil maken. Alle oneffenheden die onder het leer zitten, zie je straks door het leer heen (Prinses op de erwt-effect).


WP_20171125_11_14_01_ProRuggebordjeOpKraftpapier

Eerst plak je het ruggebord op het kraftpapier.


WP_20171125_11_15_20_ProKneeplatje

Dan gebruik je een kneeplatje om te bepalen waar je de platten gaat lijmen. Wat een uitvinding!


WP_20171125_11_23_10_ProHierLiggenDeAfgehoektePlattenCorrect

De afgeronde hoeken van de platten komen aan de rugzijde.


WP_20171125_11_23_23_ProOpDeAndereKantZitHetRuggebord

Er ging iets mis met het kraftpapier maar dat is geen ramp. Het ruggebord zit aan de andere kant van de platten.


WP_20171125_11_24_09_ProPassenIsNetZoBelangrijkAlsMeten

Het begint in de verte al op een boek te lijken. Passen is overigens net zo belangrijk als meten en het helpt je een beeld te vormen van waar je naar toe aan het werken bent.


WP_20171125_11_45_30_ProDeBasisVoorHetAvontuurVanVandaag

Liggend ziet het er zo uit.


WP_20171125_12_01_09_ProDitIsDeMalOmDeVerdelingVanDeRibbenGoedTeKrijgen

We gaan valse ribben op de rug van het boek maken. De verdeling van die ruibben op het boek is zo dat de onderste rib op buiten proportie veel ruimte vanaf de onderkant van het boek wordt gemaakt. Om de positie van de ribben te bepalen gebruiken we een mal.


WP_20171125_12_02_54_ProDeMalBepaaltWaarDeRibbenKomenNietGelijkVerdelen

Door de boekband op de mal te leggen kun je de positie van de ribben bepalen.


WP_20171125_12_07_52_ProDaarKomenDeValseRibben

Hier gaan ze dus komen.


WP_20171125_13_39_10_ProMetDeValseRibben

De basis van de valse ribben kun je maken met verschillende materialen: karton, vlastouw of gewoon stukjes draad in een coating. Die zijn al mooi rond. Dan hoef je niet veel te schuren (denk aan de prinses op de erwt!).


WP_20171125_13_53_09_ProHetLeer

Dit is dan het leer. Op de ruwe zijde is het boek al afgetekend.


WP_20171125_13_56_35_ProBoekbindenIsErgRegionaalMessenUitDuitslandEngeland

Dat leer gaan we schalmen of dunnen. Dat kan op verschillende manieren. Een van die manieren is met een scherp mes. Boekbinden is een heel regionaal georienteerd ambacht. Het gereedschap is dan ook anders per regio. Het resultaat is steeds gelijk. Hier zie je Duitse, Engelse, Franse en Zwitserse messen. Let op, niet alle messen zijn voor linkshandigen geschikt.


WP_20171125_14_15_35_ProHetDunnenKanMetEenMachine

Schalmen kan ook met een machine. Maar denk dan niet dat het volledig automatisch gaat. De machine is meer een combinatie van een mes en een derde handje. Het machine geeft je de mogelijkheid de schuinte en de diepte van het mes vast te zetten. Met de hand zul je dat zelf moeten doen. Als je een machine als deze gaat gebruiken moet je eigenlijk ook een mes hebben. De machine kan niet altijd overal bij.


WP_20171125_14_38_31_ProLeerSchalmenAanDeRandenDeBovenkantGingEvenMis

Een van mijn grote vragen was: wat dun je dan precies aan het leer. Het antwoord: om te beginnen de randen. Hier zie je mijn stuk leer waar de randen van zijn gedund. Je ziet ook (helaas) dat het aan de bovenkant (links) mis ging. Ik heb dit leer met de machine gedund. Voor een eerste poging ben ik heel tevreden.


WP_20171125_14_50_44_ProNuOokDunnenOpDeScharnieren

De tweede plaats om het leer te dunnen is op de scharnier. Dan kan ook weer met de machine. daar zijn bijzondere hulpmiddelen voor bij geleverd. Voor beginners als ik. is er ook een andere oplossing.


WP_20171125_14_53_37_ProSchalemenMetMachine

Hier demonstreert de instructeur het gebruikt van het machine voor een sleuf.


WP_20171125_14_54_38_ProSchuineKantenOfSleuven

Op dit voorbeeldstukje leer zie je de sleuf (onderste twee) maar ook een schuine kant aan de rand (boven aan).


WP_20171125_15_01_02_ProInPlaatsVanSchalmenMetEenMesKanSomsSchurenOok

Hier toont een medecursist de andere methode: schuurpapier. Werkt prima.


WP_20171125_15_16_59_ProLeerGereedOmAanTeBrengen

Het resultaat. Dit is nu gereed om de band mee te gaan bekleden. Maar de basis van de band is nog niet helemaal gereed.


WP_20171125_15_30_10_ProVoorstrijkenMetVerdundePVA

Eerst het leer voorlijmen met een verdunde boekbinderlijm (PVA).


WP_20171125_15_44_00_ProInLijmen

Na kort drogen van het voorlijmen, definitief het leer inlijmen.


WP_20171125_15_48_52_ProNoestHandwerk

Als het leer op de basis van de band is gelijmd ga je direct de ribben modelleren. Het leer is nu extra soepel door de lijm en met een vouwbeen kun je de ribben een mooi aanzicht geven. Dit is het noeste handwerk van de ambachtsman. Een kunststof vouwbeen werkt beter want laat geen verkleuringen na.


WP_20171125_15_53_24_ProDeRibbenEnTouwsporenModelleren

Vroeger ontstonden de ribben omdat touw gebruikt werd om het boek te binden. Dat liet sporen na en die kun je nu ook in het leer aanbrengen.


WP_20171125_16_07_03_ProHierIsDeBasisVoorDeExtraVerdikkingAlaangebracht

Aan de rug gaan we een heel kleine verdikking aanbrengen. De basis daarvoor is een klein strookje karton. Hier is het al aangebracht. Dat gaat er voor zorgen dat het leer hier dikker wordt (Prinses op de erwt). Als het boek dan dichtgevouwen wordt dan schuift die verdikking over het kapitaalbandje en zorgt en zo voor dat er geen stof in de rug kan komen.


WP_20171125_16_08_08_ProBijPincetLigtBasisExtraVerdikkingGereed

Het is echt maar een heel klein en dun strookje karton. Hier ligt het naast de pincet.


WP_20171125_16_22_55_ProExtraStofbewerking

Als je dan het leer om de band vouwt kun je de verdikking direct ook modelleren. Bij het omslaan van het leer om de band moet je ook zorgen voor mooie hoeken. Ook daarvoor heeft de instructeur meerdere oplossingen. Ik weet zeker dat hij die graag aan je wil uitleggen.


WP_20171125_16_54_15_ProEvenPassenDeKapitaalbandKomstStraksAchterDeExtraStofbescherming

Even passen. Het kapitaalbandje is hier zichtbaar. Als de band straks aan het boekblok wordt bevestigd zal de rug helemaal dicht zijn. Alleen als het boek opengevouwen wordt bij het lezen zal de rug open staan. Superslim!


WP_20171125_16_54_27_ProDitGeeftEenBeeldVanDeRibben

Zo zien de valse ribben er uit. Ik ben heel blij!


Update Boek Behoud Bericht

Nu het eerste boek goed gelukt is kan ik met de overige twee
jaargangen goed aan de slag.

Boek 2 was al genaaid en gelijmd, maar nog niet gesneden.
Dat boek wil ik nu geel verven.
Ik had ook extra papier op de platten kunnen aanbrengen om
het doorschijnen van de rode kleur van het textiel tegen te gaan.
Maar ik heb nog een tube gele wateroplosbare olieverf liggen
die al aardig hard begint te worden. Als die werkt
dan heeft die een goede bestemming gekregen.

Boek 3 was nog niet genaaid.

 photo WP_20170708_001Booek2OnderHetMes.jpg

Boek 2 onder het mes.


 photo WP_20170708_002Boek2InDeSnijmachine.jpg


 photo WP_20170708_003Boek2MooiSchoongesneden.jpg

Mooi schoongesneden.


 photo WP_20170708_005Boek2PlattenGelijmdLigtTeDrogenInBoekenpers.jpg

Voorzien van de platten kan het in de boekenpers om te drogen.


 photo WP_20170708_016Boek2GeelGeverfdOmDoorschijnenMinderTeMaken.jpg

Later op de dag heb ik het boek uit de boekenpers gehaald en het hele stuk textiel geel geverfd. Het droogt erg snel met dit weer.


 photo WP_20170708_015Boek3DeLaatsteKaternenInbinden.jpg

Tussendoor is boek 3 ingenaaid…


 photo WP_20170708_017Boek3IngebondenLigtTeDrogenInDeBoekenpers.jpg

…en voorzien van lijm (PVA) ligt het nu te drogen in de boekenpers.


Omslag Boek Behoud Bericht

De ingenaaide Boek Behoud Berichten ga ik in kunstleer inbinden.
In een poging iets extra’s te doen aan de gele kunstleren omslag
zit ik te denken aan een diepdruk met lino. Eens kijken hoe dat uitvalt.

 photo WP_20170701_001LinoOntwerp.jpg

Eerst maak ik een eenvoudig ontwerp. Als test. Drie letters B.


 photo WP_20170701_007.jpg

Maar eerder dan gepland haal ik het kunstleer uit de boekenpers. Maar er is al wel een indruk ontstaan in het kunstleer. Dat kunstleer is natuurlijk gewoon plastic. Al gauw begint de linodruk te vervagen. Eigenlijk wel logisch. Waarschijnlijk kun je dit wel doen met dit kunstleer maar dan zal dat wel gepaard moeten gaan met warmte.


 photo WP_20170701_010Drieluik.jpg

Drieluik. Je ziet hier links de lino. Die had ik vochtig gemaakt. Dat doe ik ook als ik dit met papier doe. Hier heeft dat minder effect vermoed ik. In het middel de multiplex, met vochtige afdruk van de lino, waartussen lino en kunstleer in de pers zaten en rechts het kunstleer met de indruk.


 photo WP_20170701_011Tweeluik.jpg

Op zich ben ik niet ontevreden over het resultaat maar het verdwijnt daarom moet ik iets anders bedenken.


 photo WP_20170701_014DanMaarInkleurenMetVerf.jpg

Nog net voor de afbeelding volledig vervaagd heb ik de letters ingekleurd met acrylverf. Maar zien of dat blijft zitten. Als het blijft zitten ga ik het gebruiken om een boekenlegger te maken.


Intussen ging het werk aan de boekblokken van de jaargangen
Boek Behoud Bericht gewoon door.
Allemaal volgens de methode Johan Potgieter.

 photo WP_20170701_002DerdeEnLaatsteBoekblokZonderNietjesVoorzienVanTextiel.jpg

Het derde en laatste boekblok wordt hier voorzien van een stuk textiel. De nietjes zijn er uit, het extra katern is toegevoegd. De rug is gelijmd met PVA en dan het textiel ertegen.


 photo WP_20170701_003HetSnijafvalWaaiertMooiUit.jpg

Het boekblok waar ik het verst mee ben is ingenaaid en nog een keer in de PVA gezet. Daarna is het gedroogd en nu kan het boek schoongesneden worden. De lange zijkant had ik al een keer gesneden maar dat was eigenlijk niet het goede moment. Dat was te vroeg maar ik kon me niet bedwingen de snijmachine die ik pas geleden kocht voor het eerst te testen. Vandaag doe ik dat dus opnieuw. Eerst snij ik de lange zijde schoon, vervolgens de kop en staart (boven en onderkant). En als het snijafval zo mooi uitwaaiert als je op de foto ziet kun je blij zijn want dan is het goed gegaan.


 photo WP_20170701_004SchoongesnedenBoekblok.jpg

Het schoongesneden boekblok. Dat vond ik altijd een prachtig gezicht. Nu kan ik de platten gaan snijden (stuk karton dat als drager van het kunstleer gaat dienen en dat ik aan de voor- en achterkant ga bevestigen).


 photo WP_20170701_005HetSchoonGesnedenBoekblokMetDeTweePlatten.jpg

Dit is de sandwich waarover Johan Potgieter in zijn artikel spreekt. Het textiel waaraan het boekblok is gelijmd en genaaid gaat nu om de twee platten heen. Als dat dan met PVA gelijmd wordt dan ontstaat er een sterke constructie tussen de boekband en het boekblok. Die verbinding ontstaat dan niet alleen door een schutblad maar ook door de textiel.


 photo WP_20170701_006DeGelijmdePlattenMoetenDrogenInDeBoekenpers.jpg

Hier ligt het eerste boekblok, met de twee platten gelijmd op het boekblok en gesandwiched met het textiel, te drogen in de boekenpers. Die ga ik er vandaag uithalen.


Dozen voor beginners – Wilma van Driel / Cor Aerssens

Gisteren heb ik de cursus Dozen voor beginners gevolgd
bij Wilma van Driel (Boekbinderij Papyrus) in Leiden.
Het lesmateriaal is gebaseerd op het materiaal van Cor Aerssens.

De lesruimte is een heel ruim, goed verlicht atelier,
voorzien van alle machines en materialen nodig voor de workshop.
Het karton en papier voor het chassis van de doos was allemaal
al voorbereid door Wilma van Driel.

 photo WP_20150131_001DeWerkbank.jpg

De werkbank bij Boekbinderij Papyrus.

Het gereedschap:
– kwasten (1 schone kleinere kwast, een dikke voor het stijfsel en
een kleinere voor de lijm (PVA))
– geodriehoek
– smidshaakje
– heel scherp mes (ik sneed mijn vinger)
– vouwbeen
– 2 doekjes (1 nat, 1 droog; voor het verwijderen van vuil)
– 1 potlood
– 1 lineaal (2 is beter)
– 3 blokjes hout/MDF: 12 x 13 x 2 cm


De bezoeling is een doos te maken van het type schoenendoos.
Het formaat is wat kleiner, grotere dozen zijn om te beginnen
moeilijker dan een kleinere doos.

 photo WP_20150131_002OpDeWerkbankGelijmdSchuurpapier.jpg

Op de werkbank, stroken karton met daarop schuurpapier (Korrel 280 en 400). Heel handig.


Het begin heb ik niet gefotografeerd.
De handeling is eenvoudig maar ereg belangrijk.
Het werk begint met het maken van de vloer van de doos.
Die bestaat uit twee stukken karton die op elkaar geplakt worden.
De grondplaat en het binnenoppervlak.
Die plak je op elkaar. Het binnenoppervlak is kleiner dan de grondplaat.
Dat en het hoogteverschil dat door het op elkaar plakken van het karton
ontstaat, gebruik je om de wanden dadelijk goed te plaatsen.

 photo WP_20150131_003DeWandenVanDeDoos.jpg

De wanden van de doos liggen gereed. Twee kortere zijdes en twee langere.


 photo WP_20150131_004GeschuurdeWandenLiggenKlaarBijVerlijmdeBodemplaatMetIndicatieHaakseHoekEnBinnenkantWand.jpg

Ik leg de wanden nog even rond de bodem om te zien of ik het juiste materiaal heb. De haakse kant van de wanden heb ik aangegeven net zoals de binnenkant van de wanden. Je ziet het ‘verhoog’ van de grondplaat en het binnenoppervlak.

De wanden zijn aan de onderkant een beetje rond geschuurd
om ruimte te maken voor de lijm.


 photo WP_20150131_005WandHaaksOpVerlijmdeVloerplaatPlaatsenMetSmidshaakje.jpg

Het plaatsen van de eerste wand. De wanden worden ‘wentelwiekend’ geplaatste. Ze worden haaks gezet door het smidshaakje. Je ziet de wand uitsteken buiten het binnenoppervlak. Dat is met opzet. Het te veel wordt straks afgesneden.


 photo WP_20150131_006wandenWentelwiekendPlaatsenEnVastzettenMetSchilderstape.jpg

Na het plaatsen van de tweede wand wordt de plaats waar de twee wanden elkaar raken vastgeplakt met schilderstape.


 photo WP_20150131_007DeWandenStaanNuLatenDrogen.jpg

Als alle vier de wanden staan moet de bodem van de doos drogen. Hiervoor zetten we ze onder bezwaar.


Hierna worden de wanden bekleed met grijs ruggenbord.
Dat is ter versteviging van de constructie.
Dat werkt super!

 photo WP_20150131_008UitstekendRuggeboordAfsnijden.jpg

Eerst de wanden op de juiste lengte snijden.


 photo WP_20150131_009RuggeboordOpDeWandenPlakkenEnDaarnaAfsnijden.jpg

De bekleding met grijs ruggenbord opplakken. Aan alle vier de zijdes steekt een kleine strook over. Die snij je daarna weg.


 photo WP_20150131_010RuggeboordOpDeWanden.jpg

Het ruggenbord zit op de wanden en wordt op maat gesneden. Een belangrijke stap voor de constructie van de doos.


 photo WP_20150131_011BasisBekleedMetGrijsKartonTerVersterkingVanDeConstructie.jpg

Dit is het resultaat van het beplakken. een mooi egale buitenkant. Daar waar nodig worden naden licht bijgeschuurd.


 photo WP_20150131_012BekledingOpmetenMetStrookPapier.jpg

Om de grootte te bepalen van het papier waarmee de doos bekleed gaat worden gebruiken we stroken papier.


Laten we nog even naar de hoek kijken van de doos.
Die bepaalt in grote mate de sterkte van de constructie.

 photo WP_20150131_012DeConstructie01.jpg

 photo WP_20150131_012DeConstructie02.jpg

Als je goed kijkt zie je dat de verlijming van de wanden, versterkt wordt door het ruggenbord dat als bekleding wordt aangebracht. Het ruggenbord geeft de doos niet alleen een glad en egaal uiterlijk, het draagt belangrijk bij aan de versteviging van de constructie. Dat werkt echt super!


 photo WP_20150131_013GrootteBekledingAfpassenMetStrokenPapier.jpg

Voor de bekleding moeten we zowel de lengte als de breedte opmeten. Zorg voor een paar millimeter voor op de vloer.


 photo WP_20150131_014DoosCentraalOpBekledingPositioneren.jpg

Nadat het papier op maat is gesneden wordt de centrale plaats van de doos gemarkeerd. Op dit blauwe papier viel de potloodstreep achteraf niet erg op.


 photo WP_20150131_015BekledingInsmerenMetStijfsel.jpg

Dan wordt het papier in de looprichting ingesmeerd met stijfsel. Bij dit papier werd de lijm erg snel opgenomen door het papier. Tweemaal insmeren was zeker nodig.


 photo WP_20150131_016NaDeBevestigingVanDeDoosOpBekledingPapierOpMaatSnijden.jpg

Na het plaatsen van de doos wordt het papier op maat gemaakt. Dit is een complex proces. De cursus was hier heel verhelderend. Hier is echt nog wel wat ervaring nodig voor dit helemaal soepel gaat.


 photo WP_20150131_017WentelwiekendDeOpstaandeRandenVanDeDoosBekleed.jpg

Dan wordt de wand bekleed en het teveel aan papier wordt weggesneden. Extra aandacht krijgen de naden aan de buitenkant van de doos. Hoe dat in zijn werk gaat had ik niet zelfstandig uit de werkinstructies opgemaakt.


 photo WP_20150131_018DeDoosBijnaGereedDeBodembedekkingMoetErNogIn.jpg

De bodem van de doos is bijna gereed. Het enige dat er nu nog moet gebeuren is dat het binnenoppervlak bekleed moet worden. Maar inmiddels was het 16:00 uur. Tijd om naar huis te gaan. Het goede nieuws is dat de deksel een soort omgekeerde bodem is. De werkwijze is vergelijkbaar. Die ga ik de komende tijd dus afmaken.


 photo WP_20150131_019DeDoosBijnaGereed.jpg

Ik heb me erg vermaakt en voor een eerste keer is het resultaat (nu 24 uur later en na een nacht drogen) heel aardig en opvallend sterk. De buitenbekleding zit niet helemaal strak op twee plaatsen maar voor de rest ziet het er prima uit.