Ontsnapt in een boekenkist (3)

Naar de boekenkist gaan kijken in Slot Loevestein
was jarenlang een van de hoogtepunten van mijn zomervakantie.

Maar dan nu:

Voor Grotius (de Latijnse naam van Hugo de Groot) was het basisbeginsel van internationale betrekkingen het wederzijds bindende karakter van contracten en verdragen (pacta sunt servanda), dat de Nederlanders in staat stelde hun overeenkomsten met de plaatselijke bevolking voorrang te geven boven veronderstelde verplichtingen jegens de Portugezen als medechristenen.

Die contracten en verdragen waren dan niet altijd
volledig eerlijk tot stand gekomen. Maar toch.
Dus hoe de Paus de wereldzeeën ook verdeeld had tussen Spanje en Portugal,
de overeenkomsten tussen de Nederlanders en lokale heersers in
bijvoorbeeld de Molukken hadden meer impact, volgens Hugo de Groot.
Zijn beginselen vormen vandaag nog steeds de basis voor internationale
verdragen.

Boek nummer 2

DSC03963BooksThatMadeHistoryHugoGrotius(HugoDeGroot)MareLiberumLodewijkElzevierLeiden1609 01DSC03963BooksThatMadeHistoryHugoGrotius(HugoDeGroot)MareLiberumLodewijkElzevierLeiden1609 02DSC03964BooksThatMadeHistoryHugoGrotius(HugoDeGroot)MareLiberumLodewijkElzevierLeiden1609TXT

Hugo Grotius (Hugo de Groot), Mare Liberum, uitgever was Lodewijk Elzevier, Leiden, 1609.


Het citaat is afkomstig uit ‘Boeken die geschiedenis schreven’,
dat onder redactie van Kasper van Ommen & Garrelt Verhoeven
tot stand kwam. Pagina 34. Het essay van Jan Waszink.

Boeken die geschiedenis schreven (1)

Kort geleden opende een bijzondere tentoonstelling in Leiden:
de 25 belangrijkste boeken die geschreven of uitgegeven zijn
in Leiden. Boeken met impact.

DSC03958BooksThatMadeHistoryTXT


Over boek nummer 1 (het nummer zegt niets over het belang
van het boek) staan in de verzameling essays die bij
de tentoonstelling verscheen het volgende. Het is het meest
pakkend betoog voor een boek dat ik tot nu toe in de
bundel gelezen heb:

Wie weet dat het Engelse woord voor zeeatlas, waggoner, een verbastering is van de naam (Lucas Jansz) Waghenaer heeft weinig uitleg nodig om te beseffen hoe groot de invloed is geweest van het innovatieve werk van deze Enkhuizer zeeman.

IMG_8416KasperVanOmmenGarreltVerhoevenBoekenDieGeschiedenisSchreven

Kasper van Ommen & Garrelt Verhoeven, Boeken die geschiedenis schreven.


DSC03959BooksThatMadeHistoryLucasJanszWaghenaerJoannesVanDoetecumSpieghelDerZeevaertChristoffelPlantijnLeiden1584-1585 01

Dit is dat boek. Lucas Jansz Waghenaer is de schrijver/samensteller, Joannes van Doetecum maakte de koperplaten voor de kaarten. De titel van het boek is Spieghel der Zeevaert en werd gedrukt door Christoffel Plantijn in Leiden, 1584 – 1585. Een A-team!


DSC03959BooksThatMadeHistoryLucasJanszWaghenaerJoannesVanDoetecumSpieghelDerZeevaertChristoffelPlantijnLeiden1584-1585 02

Detail van de kust van Portugal.


DSC03959BooksThatMadeHistoryLucasJanszWaghenaerJoannesVanDoetecumSpieghelDerZeevaertChristoffelPlantijnLeiden1584-1585 03

De zeedieren zijn altijd prachtig.


DSC03959BooksThatMadeHistoryLucasJanszWaghenaerJoannesVanDoetecumSpieghelDerZeevaertChristoffelPlantijnLeiden1584-1585 04

De kaarten tonen de kustlijn maar ook het profiel van de kust (zie bovenaan). Daarbij info over dieptes van water en ligging van geulen. Actueel en compleet. Reizen met een schip langs de kusten in Europa werd daardoor veiliger een eenvoudiger.


DSC03960BooksThatMadeHistoryLucasJanszWaghenaerJoannesVanDoetecumSpieghelDerZeevaertChristoffelPlantijnLeiden1584-1585TXT


En dat was boek één.

Reacties uit alle windstreken

Bij het bezoek aan de Embassy of the free mind had
ik mijn camera bij me. Een camera?
Ja, zo’n apparaat dat maar één ding kan maar dat
veel beter doet dan je telefoon.
Alleen bleek al snel dat ik die camera toch wat beter had moeten opladen.

De eerdere berichten over het bezoek ging over de boeken
die de voorgeschiedenis en de context in beeld brengen.
Vervolgens maakte ik een bericht waarin de manifesten, de boeken
die een overzicht van het gedachtengoed weergeven waarop
de Rozenkruisers zich baseren.

Het bericht van vandaag gaat vooral over de reacties op
de manifesten en de beweging en die komen zoals al eerder
genoemd vanuit alle kanten.

IMG_8295Anoniem(HR)VeraeSapientiaeFiliisFratribusRCSalutam1615

Dit is een boek dat is geschreven door een anonieme auteur ie wel initialen vermeldt: H.R. De titel van het boek waarvan deze belangrijke pagina uitgeklapt kan worden, Verae Sapientiae Filiis Fratribus RC Salutem, 1615. Dit soort uitklapbladen zijn een extra uitdaging voor een boekbinder.


IMG_8296AVanWarendorpCassetteMetStudiemateriaalInManuscriptRozekruisersCosmologieVanMaxHeindelCa1925

Een latere reactie. A. van Warendorp maakte deze cassette met studiemateriaal in manuscript. Het materiaal heeft betrekking op de Rozekruisers Kosmologie van Max Heindel. Het is gemaakt rond 1925.


IMG_8297HPBlavatskyFromTheCavesAndJunglesOfHindostan1975(Oorspronkelijk1892)

Uit weer een heel andere hoek: H. P. Blavatsky, From the caves and jungles of Hindostan. Het boek rechts is uit 1975, het boek links is het origineel uit 1892. Helena Petrovna Blavatsky was een occultist, medium en auteur van Duits-Russische aristocratische afkomst. Zij schreef honderden artikelen en een aantal boeken, waarvan Isis Ontsluierd en De Geheime Leer de bekendste zijn. Ze schreef uitgebreid over Atlantis. De Geheime Leer werd het standaardwerk van de theosofische beweging, waarvan zij de grondlegger was (zoek haar geschiedenis maar eens op. Wikipedia heeft een lang artikel in het Nederlands.


Wie wil er nou niet weten wat er gebeurd
in de grotten en de jungles van India?

IMG_8298RobertFluddTractatusTheologoPhilosophicusOppenheim1617AdamEnEvaVoorEnNaDeZondeval

Ik toon de foto’s meestal in de volgorde waarin ik ze ook gemakt heb. Daar let ik ook op bij het maken. Bij de Embassy of the free mind was de ruimte niet zo groot en ik was niet de enige bezoeker. Dus even terug gelopen. Een ouder boek: Robert Fludd, Tractatus Theologo-Philosophicus, Oppenheim, 1617. Met op het titelblad twee maal Adam enEva. Een keer voor en een keer na de zondeval in het paradijs.

IMG_8298RobertFluddTractatusTheologoPhilosophicusOppenheim1617AdamEnEvaVoorEnNaDeZondevalVoorEnNaCompilatie

Dit is een door mij gemaakte compilatie van de twee Adam en Eva’s.


IMG_8299ZWLeeneHetRituaalDerRozekruizersHaarlem1938

Weer een sprong in de tijd: Z.W. Leene, Het Rituaal der Rozekruisers, Haarlem, 1938.


IMG_8300EFMRozenkruis

Het kon niet uitblijven: een rozenkruis.


IMG_8301RudolfSteinerChymischeHochzeitDesChristianRosenkreuzMitDemAufsatzeDrRudolfSteinerDornach1942

Rudolf Steiner, Chymische Hochzeit des Cristian Rosenkreuz mit dem Aufsatze Dr. Rudolf Steiner, Dornach, 1942.


IMG_8302EmbassyOfTheFreeMindTrapgat

De trap maar boven in het Huis met de Hoofden.


IMG_8303EmbassyOfTheFreeMindMarsilioFicino


IMG_8304AmsterdamHuisMetDeHoofden

Het Huis met de Hoofden vanaf de overkant van de gracht.


Bijziendheid is de basis van idealisme en schilderkunst

Van de Russische dichter, prozaschrijver en vertaler
Michail Koezmin (1832 – 1936) verscheen bij de Statenhofpers
zijn Dagboek 1934.
Het is niet een dagboek met iedere dag een beschrijving
van die dag en de belevenissen.
Regelmatig zijn het essay-achtige verhalen die wel vaak
een (zijdelingse) relatie hebben met de betreffende dag.
Neem 18 juli.

18 juli – Landschap met vliegtuig
Voortdurend gaan hier vliegtuigen over, als ze niet trillen, ben ik klaar in te slapen, als bij het stilstaan van een trein.
Ze voegen een bijzonder karakter aan het landschap toe, helemaal niet modern, maar iets onhandigs en kinderlijk belerends.
Ik zag achter de proefvelden een dam met de aankomende trein, langs de dam reed een kar, en in de hemel boven de korte dikke fabriekspijp een rokend vliegtuig.
De indruk van André Rousseau of van illustraties van Chodovetsky bij ‘Orbis pictus’.
Er ontbrak alleen nog maar een schip in de zee en een fiets aan.
Maar helemaal niet modern.
Het vliegtuig is op een of andere manier eerder verouderd dan dat het in een andere fase overging.

Zowel van André Rousseau of van Chodovetsky kan ik niets
vinden op internet.
Chodovetsky blijkt volgens de noten
Daniel Nikolaus Hodovetski te zijn.
Maar zijn geboortedatum en overlijdensdatum zijn een beetje
door elkaar gegooid (1926 – 1801).
Als ik zoek op Daniel Nikolaus Hodovetski kom ik uit bij
Daniel Chodowiecki (16 oktober 1726 – 7 februari 1801).
Een Duitse schilder en maker van prenten.
Het meest bekend als etser.

Dankzij het Rijksmuseum vond ik een paar van de prenten die
als pre-view diende voor ‘Orbis pictus’. Een werk dat hij illustreerde.

DanielNikolausChodowieckiRondreizendeActeurs1780EtsTotaalRijksmuseum

Daniel Nikolaus Chodowiecki, Rondreizende acteurs, 1780, ets. Deze prent maakt deel uit van een serie van vier prenten die verschenen als voorbeeld van illustraties voor een nieuwe uitgave van Orbis Pictus door Georg Christoph Lichtenberg.


DanielNikolausChodowieckiRondreizendeActeurs1780EtsMiddelsteAfbeeldingRijksmuseum

De middelste afbeelding van de Rondreizende acteurs.


DanielNikolausChodowieckiMannelijkeBediendenEnHunWerkgevers1780EtsTotaalRijksmuseum

Daniel Nikolaus Chodowiecki, Mannelijke bedienden en hun werkgevers, 1780, ets.


DanielNikolausChodowieckiMannelijkeBediendenEnHunWerkgevers1780EtsIngezoomdRijksmuseum

Ingezoomd op de Mannelijke bedienden en hun werkgevers. Overigens ontgaat me een beetje het volgende deel van de tekst: De indruk van André Rousseau of van illustraties van Chodovetsky bij ‘Orbis pictus’. Er ontbrak alleen nog maar een schip in de zee en een fiets aan. Maar helemaal niet modern.


Nog even over Orbis pictus, Wikipedia:

Orbis Pictus, or Orbis Sensualium Pictus (Visible World in Pictures), is a textbook for children written by Czech educator John Amos Comenius and published in 1658. It was the first widely used children’s textbook with pictures, published first in Latin and German and later republished in many European languages. The revolutionary book quickly spread around Europe and became the defining children’s textbook for centuries.

IMG_8351StatenhofpersKoezminDagboek1934

Statenhofpers, Koezmin, Dagboek 1934.


Overigens is het verhaspelen van de datums niet het
enige issue in de tekst van Dagboek 1943.
Op pagina 10 (22 mei) staat:
‘Bijziendheid is de basis van idealisme en schilderkust‘.

Dagboek 1934 is een deel van de Salden-reeks.
Leuke kleine boekjes waarvan het ene deel interessanter is dan de ander.
De charme zit hem in de keuze van de teksten en de uitvoering van
de boekjes.

Nog een serie van de ‘Embassy’

Het eerste deel van de tentoonstelling ging de voorlopers van de
Rozenkruiser-beweging.
Daar horen ook een groep werken bij die bekend staan onder
een soort van schuilnaam: Geber, of Pseudo-Geber.

Geber of Pseudo-Geber is een soort van pseudoniem voor een schrijver
die een aantal werken in het latijn over alchemie heeft geschreven.
Tegenwoordig veronderstelt men dat de schrijver van die werken Jābir ibn Ḥayyān is.
Maar er zijn ook delen die geschreven zijn door Abū Bakr al-Rāzī.
Genoemde alchemisten leefden rond 800 – 925 na Christus.

Van die groep latijnse boeken is er ook een te zien op de
tentoonstelling De Rozenkruisers Revolutie.

DSC03892EFMGeberAlchimiaeLibriBernNürnberg1545LiberFornacum

Liber Fornacum, een werk over ovens.


Dan komen we bij het deel van de tentoonstelling waar versies te zien
zijn van het Rozenkruiser Manifest.

DSC03893EFMAllgemeineUndGeneralReformationDerGantzenWeitenWeltBenebenDerFamaFraternitatisKassel16141edruk

DSC03894EFMAllgemeineUndGeneralReformationDerGantzenWeitenWeltBenebenDerFamaFraternitatisKassel16141edruk

Vermomd als een reisverhaal wordt in het manifest bijvoorbeeld gekozen voor een wetenschapsbenadering waarbij het niet genoeg is oude bronnen te bestuderen. Je moet zelf onderzoek uitvoeren, Allgemeine und general Reformation der gantzen weiten Welt beneben der Fama Fraternitatis, Kassel, 1614, 1e druk.


DSC03895EFMChymischeHochzeitChristianiRosencreutzStraatsburg16161edruk

Nog een manifest: Chymische Hochzeit Christiani Rosencreutz, Straatsburg, 1616, 1e druk.


DSC03896EFMDanielMöglingSpeculumSophicumRhodeStauroticumHandschriftCa1650

Daniel Mögling, Speculum Sophicum Rhode Stauroticum, handschrift, circa 1650. Een afbeelding met heel war boodschappen.


DSC03898EFMDanielMöglingPoculumPansophiaeInGeheimeFigurenHandschrift1943AfbeeldingBekerVanDeAlwijsheid

‘De beker van alwijsheid’. Dat is nog al wat. De afbeelding staat in een handschrift uit 1943 (!) Het heet ‘Geheime figuren’ en is gebaseerd op Daniel Mögling, Poculum Pansophiae.


Wat een verbazing moet er zijn geweest…

Vorige week bezocht ik de tentoonstelling ‘De Rozenkruiser Revolutie’
in de Embassy of the free mind in Amsterdam.
Als je er een kijkje gaat nemen zie je een prachtig grachtenpand
aan de Keizersgracht, een mooie tuin, een bibliotheek en een
mooie selectie boeken. En wat voor boeken.
Ben je een overtuigde Rozenkranser dan zullen de manifesten je misschien
het meest aanspreken. Maar ik was gewoon op zoek naar mooie boeken.

Als je iets wilt vertellen over de wordingsgeschiedenis
van een beweging dan begin je met de voorgangers.
Dat doet de Embassy of the free mind ook en daarom is de opbouw
van de tentoonstelling als volgt:
1. Wonderbaarlijke tekenen aan de hemel
2. De Rozenkruisers Manifesten
3. De schrijver van het vierde manifest
4. De Rozenkruisers in de Nederlandse Republiek
5. Reacties uit alle windstreken
6. De pelgrim op pad

Van een aantal van deze categorieen heb ik van de boeken een foto gemaakt.

Bijvoorbeeld van die ‘wonderbaarlijke tekenen aan de hemel’.
Wat moeten de mensen in die tijd met verbazing gekeken hebben
naar de hemel.

DSC03888JohannesKeplerStellaNovaInPedeSerpentariiPraag1606Book

Van oktober 1604 tot oktober 1605 was er een bijzonder felle ster te zien. Johannes Kepler schreef er een boek over: Johannes Kepler, Stella nova in pede serpentarii, Praag, 1606. Met verbazing zullen mensen er naar gekeken hebben en de observaties vinden we terug in dit boek met die mooie afbeelding.

DSC03889JohannesKeplerStellaNovaInPedeSerpentariiPraag1606Image


Begin 1600 is een tijd waarin mensen aan het denken werden gezet
en er ook veel wetenschappelijke voortgang werd gemaakt.
Maar ook op het vlak van filosofie waren er veel nieuwe ontwikkelingen.

DSC03890JohannesKeplerGründtlicherBerichtVonEinemUngewöhnlichenNewenSehrGrossenHellenGläntzendenSternPraag1605Book

Dit is nog een boek van Kepler, over een ongewone, nieuwe, zeer grote, heldere en glanzende ster. Wie wil dat nou niet zien? Johannes Kepler, Gründtlicher bericht von einem ungewöhnlichen newen sehr grossen hellen gläntzenden Stern, Praag, 1605.

DSC03890JohannesKeplerGründtlicherBerichtVonEinemUngewöhnlichenNewenSehrGrossenHellenGläntzendenSternPraag1605Image

Daarbij gaat het de tentoonstellingsmaker vooral om de houtdruk op de titelpagina. Het is een afbeelding van het einde der tijden. Voor ons een soort van abstract idee misschien verbonden met atoombewapening of klimaatverandering en de uitputting van de bodem. Maar voor Christenen in de late middeleeuwen een veel concreter beeld.


Maar in het eerste deel waren nog meer mooie boeken.

DSC03885RobertFluddUtriusqueCosmiHistoriaOppenheim1618Book

Robert Fludd, Utriusque Cosmi Historia, Oppenheim, 1618. De afbeelding links trok mijn aandacht.


DSC03885RobertFluddUtriusqueCosmiHistoriaOppenheim1618Image

Ik was minder aangetrokken door het abstracte godsbeeld, boven, in het midden. Mijn oog viel vooral op de twee bokshandschoenen, aan het eind van de twee wolkenboog-uiteinden. Wat betekenen die? Ik ben meerdere keren naar het boek gaan kijken en steeds opnieuw zag ik bokshandschoenen.


DSC03887DanielMöglingSpeculumSaphicumRhodoStauroticumManuscriptNa1618

Daniel Mögling, Speculum Saphicum Rhodo Stauroticum, manuscript. Na 1618.


DSC03886DanielMöglingSpeculumSaphicumRhodoStauroticumManuscriptNa1618

Een soort van kasteel/toren op wielen. Met een hoop activiteiten er om heen, op de grond en in de lucht. Wil je er meer van weten dan raad ik een bezoek aan de Keizersgracht zeer aan.


Wordt vervolgd,

De heilige graal

De legende die had ik in de verte wel eens gehoord. Maar,
als ik eerlijk ben ken ik hem nog het best uit ‘Indiana Jones
and the Last Crusade’. De film van Steven Spielberg met
onder andere Harrison Ford uit 1989.

Waar gaat het om?

De heilige Graal is een reliek of ander magisch voorwerp dat vanaf de twaalfde eeuw als motief dient in verschillende versies van de Arthurlegende, doorgaans als doel van een queeste. De Graal komt voor het eerst voor in Chrétien de Troyes’ Perceval ou le Conte du Graal, waarin de Graal overigens nog niet heilig was. De Vlaamse graaf Filips van de Elzas heeft Chrétien de Troyes meegenomen naar Gent. In de Sint-Pietersabdij schreef hij zijn graalroman, naar eigen zeggen op basis van een boek aangeleverd door graaf Filips.

Afhankelijk van de auteur is de Graal een schaal of beker waarin het bloed van Christus door Jozef van Arimathea zou zijn opgevangen bij zijn kruisiging (hierover staat niets in de Bijbel), de beker die hij gebruikte bij het Laatste Avondmaal, de speerpunt waarmee hij werd doorboord terwijl hij aan het kruis hing of een edelsteen die uit Lucifers kroon viel toen hij uit de hemel stortte (ook dit staat niet in de Bijbel en is bovendien niet verwant aan de kruisdood). Ook de bovennatuurlijke krachten van de Graal variëren. De middeleeuwse legende van de Graal is misschien geïnspireerd op eerdere verhalen uit de klassieke en Keltische mythologie, waarin sprake is van hoornen des overvloeds en magische ketels.

Kerkelijke schrijvers vermeldden de Graal niet en de Katholieke Kerk negeerde de legende volledig, temeer omdat het verhaal aan de geschiedenis van de Britse Kerk bijna even veel waarde toeschreef als aan die van Rome.

Nu is er in Amsterdam een tentoonstelling met een aantal oude boeken
bij een kenniscentrum, bibliotheek en tentoonstellingsruimte van
een groep vrijdenkers. Het kenniscentrum noemt zich de ‘Embassy of
the free mind’ (ambassade van de vrije geest) en behoort tot de
Rozenkruisers.
Wat die groep mensen in beweging zet en waar hun ideeën vandaan
komen is onderwerp van de tentoonstelling: De Rozenkruisers Revolutie.
Ik ging vooral voor de boeken en het gebouw.
En mensen die buiten de gebaande paden proberen te denken krijgen
van mij zeker het voordeel van de twijfel.

IMG_8294AmsterdamKeizersgrachtEmbassyOfTheFreeMind

Dit is het pand aan de Keizersgracht. Het is een prachtig pand, alleen daarom zou je al eens gaan kijken.


DSC03863AmsterdamEmbassyOfTheFreeMindLorenzoDeMedici

In een van de vertrekken staat een borstbeeld van Lorenzo de Medici. Het zal niet de enige bekende naam zijn die opduikt tijdens het bezoek aan dit museum.


Maar hoe zit dat nu met drie graal.
Blijkbaar is er onder de vrijdenkers veel interesse in het verhaal.
kijk maar.

DSC03875AmsterdamEmbassyOfTheFreeMindDeGraalVanAmsterdamDSC03876AmsterdamEmbassyOfTheFreeMindGebouwGraal

Dat uit zich in veel boeken en afbeeldingen die de graal als onderwerp hebben en zelfs een groot kunstwerk gebaseerd op het idee van de graal.


DSC03877AmsterdamEmbassyOfTheFreeMindGebouwGraalDSC03878AmsterdamEmbassyOfTheFreeMindGebouwGraalDSC03879AmsterdamEmbassyOfTheFreeMindGebouwGraalLaatsteAvondmaal

Dit is de afbeelding van het Laatste Avondmaal. Een van de afbeeldingen op ‘de Graal van Amsterdam’.


DSC03880AmsterdamEmbassyOfTheFreeMindGebouwGraalDSC03882AmsterdamEmbassyOfTheFreeMindParzivalUngarn2001

De ridder Parcival speelt een rol in de legende. Hier in een versie uit Hongarije gemaakt in 2001.


DSC03883AmsterdamEmbassyOfTheFreeMindTheLadyOfTheLakeTellethArthurOfTheSwordExcalibur

Van het een komt het ander: The Lady of the Lake telleth Arthur of the sword Excalibur.


DSC03884AmsterdamEmbassyOfTheFreeMindBibliotheek

Dit is dan de bibliotheek / leeszaal.


De demonstratie van Ruud…

In het Nederlands Steendruk Museum is ook een werkplaats
met veel lithostenen en een aantal persen.
Er is ook voldoende ruimte om een steendruk cursus te volgen.
Bij mijn bezoek kreeg ik een demonstratie.

DSC03824NederlandsSteendrukMuseumLithostenen

In de hal tussen de verschillende ruimtes van het museum is ook een hele muur met lithografiestenen als decoratie.


DSC03825NederlandsSteendrukMuseumSteenVanGoghDeAardeappeleters

Toen schoot me te binnen dat ik de steen van De aardappeleters niet op de foto hab gezegd. Dus dat moest ik even corrigeren.


In de werkplaats lag een steen met een zicht op Florence.
Althans dat denk ik dat je hier kunt zien.
Misschien ga ik later dit jaar daar nog even kijken.


DSC03827NederlandsSteendrukMuseumDemonstratieSteen

‘Ruud’ is de medewerker die de demonstratie gaat geven en die een tekening op een steen heeft gemaakt en voorbereid. Deze steen is volgens mij al geprepareerd met Arabische gom maar om de exacte volgorde van de handelingen en de materialen te kennen is een cursus de juiste route.


DSC03828NederlandsSteendrukMuseumDemonstratieSteen

Ruud vertelde dat hij afbeeldingen maakt die hij na het afdrukken gebruikt om compleet te maken met de aquareltechniek. Dat is de reden dat de afdruk niet gitzwart zal zijn. Hij kiest een zachtere tint van zwart zodat het beter werkt met de aquarelleertechniek. Overigens zien we hier een van de vroege stappen in het lithografieproces.


DSC03829NederlandsSteendrukMuseumDemonstratieTerpetijnolie

Vocht, etsvloeistof, terpentijnolie zijn een paar van de hulpstoffen die ik heb onthouden van de demonstratie.


DSC03831NederlandsSteendrukMuseumDemonstratieSchoon

Voor een ongetraind persoon zoals ik lijkt het soms wel goochelen. Hier kun je met het blote ook de afbeelding niet zien. Dat is ook de bedoeling want het wordt langzaam tijd voor de inkt.


DSC03834NederlandsSteendrukMuseumDemonstratieDSC03832NederlandsSteendrukMuseumDemonstratieDSC03838NederlandsSteendrukMuseumDemonstratiePersInstellen

Tijd om de pers voor te bereiden.


DSC03839NederlandsSteendrukMuseumDemonstratiePersInstellenDSC03842NederlandsSteendrukMuseumDemonstratiePersInstellenDSC03842NederlandsSteendrukMuseumDemonstratieIninkten

Inkt.


DSC03843NederlandsSteendrukMuseumDemonstratieDSC03845NederlandsSteendrukMuseumDemonstratieMjnExemplaar

Het resultaat: mijn afdruk. Ik weet niet hoeveel afdrukken er intussen gemaakt zijn van de steen maar dit is een van de eerste met een goed resultaat. Hoe ik hem ga verwerken in een boek weet ik nog niet.


Bibliofiele drukkers: redders van het boek

Deze week kwam het dan, de langverwachte uitgave van
Stichting Desiderata: ‘Gerrit Komrij: de crisis in de bibliofilie’.
Een mooi verzorgde uitgave van een toespraak van Gerrit Komrij met
een analyse van Paul van Capelleveen.

IMG_8289StichtingDesiderataGerritKomrijDeCrisisInDeBibliofilieCover

Het boekje is mooie leesstof. Niet hoogdravend mar een goede analyse van de stand van het boek. Eerlijk gezegd, ik las nog niet eerder een tekst van Komrij. Deze tekst houdt me in ieder geval niet tegen om dat alsnog te gaan doen.


IMG_8290StichtingDesiderataGerritKomrijDeCrisisInDeBibliofilie


Bij de zending zaten twee afdrukken van een lino in
de vorm van briefkaarten.

IvoVanLeeuwenPortretVanGerritKomrijLinosnede

Ivo van Leeuwen, Portret van Gerrit Komrij, linosnede.


De aanleiding van de toespraak van Gerrit Komrij was een tentoonstelling
in het Huis van het Boek, is samenwerking met de KB ontwikkeld.
Daarbij kwam een publicatie uit.
Een prachtig boek. Sterker nog…

IMG_8291MijnVersieHetIdealeBoek

Mijn versie van ‘Het Ideale Boek’.


Hier begon het mee

NederlandsSteendrukMuseumFolder

Tijdens de coronajaren bleef ik mijn werkplaats in de FutureDome bezoeken. Vaak trof ik er niemand. Zeker niet in mijn eigen ruimte. Opeens stond er een folder voor het raam. Dit is er de voorkant van. Ik had al eerder van het museum gehoord maar dit was een tweede duw in de rug die leidde tot het bezoek onlangs.


Ik ben niet een grote fan van art deco of art nouveau.
Maar daar gaat de tijdelijke tentoonstelling wel over.
Een paar foto’s.

DSC03819NederlandsSteendrukMuseumPrivat-LivemontTweeBoekenleggersVanHoutenCacao1897Rasterdruk

Typische foto van een boekenliefhebber: Privat-Livemont, Twee boekenleggers, Van Houten Cacao, 1897, rasterdruk.


DSC03822Privat-LivemontVanHoutenCacao1897

De lithografietechniek werd veel gebruikt voor kleurig reclamedrukwerk. Privat-Livemont, Van Houten Cacao, 1897.


DSC03823NederlandsSteendrukMuseumPrivat-LivemontBolsAmsterdamscheFijneLikeurenEnZeerOudeGenever1900

Privat-Livemont, Bols, Amsterdamsche fijne likeuren en zeer oude genever, 1900. Let op de lijnen rond de figuren….


Voor de andere werken zult u echt zelf moeten gaan kijken.

Boekbinden kan ook thuis

IMG_8281Boodschappenboekje

Vandaag weer voor het eerst even gewerkt aan een boek waaraan ik in mijn werkplaats al aan was begonnen: het boodschappenboekje. Dit is de stapel enveloppen zoals ik die al had in mijn werkplaats.


IMG_8282Boodschappenboekje

Dit stapeltje zijn enveloppen die nog even op maat moeten worden gemaakt zodat er nog een katern aan het envelop-boekblok kan worden toegevoegd.


Steendruk

In mijn werkplaats was ik altijd steendruk met het binden van
boeken en ik was toen ook geïnteresseerd in het drukproces.
Een van de mensen die toegang had tot het deel van de
FutureDome waar mijn werkplaats zich bevond, liet een
folder achter van het Nederlands Steendruk Museum.
Afgelopen weekend ben ik er op bezoek geweest.

De grootste wow-factor zat hem in de link van Senefelder via
zijn uitvinding van de steendruk, via fotolithografie en
chromolithografie naar de chip machines van ASML.

DSC03798NederlandsSteendrukMuseumCarolusgebouw

Het Carolusgebouw in Valkenswaard is een complex met meerdere culturele organisaties. Het Nederlands Steendrukmuseum is er één van.


Het museum bestaat eigenlijk uit drie delen:
= het museum dat de uitvinding van Senefelder uitlegt en de ontwikkelingen
die er daarna op zijn voortgebouwd;
= een ruimte waar lithografische (toegepaste) kunst wordt getoond
= een werkplaats met een paar machines, veel lithostenen en veel ruimte
voor workshops.

DSC03799NederlandsSteendrukMuseumAloisSenefelderReplocaEersteLithopers

Dit is een replica van de pers die Alois Senefelder gebruikte om zijn lithostenen af te drukken.


DSC03801NederlandsSteendrukMuseumVanGoghAardappeletersOpSteen

In een vitrine ligt deze lithosteen met ‘De aardappeleters’ van Vincent van Gogh.

DSC03800NederlandsSteendrukMuseumVanGoghAardappeletersOpSteenTXT


DSC03802NederlandsSteendrukMuseumHaagscheHopjesHollandsTafereelMoskouChocolade

Het lithografisch proces begon met het maken van zwart/wit afbeeldingen. Die kon je met losse loden letters niet maken. Dat proces ontwikkelde zich via het gebruik van negatieven en later kleur, tot een middel om reclame en verpakkingsmateriaal te maken. Zoals hier op blik. Haagsche hopjes en een blauw/wit Hollands tafereel gemaakt in Moskou voor een blik met chocolade.


DSC03805NederlandsSteendrukMuseumFotolithographie

Hier ligt een negatief op een steen waarmee later in het proces de afdrukken kunnen worden gemaakt. De steen is de drager en het begin van het proces. De kombinatie van de eigenschappen van de steen (glad te schuren, kalk, poriën), het tekenen met een geprepareerde tekenstift, Arabische gom en nog een paar stoffen, stappen en goed kunnen tekenen maakt de steendruk.


DSC03806NederlandsSteendrukMuseumBelichting

Hier zie je hoe de belichting in zijn werk ging.


DSC03807NederlandsSteendrukMuseumJanSluijtersOntwerp1919

Kunstenaars gebruikten de techniek en het museum heeft er een aantal voorbeelden van. Deze sprak me aan (boek), Jan Sluijters heeft een litho ontworpen in 1919 voor de boekband in deze vitrine.


Deze Netflix avant la lettre is een thuistheater (cyclorama) met een verhaal gemaakt uit afbeeldingen die gemaakt zijn met het lithografieproces.

DSC03810NederlandsSteendrukMuseumCycloramaAnExpeditionThroughAfricaCa1890LuxusPapierfabrikBerlinTXT

Het product is gemaakt door Luxus Papierfabrik Berlin. Cyclorama: An expedition through Africa, circa 1890.


DSC03812NederlandsSteendrukMuseumSnelpers1900Demonstratie

Een van de vrijwilligers gaf graag een demonstratie met deze pers uit 1900. Dit is een ‘kleine’ Snelpers. De pers heeft een mechanisme om de steen in te inkten, rollen om het papier in te voeren en te bedrukken en een bed dat de lithosteen beweegt. Één persoon kon de pers bedienen.

DSC03813NederlandsSteendrukMuseumSnelpers1900

Hier ligt de steen nog voorin…….

DSC03814NederlandsSteendrukMuseumSnelpers1900

…..en hier ligt hij achterin.

DSC03815NederlandsSteendrukMuseumSnelpers1900TXT


DSC03816NederlandsSteendrukMuseumDraagbaarSteendrukpersje

Dit is een ‘draagbaar’ model.

DSC03817NederlandsSteendrukMuseumDraagbaarSteendrukpersje


Binnenkort meer over de werkplaats.

Verander de drager van steen naar silicium (zand), print de afbeelding
met een materiaal waardoor elektriciteit loopt (halfgeleider) en je spreekt
van de chip. Dat is de link naar ASML.

Sleutels inleveren

Een nostalgische fotoserie rond het inleveren van de
sleutels van mijn werkplaats in de FutureDome in Breda.
Sinfs begin 2017 huur ik daar een ruimte voor mijn
handboekbind activiteiten.

IMG_8228FutureDomeSleutrls

Dit zijn de sleutels, een laatste keer in volle glorie.


IMG_8229FutureDomeSleutels


IMG_8233BredaFutureDomeIngang

Het complex heeft meerdere ingangen maar dit is de ingang die ik het meest gebruikt heb.


IMG_8234BredaFutureDomeLaatsteMaal

Laatste buitendeur.


IMG_8235BredaFutureDomeLuchtplaats4IMG_8236BredaFutureDomeLuchtplaats4

Luchtplaats 4. Achter de rechtbank.


IMG_8237BredaFutureDomeLuchtplaats2

Bord van luchtplaats 2.


IMG_8238BredaFutureDome

Laatste binnendeur.


IMG_8239BredaFutureDomeVanuitWerkplaats

‘Mijn’ uitzicht.


IMG_8240BredaFutureDomeMijnGang

‘Mijn’ gang.


IMG_8241BredaFutureDomeWerkplaatsIMG_8242BredaFutureDomeWegNaarBuiten

Onderweg naar de vrijheid. Zonder sleutels.


IMG_8243BredaFutureDomeIkStaBuiten

Aan de goede kant van het hek.


IMG_8244BredaFutureDomeIMG_8245DeWegNaarVrijheidBredaFutureDome

De tunnel naar de vrijheid.


IMG_8246BredaFutureDome

De Koepel in Breda, poortgebouw. Nu FutureDome. Nassausingel.


IMG_8247BredaFutureDome


Er kwam een pakketje

IMG_8219vHectorDeBackerHoeTeBindenDeCarbolineumPers2022

Vanmorgen zat er een pakketje in de brievenbus. Ik ben benieuwd wat er in zit. Ik verwacht meerdere verschillende dingen.


IMG_8220HectorDeBackerHoeTeBindenDeCarbolineumPers2022

Het is een klein boek dat nog ingebonden moet gaan worden. Dit lijkt me een prima begin voor het boekbinden bij me thuis nu ik morgen de sleutel moet gaan inleveren van mijn werkplaats. De titel van het boek is Hoe te binden? Het zijn twee vertaalde lezingen die gegeven zijn door Hector de Backer. Het is mooi gemaakt, het papier is mooi stevig en het papier is al op maat.


IMG_8221HectorDeBackerHoeTeBindenDeCarbolineumPers2022Colofon

Je kunt dit boek kopen in losse katernen als die van mij maar er zijn ook ingebonden exemplaren beschikbaar. De tekst is vertaald door en het drukwerk is verzorgd door Boris Rousseeuw van De Carbolineum Pers. Hector de Backer, Hoe te binden, 2022.


Gefascineerd door Vos

IMG_8203GefascineerdDoorVosLindeDePotterMarie-CharlotteLeBaillyStevenVanImpe

Gefascineerd door Vos, onder redactie van Linde De Potter, Marie-Charlotte Le Bailly en Steven van Impe.


Pas geleden zag ik de aankondiging van dit boek.
Meestal bespreek ik een boek niet voordat ik het uit heb maar
ik kan niet wachten om het onder jullie aandacht te brengen.

Het boek is een uitgave van de Erfgoedbibliotheek Hendrik Conscience,
bij de gelegenheid van de pensionering van An Renard (!). Ze was er directeur.
Het boek zit vol illustraties en, voor zover ik het nu gelezen heb,
leuke, toegankelijke verhalen over Reynaert de Vos en zijn verschijning
in allerlei boeken in de Vlaamse verzameling, maar ook de oude en
moderne literatuur.

Zo rijgt Linde De Potter in ‘La Renarde, of eerherstel voor vrouw de vos’
de Middelnederlandse tekst aan moderne varianten om de eigenschappen van
Reynaert en andere hoofdrolspelers uit het verhaal te versterken of uit te breiden.
Alsof het verhaal niet gestopt is rond 1260 en nog doorloopt tot nu (Louis
Paul Boon, Wapenbroeders/1953 – Lida Dijkstra & Thé Tjong-Khing, Verhalen voor de
vossenbroertjes/2011 – Anne Louise Avery, Reynard the Fox/2020).
Ik vond het prachtig gedaan en lees vol interesse door.
Misschien iets voor jullie?

Laatste verhuiswagen

IMG_8169DeLaatsteVerhuiswagen

Dit is het laatste wagentje met spullen. De grote spullen zijn met een auto verhuisd maar dit wagentje moest ook weer terug naar huis.


IMG_8170BredaFutureDomeWerkplaats

Rest me nog de ruimte te vegen en dat op te ruimen. Dan kunnen later deze maand de sleutels terug naar de beheerder.


Bij gebrek aan een werkplaats…

…moet je creatief worden met het bewaren van je gereedschap.
Deze week ben ik begonnen met het leeghalen van mijn werkplaats
in de FutureDome in Breda en om mijn boekbindgereedschap,
materialen en machines naar huis te verplaatsen.
Het is woekeren met ruimte.

IMG_8144

De blokpers en de boekenpers hebben een nieuw plaatsje gevonden onder de kapstok.


‘Strange fruit’ is nooit ver weg

In het werk van Kara Walker is een voorstelling die je kunt
omschrijven als een uitbeelding van de song ‘Strange fruit’
van bijvoorbeeld Billie Holiday.

Strange Fruit is een jazznummer, beroemd gemaakt door de Amerikaanse jazzzangeres Billie Holiday. Het is gebaseerd op het gedicht Bitter fruit uit 1937 dat Abel Meeropol onder het pseudoniem ‘Lewis Allan’ publiceerde.

Strange Fruit werd door Billie Holiday voor het eerst gezongen in 1939, in Café Society, Sheridan Square, Greenwich Village, New York. Nadat Columbia Records het nummer had geweigerd, nam ze het op voor Milt Gablers platenlabel Commodore Records. Dankzij de zeggingskracht van de tekst en de indringende vertolking werd het lied een populaire jazzstandard met tal van opnamen en covers door andere artiesten. Samen met de uitvoeringen door Billie Holiday zijn die van Nina Simone de bekendste.

Ik kwam op dit onderwerp door een afbeelding in het boek
‘Book of Hours’ van Kara Walker.

KaraWalkerBookOfHoursPag6Autumn - StrangeFruit

Kara Walker, Book of Hours, pagina 6, Autumn. Maar in mijn hoofd noem ik het steeds ‘Strange Fruit’.


Als je aan een ‘Book of hours’ of aan een Getijdenboek denkt
dan denk je aan een typisch middeleeuwse boekvorm waarin
gebeden en religieuze teksten bij elkaar gebracht werden
voor persoonlijke devotie.
De teksten hielpen je na te denken over God, recht, onrecht,
liefde, dood, ethiek enz.

Dus als een modern kunstenaar als Kara Walker zegt die vorm te kiezen
dan wil ik dat beter begrijpen.

Eerst eens even gekeken of mijn definitie van hierboven van
het begrip Book of Hours correct is. Wikipedia:

The book of hours is a Christian devotional book used to pray the canonical hours (In the practice of Christianity, canonical hours mark the divisions of the day in terms of fixed times of prayer at regular intervals). The use of a book of hours was especially popular in the Middle Ages and as a result, they are the most common type of surviving medieval illuminated manuscript. Like every manuscript, each manuscript book of hours is unique in one way or another, but most contain a similar collection of texts, prayers and psalms, often with appropriate decorations, for Christian devotion. Illumination or decoration is minimal in many examples, often restricted to decorated capital letters at the start of psalms and other prayers, but books made for wealthy patrons may be extremely lavish, with full-page miniatures. These illustrations would combine picturesque scenes of country life with sacred images.

Vervolgens nog dit over de indeling van een Book of Hours:

A typical book of hours contains the Calendar of Church feasts, extracts from the Four Gospels, the Mass readings for major feasts, the Little Office of the Blessed Virgin Mary, the fifteen Psalms of Degrees, the seven Penitential Psalms, a Litany of Saints, an Office for the Dead and the Hours of the Cross. Most 15th-century books of hours have these basic contents.

Dus samengevat:
Een getijdenboek was een boek met teksten voor persoonlijke devotie en overweging.
Het is een typische vorm van een middeleeuws boek. Er zijn er veel gemaakt en daarom
Zijn er nu ook nog veel te vinden in collecties en bibliotheken.
De getijdenboeken verschillen allemaal van elkaar maar inde kern bevat een getijdenboek
een kalender met de Christelijke feestdagen. Delen uit de vier evangeliën, de misteksten
voor de belangrijkste feestdagen, speciale gebeden voor de maagd Maria, enkele series psalmen,
een gebed dat de belangrijkste heiligen opsomt, een cyclus met gebeden voor de doden en
de gebeden van de kruisweg.

IMG_8071KaraWalkerDePont


Nu wil Kara Walker ons waarschijnlijk niet tot gebed aanzetten met haar versie
maar waarschijnlijk wel aan het denken zetten over de onderwerpen die
haar na aan het hart liggen.

Dus als een kunstenaar een boek uitbrengt met de titel ‘Book of hours’
dan ga ik in ieder geval op zoek naar de indeling van dat boek.
Die indeling kan zo eenvoudig zijn als: lente, zomer, herfst en winter;
maar kan ook wat ingewikkelder zijn.
De bovengenoemde opsomming van Wikipedia van de indeling
zoals die in de middeleeuwen voorkwam geeft dat al aan.

In het boek van Kara Walker staat achterin een overzicht van de afbeeldingen
en die zijn in groepen opgedeeld.
Het overzicht (List of Works) staat op pagina’s 137 – 143.
Eens zien hoe dat in elkaar zit.

p. 3 – 23, geen titel, 31 afbeeldingen
p. 25 – 31, Six from The Book of Hours, 6 afbeeldingen
p. 33 – 42, Book of Hours (Paradise), 10 afbeeldingen
p. 45 – 54, Book of Hours (ICBM’s for HBCM’s), 10 afbeeldingen
p. 57 – 71, Book of Hours, 15 afbeeldingen
p. 73 – 83, Book of Hours (2020), 11 afbeeldingen
p. 85 – 91, Book of Hours (Beating back the devil), 7 afbeeldingen
p. 93 – 108, geen titel, 14 afbeeldingen
p. 111 – 118, Book of Hours (Summer), 8 afbeeldingen
p. 121 – 135, Book of Hours (Self and other), 12 afbeeldingen

Dus 10 delen of hoofdstukken.
Uit

Het stelt me wel voor een paar problemen:
ICBM’s staat vast niet voor ‘intercontinental ballistic missile’ of
kernraket. Hoewel et eerste werk wel een soort van raket kan zijn.
HBCM staat dan vast weer niet voor de naam van de rock group
of lied: His Blood Covers Me.
Als je op die term zoekt vind je wel veel teksten uit de bijbel
die over bloed gaan.
Maar ik heb het gevoel dat dit avontuur op een dood spoor loopt.

Terug naar de eerste twee delen. Daar zag ik naast het hierboven
opgenomen ‘Autumn’ de volgende afbeeldingen die me opvielen:

KaraWalkerBookOfHoursPag18ItComesToThis - YesWillIsYourFreedom

Kara Walker, Book of Hours, pagina 18: It comes to this. Met een Trump rechts  als poppenspeler die de marionet toeroept: ‘My Will Is Your Freedom’ (Mijn wil is jouw vrijheid).


KaraWalkerBookOfHoursPag21Dreamer

Het werk is niet altijd zwart en donker. Kara Walker, Book of Hours, pagina 21: Dreamer.


Dit waren voorbeelden van werk uit het eerste ‘hoofdstuk’.
Uit ‘Six from The Book of Hours’ volgt een voorbeeld:

KaraWalkerBookOfHoursPag31MotherAndDaughter

Kara Walker, Book of Hours, pagina 31: Mother and Daughter. Het idee dat je in je leven steunt op je ‘voorganger’ komt vaak terug in het werk.


Uit ‘Book of Hours (Paradise)’ toon ik hier twee voorbeelden:

KaraWalkerBookOfHoursPag41NoTitle

Kara Walker, Book of Hours, pagina 41: No Title.


KaraWalkerBookOfHoursPag43NoTitle - AlbinoNegrix

Kara Walker, Book of Hours, pagina 42: No Title. Bij de afbeelding staat volgens mij geschreven ‘Albino Negrix’.


Het avontuur met dit boek is nog lang niet ten einde.