Van den vos Reynaerde (vervolg)

Dit wordt het derde boek in deze reeks.
Het eerste was een klein maar dik boek met houten platten,
leren bekleding en een sluiting (die ik gekocht had).
Geen tekst.

Het tweede was het boek ‘The art of bookbinding’. Dus een
bedrukt boekblok, houten platten met rood leer. Met een sluiting
van leer en messing. Eenvoudige integrale kapitaalband.
Met als versiering een messing beslag dat ik gekocht had.

Het derde boek is dan uiteindelijk Van den vos Reynaerde.
De tekst die geleverd is door een samenwerkingsverband van
de Stichting Handboekbinden, Atelier de Ganzenweide van Rob Koch
en Jannie de Groot. Hier wil ik het chevronkapitaal op
maken en met een messing titelvenster. Deze laatste twee
waren bij boek twee of niet gelukt of was ik gewoon niet aan begonnen.

IMG_2509EikenhoutenPlattenPrikmalLerenRiempjes

Dit is het vertrekpunt voor dit bericht: twee eikenhouten platten, drie leren riempjes (uit een oude tas) en een prikmal die ik voorbereid heb.


IMG_2525BoorgatVoorKapitaalkern

Aan de kop en de staart (aan de boven- en onderkant van de platten) zijn de hoeken van eikenhouten platten afgeplat. Er is een stukje afgezaagd. Door dat te doen ontstaat er voldoende ruimte om een kapitaalkern van gedraaid perkament aan te kunnen brengen. Die kapitaalkern zal later omwikkeld worden met twee kleuren draad om zo het chevronkapitaal te realiseren. De kapitaalkern verbindt de twee platten met het boekblok dus is er niet alleen voor de versiering maar ook voor de stevigheid van de binding.


IMG_2526EvenInDeKlem

Een timmerwerkplaats is mijn werkplaats niet dus moet ik steeds een beetje improviseren.


IMG_2527BoorgatVoorKapitaalkern

Je kijkt hier tegen de buitenkant van een van de platten. Straks, nadat de bekleding is aangebracht, kun je de aanhechting van het perkament op de platten zien. Dat is ook het geval bij de riempjes.


IMG_2528Kapitaalhoekje

Het stukje dat op de hoek van de platten is weggehaald, haal ik ook van het dekblad en de rest van het boekblok af. Daardoor ontstaat er ruimte om straks het kapitaal te omwikkelen en vast te maken aan de kapitaalkern en het leer.


IMG_2529AftekenenInDePers

Het boekblok (met de perkamenten dekbladen) zit in de blokpers. Hier zijn de plaatsen aangegeven waar ik het boekblok ga inzagen.


IMG_2531Inzagen

Drie tot vijf millimeter diep zaag ik het boekblok in.


IMG_2538GatenBoren

Het is de bedoeling dat het boekblok aan de leren riempjes wordt genaaid. Daarbij zullen de leren riempjes door een soort tunnel de platten ingaan om er aan de buitenkant uit te komen om vervolgens door het hout te gaan en aan de binnenkant van de platten bevestigd te worden. Lees Goddijn. Hier zie je een en ander afgetekend en de eerste gaten zijn geboord als begin van de ‘tunnel’.


IMG_2539SleuvenEnVerdiepingen

De binnenkant van een plat. De riempjes komen straks door het gat naar binnen en worden dan tegen de binnenkant van de plat bevestigd. Het dekblad, eenmaal tegen de binnenkant van de plat bevestigd, zal dit aan het oog onttrekken.


IMG_2540AftekenenBorenBeitel

Een afgetekende buitenkant van een plat. Je ziet de boorgaten van de rug afkomen. Die moeten een ‘tunnel’ gaan vormen. Door de brede gaten gaan de riemen dan naar de binnenkant om vastgezet te worden met messing spijkers.


IMG_2543DeGatenMoetenKanaaltjesWorden

Laat ik maar beginnen met de eenvoudige dingen. Dat maken van de tunnel. Daar ben ik een beetje voorzichtig mee. Als ik te veel kracht gebruik ben ik bang dat het ‘dak’ van de tunnel afgaat. Op zich is dat geen ramp. Dan kun je nog steeds het boek inbinden maar je ziet dat dan wel. Ook dat kun je dan wel weer oplossen maar volgens het boek moet het met een tunnel. Dat wil ik proberen. Bij mijn tweede boek lukte dat niet maar dat had vooral met het materiaal te maken. Dit is een massief eiken plank. Bij boek twee was het een uit meerdere lagen samengestelde plank.


De komende tijd kan ik me dus wel vermaken in de werkplaats.

Boekbindavonturen

IMG_1831SluitriemBevestigd

De afgelopen tijd lagen door activiteiten op mijn werk en de Boekkunstbeurs de activiteiten aan ‘The Art Of Bookbinding’ even stil. Dat wordt ook veroorzaakt doordat het werk aan de sluiting van het boek tegenzit. Dat schuif ik even vooruit. Maar het begin van de sluitriem is gemaakt en ziet er ook goed uit.


IMG_1916FoutjeInDeKapitaalband

Van de chevronsteek ben ik afgestapt. Het resultaat was niet goed genoeg. Dus dat probeer ik bij ‘Van den vos Reynaerde’ opnieuw. Hier dus een eenvoudige kapitaalsteek. Ik kan niet goed genoeg bij of om de kapitaalkern. Peter Goddijn waarschuwt daarvoor al in zijn boek. Nu is dat niet zo erg. Je ziet dan de draden onregelmatig uit het boek komen. Meer storend is dat ik op 1 plaats de rode draad tussen het wit heb laten uitkomen. Dat ga ik nog corrigeren.


IMG_1917KapitaalbandValtNietMeeBeslagZitPrima

Het beslag is bevestigd op de voorplat.


IMG_1918KapitaalbamdAanDeStaartOntbreektNog


IMG_1919MetKapitaalbandEnBeslag

Ik moet zeggen: het boek gaat goed open en is goed leesbaar. Het boekblok zit nergens te strak of zo iets. Dus ik kan straks dit boek gewoon lezen als ieder ander modern boek.


Boekkunstbeurs: heb jij je kaartje ook al?

KaartjeBoekKunstBeurs

Nou, ik in ieder geval wel. Zaterdag ben ik te vinden op de Boekkunstbeurs. Inspiratie opdoen voor volgende projecten en zien of ik nog het een en ander kan aanschaffen.


Volgende week zaterdag……Boekkunstbeurs in Leiden

IMG_1775GezienInTilburgBoekKunstBeurs

Al even hangt de poster van de Boekkunstbeurs in Tilburg voor het raam van een woning. Of het bewust is gedaan weet ik niet maar de poster hangt niet helemaal leesbaar voor de voorbijgangers: zaterdag 9 november en zondag 10 november is er de jaarlijkse Boekkunstbeurs in de Pieterskerk in Leiden. Ik ga er naar toe!


Boekkunstbeurs 2019

Volgende maand is het weer zover.
Op 9 en 10 november is het de Boekkunstbeurs 2019.
Gezamenlijk georganiseerd door de ‘Stichting Drukwerk in de Marge’ en
de ‘Stichting Handboekbinden’.
Katinka Polderman is de schrijfster van de beursuitgave.
Een boek dat op de beurs al direct door iedereen ingebonden kan worden.
Denk niet: dat kan ik niet.
Er is altijd goede uitleg en voldoende instructeurs om je eventueel te helpen.

IMG_1644PosterBoekkunstbeursPieterskerkLeiden

De poster die ik gisteren ontving hangt al op de raam van mijn werkplaats.


IMG_1643PosterBoekkunstbeursPieterskerkLeiden


Vandaag kwam er een hele grote doos….

IMG_1305HeelGrootPakketVoor2KleineProducten

Zoals je kunt zien paste dit niet in de brievenbus. Dus kon ik het gaan afhalen. Dat heb ik net even gedaan. Ik schrok van de grootte van de doos want ik weet dat het om twee plaatjes gaat. Eén van 1 millimeter dik en één van 0,3 mm.


IMG_1306TweePlaatjesMessing!mmEn3tiendeMMDik

Hier zie je de plaatjes messing liggen. Van de Vos Reynaerde, we zijn bijna helemaal gereed om er aan te beginnen. Nu alleen nog messing spijkertjes.


Kleine boekjes

Vanmiddag kon ik de draad oppakken van het ‘Kleine boekje’
uit de rubriek ‘Kleine Boekjes’ van Karin Cox in de
uitgave van de Stichting Handboekbinden.

De vorige keer had ik het binnenblad (het boekblok)
in de pers gedaan zodat het na het verven goed zou opdrogen.

IMG_1292KleineBoekjesLarinCoxBoekblokUitDePersNogOngevouwen

Zo kwam het uit de pers. Met een scheef oog afgekeken van Bomarzo.


IMG_1293KleineBoekjesKarinCoxBand

Bij een lokale hobbywinkel vond ik pas tussen andere restpartijen een paar stevige vellen A-4 met bedrukking. Fel aan de buitenkant en minder fel aan de binnenkant (of omgekeerd). Dat wordt mijn kaft (of band).


IMG_1294KleineBoekjesKarinCoxGolvendeLijnen

Het idee van de ‘golvende lijn’ moest wat meer nadruk krijgen. Ik ben benieuwd wat van de figuren overblijft in het kleine boekje als alles geplakt en gevouwen is.


IMG_1295KleineBoekjesKarinCoxBomarzo

Dit is mijn versie. Het combineert het concept van een boek met een (kijk)doos, een kaart, een pop-up kaart. Ben wel benieuwd of ik er ook een kan maken met tekst in. Dat vind ik toch wel prettig bij een boek.


IMG_1297KleineBoekjesKarinCoxOpvouwen

Goed dichtvouwen en dan even onder de pers.


Van den Vos Reynaerde / The art of bookbinding

Er is weer een stap gezet.
Het project waar ik vandaag weer een stap voor gezet heb
gaat me wel een tijdje zoet houden.
Ik ga een volgend boek maken uit het boek van Peter Goddijn:
Westerse boekbindtechnieken van de Middeleeuwen tot heden.

Aanleiding is het feit dat de Stichting Handboekbinden dit
jaar heeft bestempeld als het jaar van het middeleeuwse boek.
Daarbij hebben ze in samenwerking met Rob Koch van
Atelier de Ganzenweide ‘Van de Vos Reynaerde’ uitgegeven,
in losse katernen.

Het boek dat ik ga proberen te maken is 1.2:
Band met houten platten, gesloten scharnieren, opliggende bindingen,
vaste rug, romaanse aanrijging, chevronkapitaal,
platsluiting en titelraampje [11e eeuw].

Een mond vol.
11e eeuw komt een beetje in de buurt bij het ontstaan van het boek.
Volgens Wikipedia:

Waarschijnlijk werd het geschreven tussen 1257 en 1271.

Maar omdat het de eerste keer is dat ik dergelijk complex boek ga maken
probeer ik de instructies eerst uit op ‘The art of bookbinding’
van Joseph Zaehnsdorf. Een klassieker op het gebied van boekbinden.
Veel jonger natuurlijk.
De versie die atelier de Ganzenweide vorig jaar uitbracht
is van 1903.

Volgens Goddijn moet ik een boekblok nemen van 14 x 21 centimeter.
‘The Art of bookbinding’ is 13,5 x 21 centimeter.
De dikte van het boek komt ook redelijk overeen.

Voor de houten platten ben ik al even op zoek naar hout.
Maar het is niet eenvoudig om een klein stuk MDF of eikenhout te kopen.
Dus daar worstel ik nog mee.
In de tussentijd gebruik ik voor ‘The Art of bookbinding’ de plankjes
van ons voormalige douche-meubel.
Het is geen massief hout zag ik vandaag maar het oppervlakte is mooi glad,
het is 9 mm dik (Goddijn adviseert 10 mm).
Hopelijk lukt het.

IMG_1299VanDenVosReynaerdeTheArtOfBookbindingJosephZaehnsdorfEerstePlat

Hier liggen een paar katernen van The Art of bookbinding op het stuk plank waaruit ik de platten ben begonnen te zagen.


Kleine boekjes

In de uitgaven van de Stichting Handboekbinden staat
regelmatig de rubriek ‘Kleine boekjes’.
In de meest recente uitgave een boekje met een vorm
die ik graag een keer zie.
Ik kom later nog wel eens een keer terug op het boekje
maar het gaf me de kans een materiaal uit te testen dat
ik onlangs kocht: een soort kunststof linoleum.

Het snijdt heel vlot. Al met erg weinig kracht
bereik je mooie resultaten. Ik was een tijdje terug al
begonnen met in het achterhoofd ‘de golvende lijn’.

IMG_1286KleineBoekjesKarinCoxLino

Dit is het materiaal met de golvende lijnen.


IMG_1287KleineBoekjesKarinCoxLino

Bij het afdrukken gebruikte ik een acrylverf. Moeilijk met de warmte, het is bovendien erg droog in mijn werkplaats in de FutureDome in Breda.


IMG_1288KleineBoekjesKarinCoxDruksel

Voor het kleine boekje heb ik niet de volledige A-4 nodig. Ik hou ervan het toeval een rol te laten spelen. Dus ik maak een vorm met 4 afdrukken maar weet nog niet hoe ik het papier ga snijden. Na het drukken heb ik er ook nog met de hand een vorm op gezet. Het ligt nu te drogen. Ik ben benieuwd hoe dit straks in het kleine boekje gaat uitkomen.


Met gemengde gevoelens

IMG_1270EPVanBommelHetKanBeginnen

De boekband voor Elias P van Bommel is zo ver dat ik het in elkaar kan gaan zetten. Eerst het monogram lijmen op het voorplat. Dan boekbindlinnen inlijmen, monogram inlijmen, bevestigen, negatief over het monogram met linnen plaatsen en dan onder de pers.


IMG_1271EPVanBommelEersteResultaatTeMagerGlimmendelijmemDoorVouwbeen

Het eerste probleem waar ik tegen aan loop is het vouwbeen. Mijn vouwbeen is van been en dat geeft glimmende strepen op het linnen. Die gaan niet meer weg. Ik heb geen teflon vouwbeen. Misschien toch maar een keer kopen. Het monogram is maar 1 millimeter dik. Ik was bang dat dit misschien een probleem zou vormen voor het linnen maar dat is niet zo. Het linnen moet op sommige plaatsen wel 4 millimeter opvangen: bovenkant monogram, dal van opening in de letter P, dan berg van opening in de letter P, dan nog een keer een dal aan de onderkant van het monogram.


IMG_1272EPVanBommelTulpExtraIngelijmd

Het proces dat ik toepaste in foto’s: hier de tulp ingesmeerd met lijm (PVA). De tulp is gesneden uit karton van 3 millimeter (de achterkant van een notitieblok).


IMG_1273EPVanBommelBoekbindlinnenIngelijmd

Boekbindlinnen op de plaats waar de achterplat komt ingelijmd.


IMG_1274EPVanBommel

Hier heb ik niet met een ‘negatief’ gewerkt. Ik had te weinig rekening gehouden dat ik een negatief zou moeten overhouden. De tulp is onder de pers gegaan met emalaine. Een soort schuimplastic dat geen weerstand biedt aan het karton maar wel aan het linnen.


IMG_1275EPVanBommelTotaalIndruk

Dit gaat de band worden.


IMG_1276EPVanBommelNegatiefVerschovenInDePers

Hier zie je goed het tweede probleem dat ik had: het ‘negatief’ was verschoven terwijl ik de band in de pers stopte. Daarom zie je op sommige plaatsen twee randen aan de letter (bovenkant letter B en V).


Dus ik kijk met gemengde gevoelens naar deze band.
Misschien moet ik de band opnieuw maken.

IMG_1277EPVanBommelUitDePers


Elias P. van Bommel

Ik wil zo graag aan de boekband beginnen.
Ik ben zo benieuwd hoe het monogram (laag maar met
openingen in de letters) en de tulp (hoog maar
zonder openingen) zich laten verwerken onder
het boekbindlinnen.

Maar voor ik daar aan toe ben moet ik eerst
nog een paar stappen met het boek maken.
Vandaag heb ik eerst de kleur voor het schutblad
gekozen, die uitgesneden, net als de platten en het ruggenbord.
Dan is het boekblok op maat gesneden.
Daarna heb ik het boekbindlinnen op maat gemaakt
en de plaats afgetekend waar de platten komen.
Op het voorplat heb ik de plaats van het monogram
bepaald en al vast gekeken hoe de tulp op het achterplat
gaat komen. Allemaal met veel passen en meten.

IMG_1258SchutbladPassenOpBoekblok

Egaal blauw, zo worden de schutbladen. Hier pas ik het nog even op het boekblok dat nog niet gesneden is. Je ziet dat het uiteindelijke boekblok een stuk korter is dan het nu lijkt.


IMG_1259KleurVanBoekbindkinnenEnSchutbladen

Hier zie je de kleur van het boekbindlinnen en de kleur van het schutblad. Het wordt een beetje een streng boek.


IMG_1260AfgesnedenStrokenVanHetBoekblok

Vervolgens heb ik het boekblok schoongesneden. Dit zijn de stroken die er afvallen. Dit is voor mij altijd een magisch moment. Het boekblok krijgt zijn uiteindelijke vorm. De bladspiegel in het boek ontstaat. Het wordt een echt boek.


IMG_1261HetBoekblokSchoongesneden

Nu ga ik de schutbladen bevestigen op het boekblok.


IMG_1262PassenEnMeten

Altijd passen en meten. De platten zijn uit grijsbord gesneden. Gaat het allemaal passen? Zo te zien wel.


IMG_1263PlaatsVanDeTitelAfgemetenOpVoorplat

De voorplat is afgetekend. Zo gaat het monogram straks op het voorplat gelijmd worden.


IMG_1264NogLosseDelenVanDeBoekband

Hier heb ik alle losse delen van de boekband nog een weggelegd zoals ze gaan komen. Boven het achterplat met daarop de tulp. Dan het kneeplatje tussen het achterplat en de rug, dan opnieuw een kleine ruimte en dan het voorplat met daarop de monogram.


Volgende keer kan het spannendste deel beginnen.
Zoals gezegd: ik ben benieuwd.

Elias P van Bommel in de blokpers

IMG_1246EliasPVanBommelMonogramAanHetOntwerpen

Op de band van het boek met materiaal van de boekbinder Elias P. van Bommel wil ik een soort monogram. Dat ben ik dus aan het ontwerpen. Ik ben er nog niet uit.


IMG_1247EliasPVanBommelInDeBlokpers

Intussen zit het al ingenaaide boek in de blokpers.


Van den Vos Reynaerde

IMG_1243BoekbindleerGeitEnKalf

Leer voor mijn volgende project. Daar zitten zoveel nieuwe dingen in dat ik eerst een boek ga maken bij wijze van test. De inhoud zal wel degelijk uit echte katernen bestaan. Maar pas het tweede boek zal Van den Vos Reynaerde zijn. Dit boek dat waarschijnlijk geschreven is tussen 1200 en 1300 verdient een middeleeuwse binding. die ga ik proberen te maken.


Het rode leer is geit. De leverancier noemt de kleur oxblood
(ossenbloed). De natuurlijke huid is een halve kalfshuid.
Als het goed is kan ik daar nog een aantal boeken uit maken.

Elias P. van Bommel

Door de levertijd op een aantal dingen die ik binnen moet krijgen
voordat ik met het volgende boek uit Peter Goddijns
‘Westerse boekbindtechnieken van de Middeleeuwen tot heden’
kan beginnen, probeer ik een boek in te binden met
afdrukken van de nalatenschap van de boekbinder
Elias P. van Bommel.

IMG_1230BoekEliasPVanBommelTulp


Ik schreef er al eerder over. Het boek is deze keer uitgegeven
door de Stichting Handboekbinden.
De katernen zijn al genaaid.
Voor de band heb ik een afdruk van één van de clichés die
Van Bommel in zijn verzameling had gekozen.
Het is een tulp.
Die afdruk heb ik geprint en uitgesneden uit karton.

IMG_1231BoekEliasPVanBommelTulpDeelsUitgesneden


Het idee is dat deze tulp op de band komt te liggen en
dat de band bedekt wordt met boekbinderslinnen.
Dan moet die vorm mooi uitsteken op de band.
Eerder heb ik zoiets al eens geprobeerd maar door
een vraag te stellen op het boekbindersforum, heb
ik tips gekregen hoe je dit eigenlijk behoord te doen.
Het resultaat moet daarmee beter worden.
Het probleem is dat je op alle plaatsen langs de tulp
het linnen mooi tot op de voorplat vast wil hebben zitten.
De kwaliteit van het bedekkingsmateriaal speelt daarbij
een grote rol vermoed ik.

IMG_1232BoekEliasPVanBommel TulpRelief


Binnenkort lees je hier welke twee methodes ik aangereikt kreeg
en welke ik toepas en wat het resultaat is.
Ik ben zelf héééél benieuwd.

Verlengde leporello

Nu ik weet hoe dit boek bedoeld is (zie laatste uitgave van
Handboekbinden: jaargang 12, nummer 4), kan ik het boek afmaken.
Volgens mij is het een erg bruikbaar ontwerp maar
zijn de katernen die ik snel gemaakt had, te dun om
de volle functie van de constructie duidelijk te maken.
Ik heb een stevige kaft gemaakt van grijsbord, beplakt met papier
en zonder opgezette randen.
Die hebben in mijn geval geen functie maar ik snap wel dat
bij mijn volgende uitvoering die gebruikt gaan worden.

IMG_1196VerlengdeLeporello

Zo gaat mijn eerste uitvoering er ongeveer uitzien (zonder mes :))


Verlengde leporello door Marie-Anne Denecker

In het huidige nummer van het tijdschrift ‘Handboekbinden’,
de uitgave van de Stichting Handboekbinden, staat een
artikel met een beschrijving van een verlengde leporello.
Omdat ik niet helemaal begreep wat er met het boek bereikt
kan worden, ben ik het boek aan het maken met nog wat resten papier.
Ik had nog wat stukken Zaansch Bord liggen en de katernen
zijn gewoon wit papier (120 gram). Het gaat me in deze eerste
versie van het boek niet om de decoratie. Get gaat om de vorm,
de aanpak en wat je er mee gaat bereiken.

IMG_1141VerlengdeLeporetto

De leporello, in de vorm van de instructie, is bedoeld voor drie katernen van 14 bij 14 centimeter die van verschillende dikte kunnen zijn. Een leporello is een boek waarbij een harmonicavorm centraal staat. Op de foto zie je op de achtergrond die harmonicavorm. Daarvoor liggen drie verlengstukken (blauw Zaansch Bord) en in wit de drie katernen.


IMG_1142VerlengdeLeporelloNuNogInElkaarZetten

Als je al die onderdelen even rechtop zet, en je zet ze in de juiste volgorde, dan krijg je een idee van hoe die delen in elkaar passen. Dit is de kern van het boekblok, de plaats van de band is me nog niet helemaal duidelijk als ik hier mee bezig ben. Intussen zijn deze foto’s al weer van een paar dagen terug.


IMG_1144VerlengdeLeporello

Hier zijn twee van de drie katernen al genaaid op de verlenging. Voor de precieze beschrijving verwijs ik naar het tijdschrift.


IMG_1152VerlengdeLeporelloBovenaanzicht

Hier zijn de harmonicavorm en de verlengstukken in en aan elkaar gezet. Bovenaanzicht. Het idee is dat door in de vouwen in het harmonicadeel de dikte aan te passen, je dikkere en dunnere katernen bij elkaar in één leporello kunt samenbrengen met toch een goed te hanteren boek als resultaat.


Ik weet niet wanneer ik verder kan werken aan het boek want
de glazen kralen voor de sluiting van de Omslagband met
directe strengeling, zijn gearriveerd.

Gelezen: Reynaert de Vos

NielsSchalleyReynaertDeVos

Omdat ik de tekst van ‘Van den vos Reynaerde’ onlangs kocht, in losse katernen van de Stichting Handboekbinden, met de bedoeling het met een middeleeuwse binding in te binden, moet ik me een beetje verdiepen in de achtergrond van het verhaal. een goed begin is dit rijk geïllustreerde boekje.


Het boekje geeft een overzicht van het ontstaan van de tekst,
en beschrijft de ontwikkeling van het gegeven ‘Reynaert de Vos’
in de literatuur door de eeuwen heen.
Met alle literaire en politieke gevolgen van dien met een speciale
aandacht voor de illustraties van al die uitgaves.
Dat laatste is ook zo in het geval van de uitgave
van de Stichting Handboekbinden.
De schrijver van dit boekje is Niels Schalley.

Nag Hammadi

Een paar weken geleden raadde Jan Bosch ons op de
open dag van de Stichting Handboekbinden een reeks boeken aan.
Een van die boeken heb ik gekocht en hoofdstuk 1 heb ik gelezen.
Het gaat om J.A. Szirmai, The archaeology of medieval bookbinding.
Dit eerste hoofdstuk gaat vooral over de codexen (boeken) die
gevonden zijn bij Nag Hammadi.
Boeken die samen met vondsten op andere plaatsen, bekend staan
als de oudste, overlevende codexen.
13 Boeken gevonden in 1945 in Egypte.
Er zijn oudere bladen of fragmenten bekend.
Soms wel uit de 2e eeuw na Christus.
Maar deze ‘complete’ boeken zijn uit 3de of 4de eeuw.
Eigenlijk is alles wat je er verder over zegt onderwerp
van discussie: hoe ze gevonden zijn, het scheiden van de
bindingen van de tekstblokken, de vinders, de originele vindplaats,
en dan de inhoud.
Het meeste is op zijn minst verstoord en er gaan wilde verhalen
de ronde over de inhoud. Met titels als ‘Gebed van de apostel Paulus’,
‘Geheime boek van Jacobus’ en ‘Evangelie der Waarheid’ (om er
maar een paar te noemen), hebben allerlei speculanten
alle ruimte om er de grootste onzin over te roepen.

NagHammadiCodicesInTheirOriginalStateSgortlyAfterDiscoveryIn1945

Dit is een foto van de Nag Hammadi boeken kort na hun ontdekking. De publicatie van de foto vond 4 jaar na de vondst plaats door Doresse en Mina. De eerstvolgende die iets van de codexen kan onderzoeken (5 boeken) is Van Regemorter in 1955 en 1960. In 1961 wordt voor het eerst een schets van de binding gepubliceerd door Doresse. Tussen 1972 en 1977 verschijnt dan een facsimile editie.


Szirmai richt zich gelukkig op de binding emn doet dat
als een archeoloog. Dus alleen feiten tellen.
In het eerste hoofdstuk wordt de volgende tekening opgenomen.

JASzirmaiArchaeologyOfMedievalBookbindingNagHammadiCodicesConstructionDiagramPage8

Let wel. Dat wil niet zeggen dat alle boeken zo zijn gemaakt.


In de set van 13 boeken worden 3 groepen herkend:

Groep 1:

Deze groep bestaat uit 3 boeken.

– alle drie de boeken hebben als materiaal voor de platten en de rug papyrus
en wel de twee platten en de rug uit 1 stuk;
– ze hebben geen inkeping bij de rug zoals op de tekening staat (notch);
– de leren katernstrengels zijn aan de binnenkant geknoopt;
– de sluitingsbandjes aan de kop en de staart, hebben een breed einde
dat tussen de bekleding en de papyrus zijn geplakt;
– ze hebben geen flap;
– ze zijn klein (23,5 – 24,5 cm hoog).

Groep 2 bestaat uit 4 codexen:

– ze hebben een rechthoekige flap (dus geen driehoek zoals op de tekening);
– geen achterplat van papyrus;
– ze hebben twee leren stroken, tussen de boekbekleding en de rugstrip
ter hoogte van de katernbevestiging;
– de bekleding van de omslag is vastgezet met kleine bandjes,
geknoopt aan de binnenkant;
– de katernstrengels zijn geknoopt op de rug;
– er is geen decoratie aanwezig op de bekleding.

Groep 3 is eigenlijk geen groep.
Het zijn de overige boeken die uiteenlopend van binding zijn.

In deze typering van de groepen heb ik sommige details weggelaten.
Dit overzicht dient vooral om gevoel te krijgen voor de verschillen
tussen de 13 boeken.
De beschrijving van Szirmai is fascinerend.

Van den vos Reynaerde

Omdat ik bij de Stichting Handboekbinden moest zijn om
de blokpers op te halen, kon ik gelijk mijn kopie van
‘Van den vos Reynaerde’ meenemen.

IMG_0911VanDenVosReynaerde

De Stichting Handboekbinden heeft als thema dit jaar
het middeleeuwse boek. Een uitgave van ‘Van den vos Reynaerde’
is dan helemaal op zijn plaats.

Even de geschiedenis van deze tekst van Wikipedia:

Van den vos Reynaerde, is een episch dierdicht dat geldt als een hoogtepunt in de Nederlandse middeleeuwse literatuur,
hoewel het gebaseerd is op het Latijnse dierenepos Ysengrimus.
Het telt in totaal 3469 versregels en is geschreven in het Middelnederlands.
Waarschijnlijk werd het geschreven tussen 1257 en 1271.

 

In tegenstelling tot wat vaak gedacht wordt, is het verhaal geen fabel,
maar een epos (heldendicht) in de vorm van een dierenverhaal.
Wel is het verhaal duidelijk geïnspireerd op veel bekende fabels uit de Oudheid.

 

Het verhaal zou in de 13e eeuw zijn geschreven door een zekere Willem,
over wie in de eerste regels gezegd wordt dat hij nog iets anders gemaakt heeft,
namelijk Madocke (tegenwoordig: Madoc) (Willem die Madocke maecte; in moderne versies vaak: Willem die ook Madoc schreef).
Nog een aanwijzing is dat men bij de laatste verzen van het verhaal een acrostichon opmerkt: BI WILLEME.
Deze vermeldingen worden echter ook wel gezien als een parodie op middeleeuwse auteursprologen en slotwoorden.
Volgens Jacob van Maerlant schreef rond 1200 de Vlaamse dichter Willem van Hulst een verhaal “De reis van Madoc”,
gebaseerd op het leven van de 12e-eeuwse, Welshe troonpretendent Madoc ap Owain.
Een andere mogelijke kandidaat is Willem van Boudelo, alias Willem Corthals.

 

De wortels van het Reynaertverhaal reiken diep in het verleden, tot Aesopus en Phaedrus, de grootste fabeldichters uit de klassieke oudheid.
Een van de directe voorlopers is het omstreeks 1100 in het Latijn geschreven Ysengrimus,
een eerste grote verzameling met fabels en verhalen over dieren met daarin een wolf centraal.
De dieren hebben daar voor het eerst eigennamen.
De dichter van dat werk is vermoedelijk “Magister Nivardus”.
Waarschijnlijk was hij een clericus die zeer goed de situatie van de Sint-Pietersabdij én het religieuze leven in Gent en de wijde omgeving kende.

 

Het Middelnederlandse Reynaertverhaal is echter in hoofdzaak gebaseerd op een Frans verhaal: Le Plaid, letterlijk vertaald ‘het pleidooi’.
Dit verhaal verscheen rond 1160 en was het eerste deel van een grotere verzameling vossenverhalen:
Le Roman de Renart, geschreven door Perrout de Saint Cloude.
De Vlaamse Reynaert volgt tot halverwege de plot van Le Plaid vrij getrouw om dan met Reynaerts tweede biecht een eigen weg in te slaan.

 

Van dit dierenepos is een manuscript integraal bewaard gebleven in het Comburgse handschrift,
een codex die dateert van tussen 1380 en 1425 en afkomstig is uit het Gentse, vermoedelijk uit een kopiistenatelier.
‘Van de vos Reynaerde’ bevindt zich op de folio’s 192 t/m 232.

 

De vijf overgeleverde manuscripten zijn (in volgorde van geraamde ouderdom):

Rotterdams handschrift, perkament, Geldern-Kleef, ca. 1260-1280 (63 deels verminkte verzen, ontdekt in 1933)
Darmstadts handschrift, perkament, Nederlands Limburg, ca. 1275-1300 (287 verzen, ontdekt in 1889)
Dycks handschrift, perkament, Nedersticht/Oost-Holland, ca. 1330-1360 (3393 verzen, ontdekt in 1907)
Comburgs handschrift, perkament, Oost-Vlaanderen, begin 15e eeuw (3469 verzen, ontdekt eind 18e eeuw)
Brussels handschrift, papier, Oost-Vlaanderen, ca. 1400-1415 (369 verzen, ontdekt in 1971)

IMG_0912VanDenVosReynaerdeOorspronkelijkeTekstVolgensHetComburgseHandschriftVertalingWalterVerniers

De versie die door de Stichting Handboekbinden wordt uitgeleverd in samenwerking met Atelier De Ganzenweide bevat een hele serie prachtige illustraties. De illustraties zijn van Gustave van de Woestyne, Wim de Cock en Henri van Straten. De vormgeving was in handen van Jannie de Groot. Dat alles gesteund door het Reynaertgenootschap.


Dat heeft tot gevolg dat er voor mij een extra reden is om een
middeleeuwse boekbinding te gaan maken.
Daar moet ik nog wel even over nadenken.

IMG_0913VanDenVosReynaerdeOorspronkelijkeTekstVolgensHetComburgseHandschriftVertalingWalterVerniers

Maar als ik deze prachtige bladen zie, gaan mijn handen al weer jeuken.


IMG_E0910VanDenVosReynaerdeOorspronkelijkeTekstVolgensHetComburgseHandschriftVertalingWalterVerniers

Deze stapel wordt mijn kopie van ‘Van den vos Reynaerde’.


Wordt vervolg.

Mijn blokpers

Dit is een stuk gereedschap dat ik al heel lang
wilde hebben. Het ontbrak gewoon in mijn werkplaats.
Via de Stichting Handboekbinden kon ik deze blokpers kopen.
Daar ben ik heel blij mee.
Gisteren is hij ook direct aan het werk gezet.

IMG_0914Blokpers

Zoals je kunt zien heb ik in mijn werkplaats ook een kleine metalen boekenpers. Met deze grote houten pers heb ik dus meer mogelijkheden (formaat en dikte) en kan ik twee zaken tegelijk in de pers hebben.


IMG_0915Blokpers

Hier is de lichtval beter. Intussen zitten er de eerste twee katernen in voor de ‘Omslagband met directe strengels’.