Apocalyps
Tagarchief: Apocalyps
Apocalyps, vrees én hoop
Die duivelse onschuld?
De Openbaring van Johannes heeft schrijvers
door de eeuwen heen op vreemde gedachten gebracht.
Het lijkt wel of Hegseth, Rubio en Vance,
dit soort gedachten nog iedere nacht hebben.
De originele tekst is niet heel duidelijk en laat veel ruimte
voor interpretatie. Ook de auteur staat niet vast.
Daar maken mensen grif gebruik van.
Het kan niet bloederig genoeg
en er wordt niet op een moord meer of minder gekeken.
Zelfs de onschuld zelve, de maagd Maria,
gaat er op uit om te doden.
Is het lam wel zo onschuldig?
Wat volgens sommigen, de duivel fluistert
Apocalyps: hoop én vrees
Huis van het Boek, Apocalyps, Getijdenboek, Parijs, Philippe Pigouchet voor Simon Vostre, 16 september 1498.
Ars moriendi, Leipzig, Conrad Kachelofen, circa 1495.
De vier uterste, Delft, Jacob Jacobszoon van der Meer, 25 maart 1486: De doot en spaert niemant.
Toen ik op de tentoonstelling was heb ik een tijdje gezocht naar de naam van de maker van deze schedel. Maar ik kn geen naam vinden. Copilot denkt dat het om een werk van Carolien Smit gaat net als de eerdere Witjeswand (The Warrior the Dog and the Goat). Maar hiervoor kon ik op de website van Carolien Smit geen bevestiging vinden.
Apocalyps: vrees én hoop
De tentoonstelling in het Huis van het Boek
begint bij het boek Genesis: de schepping.
Maar het boek Genesis is een deel van een groter geheel
waar bijvoorbeeld ook de Openbaring van Johannes bij hoort.
De tentoonstelling neemt je aan de hand van boeken,
hun teksten en illustraties, en kunstwerken door het verhaal
van de Apocalyps.
Het neemt je mee van vrees naar hoop en omgekeerd.
Huis van het Boek, Apocalyps, Openbaring van Johannes, blokboek, tussen 1450 – 1465.
Bijbel, Antwerpen, Jacob van Liesvelt, 1542.
Getijdenboek, handschrift, Brugge, circa 1420 – 1430.
Ondermarge.
Brunon Podjaski, Koszmary w Bukowcu (Nachtmerries in Bukowiec), 1972, olieverf op doek. Collectie Willem en Ludmilla Otten-Owsiejczuk.
Apocalyps
Huis van het Boek, Apocalyps, Robert Crumb, Genesis.
Le Cahos.
Carolien Smit, Witjeswand, The Warrior, the Dog and the Goat, 2025.
Bijbel, Keulen, Bartholomaeus de Unkel en Heinrich Quentell voor Johann Helmann en Arnold Salmonster, circa 1478 – 1479.
Den Bibel, Tgeheele Oude ende Nieuwe Testament, Antwerpen, Willem Vorsterman, 1532.
Een boek dat door de tijd werd gemaakt
Op de tentoonstelling ‘Apocalyps, vrees en hoop’ ligt een topstuk.
Een handgeschreven boek uit 1332.
Misschien denken sommige dan aan iets stoffigs, kleurloos, saai.
Maar dat is de Rijmbijbel in ieder geval niet.
Hij is geschreven door Jacob van Maerlant
en geschilderd door Michiel van der Borch.
Hopelijk geven mijn foto’s een eerste indruk van hoe
indrukwekkend, kleurrijk en enerverend de Rijmbijbel is.
Huis van het Boek, Apocalyps, Rijmbijbel van Jacob van Maerlant, handschrift, Utrecht, 1332, met illustraties door Michiel van der Borch.
Het boek is zo bijzonder dat ik het thema:
‘Apocalyps, vrees en hoop’
even uit het oog verlies om er bij stil te staan.
Wie waren de makers die we nu nog kennen?
Jacob van Maerlant (1230–1300)
Jacob van Maerlant werd waarschijnlijk geboren
in de buurt van Brugge.
We weten niet precies wanneer, want in die tijd
schreef bijna niemand zulke dingen op.
Maar we weten wél dat hij heel veel hield
van lezen, leren en schrijven.
Als jonge man (rond 1260) werkte hij als koster
in Maerlant op Voorne (nu Voorne-Putte in Zuid-Holland).
Vanaf ongeveer 1270 woonde hij in Damme, waar hij als klerk
(assistent) van de stadsschepenen (wethouders) werkte.
Damme ligt ten noorden van Brugge.
Jacob vond dat gewone mensen recht hadden op kennis.
Daarom besloot hij boeken
die alleen in het Latijn of Frans bestonden,
om te zetten in Middelnederlands,
de taal die mensen toen thuis spraken.
In Damme schreef hij zijn grootste boeken.
Hij wilde dat mensen de wereld beter zouden begrijpen:
de natuur, de geschiedenis, de Bijbel,
en de verhalen die overal in Europa werden verteld.
Belangrijkste werken
Rijmbijbel (1271) — een bijbelvertaling in rijmen, bedoeld om de de bijbel begrijpelijk te maken voor iedereen.
Der naturen bloeme — een encyclopedisch natuurboek, gebaseerd op Latijnse bronnen
Spieghel historiael — een wereldgeschiedenis
Historie van Troyen — het verhaal van Troje in verzen
Alexanders geesten — een levensbeschrijving van Alexander de Grote
Van den lande van Overzee — een kritische tekst over de kruistochten, opvallend door zijn politieke en morele scherpte.
Dat we een versie zien uit 1332
betekent dat het boek erg populair was.
Al 30 jaar na zijn dood werd deze kopie gemaakt op perkament.
Prachtig geïllustreerd.
Michiel van der Borch (actief ca. 1320–1364)
Michiel van der Borch leefde na Jacob van Maerlant.
We weten niet precies wanneer hij geboren werd,
maar we weten wél dat hij een van de eerste kunstenaars was
die boeken versierde en daarbij zijn eigen naam opschreef.
Dat was heel bijzonder in die tijd.
Hij woonde in Utrecht, waar hij in 1322
als burger werd ingeschreven.
Waarschijnlijk kwam hij oorspronkelijk uit Vlaanderen,
want zijn manier van schilderen lijkt op de stijl
die daar toen populair was.
Michiel werkte als miniaturist:
iemand die kleine schilderingen maakte in handschriften.
Hij schilderde met fijne penselen,
met kleuren die hij zelf maakte uit mineralen en planten.
Zijn werk was bedoeld om boeken mooier, duidelijker
en soms ook vrolijker te maken.
In 1332 versierde hij een prachtig handschrift
van Maerlants Rijmbijbel.
Hij maakte er 64 miniaturen in:
kleine schilderingen van bijbelverhalen,
maar ook grappige of wonderlijke figuren in de marge.
Op één grote afbeelding schreef hij zelfs zijn naam en het jaar.
Daarom weten we zeker dat híj het was.
Michiel was getrouwd met Liesbet
en samen hadden ze twee kinderen: Jan en Barbara.
Hij werkte waarschijnlijk in een klein atelier,
misschien samen met leerlingen of familieleden.
Zijn schilderingen zijn belangrijk
omdat ze laten zien hoe boeken er in de middeleeuwen uitzagen
en hoe kunstenaars toen werkten.
Hij is de eerste bij naam bekende boekverluchter
uit de Noordelijke Nederlanden.
Dat maakt hem een soort pionier:
iemand die als eerste zijn handtekening achterliet
in een wereld die meestal anoniem bleef.
Afsluiting
De foto’s van de Rijmbijbel van Jacob van Maerlant
zijn van een boek dat al bekend was in 1330.
De tekst is wel bedacht is door Van Maerlant
maar deze versie is geschreven door iemand die Van Maerlant
niet persoonlijk kende.
De illustraties zijn daarna gemaakt door iemand die Van Maerlant
ook al niet persoonlijk kende.
Dit was normaal in de middeleeuwen:
- Een tekst was geen “kunstwerk van één maker”
- Boeken waren gebruiksvoorwerpen.
Niet uniek zoals kunstvoorwerpen vandaag. - De maker(s) was niet heilig
- Kopiisten en verluchters kenden de auteur meestal niet
- Een boek kon groeien door de tijd
We noemen het boek een handschrift,
maar de hand, de schrijver van de letters op het perkament,
die kennen we niet.
Apocalyps, vrees en hoop
Het Huis van het Boek slaagt er vaak in om
met hun geweldige collectie (en die van de KB)
tentoonstellingen te maken die
én recht doen aan de collectie
én een actuele snaar raken.
Dat is bij de huidige tentoonstelling ook het geval.
‘Apocalyps, vrees en hoop’ koppelt bijvoorbeeld
thema’s uit de bijbel met actuele maatschappelijke gebeurtenissen
zoals klimaatverandering, pandemieën en oorlogen.
Dat doen ze met illustraties uit oude bijbels, bijzondere uitgaven,
moderne kunst en verslagen van rampen.
De vondsten verrassen me iedere keer weer.
Van de Liber chronicarum had ik nog niet eerder gehoord.
Dus ik heb weer kunnen genieten van al dat moois
en deel dat in stukjes met de lezers van mijn blog.
Overigens kende ik de Liber chronicarum
als de Neurenberger kroniek.
Huis van het Boek, Apocalyps, Hartmann Schedel, Liber chronicarum, Neurenberg, Anton Koberger (drukker) voor Sebald Schreyer en Sebastian Kammermeister, 12 juli 1493.
Anton Koberger (drukker)
Sebald Schreyer (handelaar)
Michael Wolgemut (schilder en prentenmaker)
De hand van God.
Hartmann Schedel, Liber chronicarum, facsimile. Schepping van de vogels (?)
De doop van Johannes (?)
De ringen en hun betekenis, in de middelste cirkel staat ‘terra’.
Stan Klamer, No title, 2023, potlood, inkt en aquarel op papier.
Gedachte‑eiland of gedachten‑eiland
Één idee, één herinnering,
of velen.
Yoghurt, kaas,
of een hele boodschappenlijst.
Ik zie niet alles wat er drijft,
alleen dat wat aanspoelt.
Een museum als gedachten‑eiland
Ik zag de boekjes van ISOLARII in het Huis van het Boek,
tijdens hun tentoonstelling Apocalyps: vrees of hoop.
Het museum zelf voelt al als een gedachten‑eiland:
een plek waar de wereld even stilvalt
en waar je, tussen vitrines en papieren landschappen,
kunt nadenken zonder afleiding.
Dat juist daar deze kleine, geconcentreerde boekjes lagen
— elk een mini‑archipel van ideeën —
maakte de sprong naar de Venetiaanse isolari bijna vanzelfsprekend.
Wat waren Venetiaanse eilandboeken?
De term verwijst naar de isolari, een genre
van geïllustreerde boeken dat in Venetië
tussen de 15e en 17e eeuw tot bloei kwam.
Deze boeken verzamelden kaarten, reisverhalen,
geografische beschrijvingen, legendes en fantasieën
over eilanden in de Middellandse Zee en daarbuiten.
Ze boden lezers een manier om de wereld te verkennen
zonder te reizen — een papieren archipel van kennis en verbeelding.
Functie en betekenis
Venetië was in die tijd een maritieme republiek
met handelsroutes tot in het oosten.
De isolari weerspiegelden die wereldwijde blik:
- Ze dienden als navigatiehulpmiddel voor zeelieden en ontdekkingsreizigers.
- Tegelijk waren ze kunstzinnig en filosofisch, met kaarten die eilanden als miniatuurwerelden toonden.
- Ze boden een encyclopedische blik op de wereld, waarin wetenschap, mythologie en politiek samenvloeiden.
Bekende voorbeelden
- Cristoforo Buondelmonti, Liber Insularum Archipelagi
(ca. 1420) – het eerste bekende eilandboek,
met handgetekende kaarten van de Egeïsche eilanden. - Benedetto Bordone, Isolario
(1528) – gedrukt in Venetië, met kaarten van de hele wereld,
inclusief Amerika. - Later verschenen luxueuze edities waarin eilanden
symbool stonden voor afzondering, identiteit en ontdekking.
Waar de Venetiaanse eilandboeken ooit de zeeën en kusten
van de wereld in kaart brachten,
richt de moderne uitgeverij ISOLARII zich
op de eilanden van het denken.
Hun kleine boekjes vormen geen geografische atlas,
maar een archipel van ideeën
— plekken van afzondering en concentratie in een tijd
van digitale overvloed.
Zoals de vroegmoderne isolari eilanden gebruikten
om de wereld te ordenen, zo gebruikt ISOLARII
het eiland als metafoor voor aandacht:
elk boekje is een miniatuurwereld waarin de lezer
even kan aanlanden, los van de stroom van schermen en scrollen.
In eerste instantie werd ik aangetrokken door de vormgeving: klein en creatief. Vervolgens gingen de titels mijn aandacht trekken: Will Alexander, Charismatic Spirals.
Van een willekeurig aantal maakte ik foto’s: Cooking Sections (dat is de naam van een duo, namelijk van Daniel Fernández Pascual en Alon Schwabe), Salmon: a red herring. Over het gebruik van kleurstoffen in de voedigsindustrie.
Édouard Glissant, Hans Ulrich Obrist, Archipelago.
Het dagboek van Yevgenia Belorusets, In the face of war over de oorlog in de Ukraine uit 2022. Kunstenaars Nikita Kadan en Lesia Khomenko gebruikte teksten in hun werk over de Oekraine.
Robert Coover, StreetCop, met illustraties van Art Spiegelman.
Philip K. Dick, How to build a universe that doesn’t fall apart two days later.
Gideon Kremer in de Nottebohmzaal
In de tentoonstelling was werk van twee kunstenaars te zien.
Gisteren zag je hier het werk van Jeffe De Brabandere.
In dezelfde zaal was een reeks kleinere schilderijen te zien
van Gideon Kremer.
Beide kunstenaars waren onbekend voor mij maar beide waren meer dan interessant.
Gideon Kremer, The Martyrdom, 2022.
Er staat soms veel yekst op de werken. Die teksten zijn niet altijd eenvodig te lezen. Gideon Kremer, The Vision.
De werken van Gideon Kremer baseren zich op de Apocalyps en op een boek: Dat Nieuwe Testament ons Heeren Jesu Christi, Antwerpen, 1538.
Gideon Kremer, The horses and their manes, 27/09/2022.
Gideon Kremer, The Hymn.
Gideon Kremer, Crying woe.
Een werk over boeken en met een interessante detailschets kan ik niet onopgemerkt laten. Gideon Kremer, Eating the Book, 05/11/2022.
Albrecht Dürer, The woman of the Apocalyps and the seven headed dragon, 1498.
Detail met een aantal van de 7 hoofden van de draak.
Gideon Kremer, Fighting the dragon.
Gideon Kremer, Whore.
Ik heb genoten!
Jeffe De Brabandere in de Nottebohmzaal
Met andere deelnemers van de cursus edelsmeden waren we
in Antwerpen. Een van de plaatsen om te bezoeken was de
Wijngaardstraat. Daar zitten meerdere zilver- en goudsmeden.
Toen ik er aankwam herkende ik de straat meteen als de
straat met al die goede restaurants die loopt naar het
Hendrik Conscience-plein.
Daar vind je de Sint Carolus Borromeuskerk en Erfgoedbibliotheek
Hendrik Conscience.
Als ik daar kom bezoek ik graag de bibliotheek met de
prachtige Nottebohmzaal.
Deze keer was er werk te zien van twee kundtenaars in het
kader van een tentoonstelling die op meerdere
plaatsen te zien is in Antwerpen: Finis Terrae.
FINIS TERRAE heeft als doel een blik te werpen op onze wereld vandaag.
Daarnaast wil de tentoonstelling eveneens hoop, de veerkracht van de mens, en de kracht van kunst in de verf zetten.
FINIS TERRAE nodigt kunstenaars uit om een werk te tonen dat hun visie op het thema verbeeldt.
Er wordt geen onderscheid gemaakt tussen jong en oud, man en vrouw, blank en gekleurd of tussen enige kunstdiscipline.
Bewust wordt geopteerd voor levende, Belgische kunstenaars (en kunstenaars die in België resideren).
Het werk in dit bericht is dus van de kunstenaar Jeffe De Brabandere.
De vier werken van kunstenaar Jeffe De Brabandere staat op de as van de bibliotheek opgesteld.
Er staan geen naambordjes bij de vier werken maar een aantl hebben een stuk tekst bij zich als onderdeel van het werk. De titel van die tekst gebruik ik als naam van de werken. Voor mij is dit: Jeffe De Brabandere, Van den Hemel en de Hemelsche Glorie.
Jeffe De Brabandere, Van de Helle.
Jeffe De Brabandere, Van het laetste en algemeyn oordeel.
Ik lees ergens als titel ‘Vierde Ruiter van de Apocalyps’ en weer ergens anders ‘De Ruiter van de Dood, 2022’. U snapt het al, er werd niet veel gelachen met Jeffe De Brabandere, afgelopen vrijdag.
Argusvlinder 