Op de tentoonstelling ‘Apocalyps, vrees en hoop’ ligt een topstuk.
Een handgeschreven boek uit 1332.
Misschien denken sommige dan aan iets stoffigs, kleurloos, saai.
Maar dat is de Rijmbijbel in ieder geval niet.
Hij is geschreven door Jacob van Maerlant
en geschilderd door Michiel van der Borch.
Hopelijk geven mijn foto’s een eerste indruk van hoe
indrukwekkend, kleurrijk en enerverend de Rijmbijbel is.
Huis van het Boek, Apocalyps, Rijmbijbel van Jacob van Maerlant, handschrift, Utrecht, 1332, met illustraties door Michiel van der Borch.
Het boek is zo bijzonder dat ik het thema:
‘Apocalyps, vrees en hoop’
even uit het oog verlies om er bij stil te staan.
Wie waren de makers die we nu nog kennen?
Jacob van Maerlant (1230–1300)
Jacob van Maerlant werd waarschijnlijk geboren
in de buurt van Brugge.
We weten niet precies wanneer, want in die tijd
schreef bijna niemand zulke dingen op.
Maar we weten wél dat hij heel veel hield
van lezen, leren en schrijven.
Als jonge man (rond 1260) werkte hij als koster
in Maerlant op Voorne (nu Voorne-Putte in Zuid-Holland).
Vanaf ongeveer 1270 woonde hij in Damme, waar hij als klerk
(assistent) van de stadsschepenen (wethouders) werkte.
Damme ligt ten noorden van Brugge.
Jacob vond dat gewone mensen recht hadden op kennis.
Daarom besloot hij boeken
die alleen in het Latijn of Frans bestonden,
om te zetten in Middelnederlands,
de taal die mensen toen thuis spraken.
In Damme schreef hij zijn grootste boeken.
Hij wilde dat mensen de wereld beter zouden begrijpen:
de natuur, de geschiedenis, de Bijbel,
en de verhalen die overal in Europa werden verteld.
Belangrijkste werken
Rijmbijbel (1271) — een bijbelvertaling in rijmen, bedoeld om de de bijbel begrijpelijk te maken voor iedereen.
Der naturen bloeme — een encyclopedisch natuurboek, gebaseerd op Latijnse bronnen
Spieghel historiael — een wereldgeschiedenis
Historie van Troyen — het verhaal van Troje in verzen
Alexanders geesten — een levensbeschrijving van Alexander de Grote
Van den lande van Overzee — een kritische tekst over de kruistochten, opvallend door zijn politieke en morele scherpte.
Dat we een versie zien uit 1332
betekent dat het boek erg populair was.
Al 30 jaar na zijn dood werd deze kopie gemaakt op perkament.
Prachtig geïllustreerd.
Michiel van der Borch (actief ca. 1320–1364)
Michiel van der Borch leefde na Jacob van Maerlant.
We weten niet precies wanneer hij geboren werd,
maar we weten wél dat hij een van de eerste kunstenaars was
die boeken versierde en daarbij zijn eigen naam opschreef.
Dat was heel bijzonder in die tijd.
Hij woonde in Utrecht, waar hij in 1322
als burger werd ingeschreven.
Waarschijnlijk kwam hij oorspronkelijk uit Vlaanderen,
want zijn manier van schilderen lijkt op de stijl
die daar toen populair was.
Michiel werkte als miniaturist:
iemand die kleine schilderingen maakte in handschriften.
Hij schilderde met fijne penselen,
met kleuren die hij zelf maakte uit mineralen en planten.
Zijn werk was bedoeld om boeken mooier, duidelijker
en soms ook vrolijker te maken.
In 1332 versierde hij een prachtig handschrift
van Maerlants Rijmbijbel.
Hij maakte er 64 miniaturen in:
kleine schilderingen van bijbelverhalen,
maar ook grappige of wonderlijke figuren in de marge.
Op één grote afbeelding schreef hij zelfs zijn naam en het jaar.
Daarom weten we zeker dat híj het was.
Michiel was getrouwd met Liesbet
en samen hadden ze twee kinderen: Jan en Barbara.
Hij werkte waarschijnlijk in een klein atelier,
misschien samen met leerlingen of familieleden.
Zijn schilderingen zijn belangrijk
omdat ze laten zien hoe boeken er in de middeleeuwen uitzagen
en hoe kunstenaars toen werkten.
Hij is de eerste bij naam bekende boekverluchter
uit de Noordelijke Nederlanden.
Dat maakt hem een soort pionier:
iemand die als eerste zijn handtekening achterliet
in een wereld die meestal anoniem bleef.
Afsluiting
De foto’s van de Rijmbijbel van Jacob van Maerlant
zijn van een boek dat al bekend was in 1330.
De tekst is wel bedacht is door Van Maerlant
maar deze versie is geschreven door iemand die Van Maerlant
niet persoonlijk kende.
De illustraties zijn daarna gemaakt door iemand die Van Maerlant
ook al niet persoonlijk kende.
Dit was normaal in de middeleeuwen:
- Een tekst was geen “kunstwerk van één maker”
- Boeken waren gebruiksvoorwerpen.
Niet uniek zoals kunstvoorwerpen vandaag. - De maker(s) was niet heilig
- Kopiisten en verluchters kenden de auteur meestal niet
- Een boek kon groeien door de tijd
We noemen het boek een handschrift,
maar de hand, de schrijver van de letters op het perkament,
die kennen we niet.
Argusvlinder 