In duisternis sluit ik de Boekenzoo-reeks af

De tentoonstelling is voorbij dus is het zaak
om ook mijn reeks Boekenzoo niet te lang te laten doorlopen.
Ik pak de draad op bij de insekten.

DSC04303HuisVanHetBoekBoekenzooGetijdenboekNederlandsHandschriftZuidelijkeNederlandenCa1525InsectenInDeMarge

Getijdenboek in het Nederlands. Het betreft een handschrift uit de Zuidelijke Nederlanden. Circa 1525. Insecten in de marge; en wat voor een marge!


DSC04305HuisVanHetBoekBoekenzooOlausMagnusHistoriaeDeGentibusSeptentrionalibusJoannesBellerusAntwerpenCa1571

De verhalen met allerlei monsters doen de ronde en blijven dat doen. Olaus Magnus, Historiae de gentibus septentrionalibus is een boek met dergelijke verhalen en afbeeldingen. Joannes Bellerus is de drukker van deze versie uit Antwerpen. Circa 1571. Het origineel verscheen in 1555 en Wikipedia vermeldt bijvoorbeeld dat in 1822 Sir Walter Scott er nog verwijzigen naar maakt. Dus met recht een gezaghebbend monument.


DSC04306HuisVanHetBoekBoekenzooOlausMagnusHistoriaeDeGentibusSeptentrionalibusJoannesBellerusAntwerpenCa1571

Dit zeemonster verwerkt even een heel schip!


DSC04307HuisVanHetBoekBoekenzooOlausMagnusHistoriaeDeGentibusSeptentrionalibusJoannesBellerusAntwerpenCa1571

Woorden schieten tekort.


DSC04309HuisVanHetBoekBoekenzooMoederaap

Apenliefde van een moederaap ging wel heel ver.


DSC04310HuisVanHetBoekBoekenzooJoostVanDenVondelVorstelijckeWarandeDerDierenSWybrantszJBlomAVinckADOossaenAmsterdam1682

Ook Vondel heeft er zo ideeen over: Joost van den Vondel, Vorstelijcke warande der dieren, Sander Wybrantsz, Jan Blom, Andries Vinck, en Aert Dircksz. Oossaen zijn de drukkers in Amsterdam in 1682.


De hele titel schijnt dan te zijn:
Vorstelijcke warande der dieren : waer in de zeden-rijcke philosophie,
poëtisch, morael, en historiael, vermakelijck en
treffelijck wort voorgestelt:
met exempelen uyt de oude historien, in prose;
ende Uytleggingen, in Rijm verklaert,

InterntVersieVorstelijckeWarande

Die lange titel las ik op deze copie die op internet te vinden is. Daar kun je ook een beetje uit opmaken waarom er zoveel namen bij de drukkers/uitgevers staan.


Terug naar de moederliefde bij apen:

DSC04311HuisVanHetBoekBoekenzooJoostVanDenVondelVorstelijckeWarandeDerDierenSWybrantszJBlomAVinckADOossaenAmsterdam1682


DSC04312HuisVanHetBoekBoekenzooFransCoenenJrInDuisternisIllustratorFerdinandHartNibbrigUitgLJVeenAmsterdam1902VleermuisOpDeBand

Dit is dan het laatste boek en de laatste afbeelding die ik heb vastgelegd. Er was nog veel meer te zien. Ik heb er veel plezier aan beleefd: Frans Coenen jr: In duisternis. Illustrator: Ferdinand Hart Nibbrig. Uitgever: LJ Veen, Amsterdam, 1902. Vleermuis op de band.


DSC04313HuisVanHetBoekBoekenzooFransCoenenJrInDuisternisIllustratorFerdinandHartNibbrigUitgLJVeenAmsterdam1902VleermuisOpDeBand


Krokodil eet man (Boekenzoo 12)

De reptielen kwamen aan het eind van de
tentoonstelling aan de beurt.

DSC04291HuisVanHetBoekBoekenzooBestiariumLatijnHandschriftWestFrankrijkCa1450DSC04292HuisVanHetBoekBoekenzooBestiariumLatijnHandschriftWestFrankrijkCa1450

Nog een verzameling met bijzondere afbeeldingen. Het verhaal dat er bij kwam over de tranen kende ik nog niet. Huis van het Boek, Boekenzoo, Bestiarium (Latijn), handschrift, West-Frankrijk, circa 1450.


DSC04293HuisVanHetBoekBoekenzooKrokodillentranen

Krokodillentranen als lokmiddel om een prooi dichtbij te krijgen.


DSC04295HuisVanHetBoekBoekenzooSpeculumHumanaeSalvationisHandschriftKeulenCa1450EvaMetDeSlang

Verveolgens was er aandacht voor de slang. Die komt al in het begin der tijden, in het scheppingsverhaal in de bijbel voor. Niet positief. Hier in Speculum Humanae Salvationis, een handschrift uit Keulen, circa 1450: Eva met de slang.

DSC04296HuisVanHetBoekBoekenzooSpeculumHumanaeSalvationisHandschriftKeulenCa1450EvaMetDeSlang

De andere afbeeldingen, elk boven een kolom tekst, vond ik ook interessant al hebben die niets met dieren te maken. Maar ze komen denk ik allemaal wel uit Genesis.


DSC04298HuisVanHetBoekBoekenzooSpeculumHumanaeSalvationisHandschriftKeulenCa1450EvaMetDeSlang

God als matchmaker (?).


DSC04299HuisVanHetBoekBoekenzooSpeculumHumanaeSalvationisHandschriftKeulenCa1450GodScheptEva

God schept Eva uit Adam (?).


DSC04300HuisVanHetBoekBoekenzooSpeculumHumanaeSalvationisHandschriftKeulenCa1450LucifertWordtVerstotenMisschien

Van deze afbeelding ben ik het mist zeker van de betekenis maar ik denk dat Lucifer wordt verstoten uit de hemel naar de hel (?). Terug naar de dierentuin. Nog een slang.


DSC04301HuisVanHetBoekBoekenzooBibliaPauperumArmenbijbelLatijnBlokboekNederlanden1466

Een deel van de afbeelding heb ik een beetje schoon gemaakt. Niet in het echt natuurlijk maar op een foto kan dat eenvoudig. Zo wordt de afbeelding misschien iets duidelijker. Weer Eva en de slang. Hier blijft de slang een dier en niet zoals op de vorige afbeelding een slang met vrouwenhoofd (!). De slang heeft wel slinkse gelaatstrekken. God overziet het schouwspel vanuit de boom. Eva heeft niet een maar zelfs twee appels. Biblia Pauperum (Armenbijbel), latijn, Blokboek, Nederlanden, 1466.


Gelukkig scheen de maan nogal helder (Boekenzoo 11)

Bleek vandaag dat ik er wat betreft de looptijd van de tentoonstelling
Boekenzoo helemaal naast zat.
De tentoonstelling is tot en met morgen nog te zien.
Vandaag is mijn onderwerp Insecten. Ik heb daar niet zo’n band mee,
dus het aantal foto’s dat ik er van gemaakt heb is beperkt.

DSC04287HuisVanHetBoekBoekenzooGodfridBomansErikOfHetKleinInsectenboekIllustrKarelTholeSpectrumUtrechtJaarOnbekend

Maar Erik mag niet ontbreken: Godfried Bomans, Erik of het klein insectenboek. De illustrator van deze versie is Karel Thole. Het boek verscheen bij Spectrum, Utrecht (jaar onbekend). De titel van vandaag is het onderschrift vandeze illustratie met Erik op de rug van een insect, met een boek in de hand).


DSC04288HuisVanHetBoekBoekenzooEHeimansJacPThijsseVanVlindersBloemenEnVogelsWVersluysAmsterdam1898

Volgens mij zitten in dit boek doorzichtige vellen voor de afbeelding met daarop, op de juiste plaats tekst zoals de namen van de vlinders. Dat ‘inlegvel’ is hier omgeslagen zodat de illustraties goed te zien zijn. Eli Heimans en Jac P Thijsse, Van vlinders bloemen en vogels, W. Versluys, Amsterdam, 1898.


Ik kende Eli Heimans niet en dat is onterecht.
Wikipedie helpt weer:

Samen schreven ze de serie Van vlinders, bloemen en vogels waarvan het eerste deel in 1894 verscheen. Daarna richtten ze het tijdschrift De Levende Natuur op, samen met J. Jaspers jr. De eerste aflevering verscheen in 1896.

In 1899 verscheen als volgende mijlpaal van hun samenwerking de eerste druk van de Geïllustreerde flora van Nederland, die later bekend zou worden als de “Heimans, Heinsius en Thijsse” (HH&T). Bij de eerste druk waren de schrijvers nog “Heimans en Thijsse”, maar aan de volgende drukken werkte ook H.W. Heinsius mee, zodat het werk meestal werd aangeduid met de naam Heimans, Heinsius en Thijsse. Deze flora was vooral ook bedoeld voor beginners. Anders dan de oudere flora’s bevatte deze flora niet alleen tekst maar ook illustraties, en bovendien werden zo min mogelijk moeilijke termen gebruikt. Heimans nam in 1901 samen met een aantal anderen het initiatief tot de oprichting van de “Nederlandse Natuurhistorische Vereniging”, later de Koninklijke Nederlandse Natuurhistorische Vereniging. Tot zijn dood zette hij zich enthousiast voor deze vereniging in.

In 1901 solliciteerde hij voor een baan als leraar op de kweekschool, maar die werd gegeven aan zijn vriend Jac. P. Thijsse. Toen in 1904 de gemeente Amsterdam van het Naardermeer een vuilstortplaats dreigde te maken, organiseerden Heimans en Thijsse het verzet hiertegen. Uiteindelijk besloot de gemeenteraad, mede op grond van de verwachte kosten, dit plan niet uit te voeren. Heimans en Thijsse namen nu het initiatief tot het oprichten van een vereniging die het gebied moest aankopen. De Vereniging Natuurmonumenten werd in 1905 in Artis opgericht. Heimans werd echter niet in het bestuur gekozen – in tegenstelling tot Thijsse, die secretaris werd. Zowel het mislopen van zijn betrekking aan de kweekschool als het feit dat hij niet in het bestuur van Natuurmonumenten kwam, weet hij aan zijn joodse afkomst. De relatie met Thijsse bekoelde hierdoor enigszins.

DSC04289HuisVanHetBoekBoekenzooEHeimansJacPThijsseVanVlindersBloemenEnVogelsWVersluysAmsterdam1898

Nog even alle ruimte voor de vlinders (ei, rups en pop).


Fantasievissen beschreven in een fantasietaal (Boekenzoo 10)

Sommigen vinden het misschien saai: iedere dag een stukje Boekenzoo.
Maar de tentoonstelling is voorbij en ik het nog een paar foto’s
van prachtige boeken gereed staan.
Daarom maak ik het nu gewoon af. Vandaag met vissen.

DSC04279HuisVanHetBoekBoekenzooMichaelTingleJonahAndTheWhaleIllMichaelTingleAvenuePressNewtonAbbot2004

Al eerder was te zien dat de tentoonstelling niet alleen oude boeken omvat. Michael Tingle vertelt en verbeeldt hier het Bijbelverhaal van Jonas en de walvis. Michael Tingle, Jonah and the whale, Avenue Press, Newton Abbot, 2004.


Het gedicht lijkt eenvoudig maar is heel doordacht:

Into an open mouth he swam
Which swallowed half the sea
And everywhere that Jonah went
His God was sure to be

DSC04280HuisVanHetBoekBoekenzooLuigiSerafiniCodexSeraphinianusMeulenhoffLandshoffAmsterdam1983

Nog een voorbeeld van veel denkwerk. Het is niet zo eenvoudig om dergelijke fantasievissen te verzinnen. Probeer maar eens. Daarbij ontwikkelde Luigi Serafini een meetstelsel en een taal om de dingen te beschrijven. Allemaal dingen die je verwacht van een oud boek, een codex. Maar dit is uit 1983. Luigi Serafini, Codex Seraphinianus. Meulenhoff/Landshoff, Amsterdam.


DSC04282HuisVanHetBoekBoekenzooHuisVanHetBoekBoekenzooNoëlAntoinePlucheSchouwtoneelDerNatuurOfSamenspraakenOverDeBysonderhedenDerNatuurlijkeHistoriDeel2ChristiaanWyersAmsterdag1739

Nog een poging een eind te maken over de verhalen over de eenhoorn door gewoon feiten te verzamelen en die te delen. Dat maakt het vorige boek zo bijzonder: verzonnen maar op zo’n manier dat iedereen het meteen door heeft en teglijk kan bewonderen voor wat het zijn: wonderlijke, prachtige gedachtenspinsels. Terug naar dit boek: Noël Antoine Pluche: Schouwtoneel der natuur of Samenspraaken over de bysonderheden der natuurlijke histori (deel 2), Christiaan Wyers, Amsterdam, 1739.


DSC04283HuisVanHetBoekBoekenzooDeNarwal

De narwal.


DSC04284HuisVanHetBoekBoekenzooHiroshigeEenSchoolVissenTheMetropolitanMuseumOfArtGarySchwartzNewYorkMaarssen1980

Niet alleen waren er boeken uit verleden en heden maar ook ten minste 1 uit een andere cultuur: Japan. Hiroshige, Een school vissen. The Metropolitan Museum of Art, Gary Schwartz, New York, Maarssen, 1980.


DSC04285HuisVanHetBoekBoekenzooHiroshigeEenSchoolVissenTheMetropolitanMuseumOfArtGarySchwartzNewYorkMaarssen1980

De leporello had wat weinig plaats en daarom stonden de bladen gekromd maar misschien was het opzet. De vissen zwemmen tenslotte is water dat aan de oppervlakte golft.


Strijdolifant (Boekenzoo 9)

DSC04275HuisVanHetBoekBoekenzooChristoffFrikEliasHesseChristopherSchweitzerDrieSeerAenmercklijckeReysenNaeEnDoorVeelerleyGewestenInOost-IndienVanTJaar1675Tot1686WillemVanDeWaterUtrecht1694

Deze plaat toont het ‘reguliere’ gebruik van de olifant door de mens: vervoermiddel of lastdier. Als je goed kijkt zie je ook een aantal kamelen.


DSC04276HuisVanHetBoekBoekenzooChristoffFrikEliasHesseChristopherSchweitzerDrieSeerAenmercklijckeReysenNaeEnDoorVeelerleyGewestenInOost-IndienVanTJaar1675Tot1686WillemVanDeWaterUtrecht1694

Uit dit boek komt die afbeelding: Christoff Frik, Elias Hesse en Christopher Schweitzer, Drie seer aenmercklijcke reysen nae en door veelerley gewesten in Oost-Indien van ’t jaar 1675 tot 1686. Drukker was Willem van de Water, Utrecht, 1694.


DSC04278DeStrijdolifant


Het boek en de tekst was the zien op de tentoonstelling Boekenzoo,
eerder dit jaar in Huis van het Boek in Den Haag.

Ook de neushoorn komt er maar bekaaid af (Boekenzoo 8)

DSC04267HuisVanHetBoekBoekenzooDialoguCreaturarumMoralisatusGerardLeeuGouda6Juni1481NeushoornRinoceron

In de tekst lijkt het te gaan over de ‘Rinoceron’. Dit boek is gedrukt door Gerard Leeu en heet ‘Dialogus Creaturarum Moralisatus’. Er waren eerder al afbeeldingen uit deze publicatie hier te zien. Gouda, 6 juni 1481. Maar een vreemd dier op de afbeelding.


DSC04268HuisVanHetBoekBoekenzooDialoguCreaturarumMoralisatusGerardLeeuGouda6Juni1481NeushoornRinoceron


DSC04270HuisVanHetBoekBoekenzooThomasBartholinusDeUnicornuObservationesNovaeHenricusWetsteinAmsterdam1678

In deze versie van Thomas Bartholinus maakt het dier op mij wel een heel vermoeide indruk. Thomas Bartholinus, De unicornu observationes novae, Henricus Wetstein is de drukker in Amsterdam in 1678. De naam van het boek is ook een beetje verdacht want het gaat over de ‘nieuwe waarnemingen van de eenhoorn’.


Hoe ontstond dit wat vreemde beeld?

DSC04271HuisVanHetBoekBoekenzooNeushoornClara


DSC04272HuisVanHetBoekBoekenzooCPliniusSecundusVijfBoekenHandelendeVanDeNatuurJMorterreAmsterdam1770Neushoorn

C. Plinius Secundus (Plinius de Oudere): Vijf boeken handelende van de natuur. J. Morterre, Amsterdam, 1770, Neushoorn.


DSC04273HuisVanHetBoekBoekenzooCPliniusSecundusVijfBoekenHandelendeVanDeNatuurJMorterreAmsterdam1770Neushoorn

De afbeelding wordt langzaam beter maar de vele uitsteeksels horen er toch echt niet bij. De hoorn op de neus is in het echt niet gedraaid zoals op deze afbeelding. C. Plinius Secundus: Vijf boeken handelende van de natuur.


Wandeltocht door de dierentuin vervolgt zich (Boekenzoo 6)

De spreekwoordelijke dierentuin dan wel te verstaan.
Het is mijn zesde bericht over de tentoonstelling Boekenzoo
die vandaag voor het laatst te zien is in Den Haag.
In het Huis van het Boek.

Het begint met voor mij een moeilijke afbeelding.
De afbeelding is duidelijk van een leeuw maar met erg veel
symbolen:
– een oog op de borst
– twee schuddende handen
– een ezel (?)
– een sleutel
– een zon achter de rug
– een duivel (?) die uit het lichaam komt
– een Jacobsschelp
– een soort van pijl door een poot
– een zalvende (?) hand

DSC04252HuisVanHetBoekBoekenzooArsMemorandiCapitulaEvangeliorumHandschriftDuitslandCa1475-1500GeheugensteunVoorHetEvangelieVanLucas

Dan aan de bovenkant nog een dier dat in iets bijt en naar rechts nog twee zaken (eieren ? en een kruid ?) die ik niet kan plaatsen. Op de linkerschouder vormen die meer vragen oproepen dan antwoorden. Op de tentoonstelling wordt het boek als volgt omschreven: Ars memorandi capitula evangeliorum, handschrift, Duitsland, circa 1475 – 1500. Geheugensteun voor het Evangelie van Lucas.


Daar heb ik dan een beetje een probleem mee.
Alle evangelisten hebben een dier als symbool.
Volgens Wikipedia:

Mattheus: gevleugelde man of engel
Markus: gevleugelde leeuw
Lucas: gevleugelde os of stier
Johannes: arend

Zie bijvoorbeeld hier:

Matthew the Evangelist, the author of the first gospel account, is symbolized by a winged man, or angel. Matthew’s gospel starts with Joseph’s genealogy from Abraham; it represents Jesus’ Incarnation, and so Christ’s human nature. This signifies that Christians should use their reason for salvation.
Mark the Evangelist, the author of the second gospel account, is symbolized by a winged lion – a figure of courage and monarchy. The lion also represents Jesus’ resurrection (because lions were believed to sleep with open eyes, a comparison with Christ in the tomb), and Christ as king. This signifies that Christians should be courageous on the path of salvation.
Luke the Evangelist, the author of the third gospel account (and the Acts of the Apostles), is symbolized by a winged ox or bull – a figure of sacrifice, service, and strength. Luke’s account begins with the duties of Zechariah in the temple; it represents Jesus’s sacrifice in His Passion and Crucifixion, as well as Christ being High priest (this also represents Mary’s obedience). The ox signifies that Christians should be prepared to sacrifice themselves in following Christ.
John the Evangelist, the author of the fourth gospel account, is symbolized by an eagle – a figure of the sky, and believed by Christian scholars to be able to look straight into the sun. John starts with an eternal overview of Jesus the Logos and goes on to describe many things with a “higher” christology than the other three (synoptic) gospels; it represents Jesus’s Ascension and Christ’s divine nature. This symbolizes that Christians should look on eternity without flinching as they journey towards their goal of union with God.

DSC04253HuisVanHetBoekBoekenzooArsMemorandiCapitulaEvangeliorumHandschriftDuitslandCa1475-1500GeheugensteunVoorHetEvangelieVanLucas

Een prachtig, handgeschreven boek.


DSC04255HuisVanHetBoekBoekenzooGetijdenboekLatijnFransHandschriftFrankrijkCa1490EenDuifAlsHeiligeGeest

Getijdenboek, Latijn en Frans, handschrift, Frankrijk. Circa 1490. Een duif als Heilige Geest.


DSC04257HuisVanHetBoekBoekenzooGetijdenboekLatijnFransHandschriftFrankrijkCa1490EenDuifAlsHeiligeGeest02


DSC04258HuisVanHetBoekBoekenzooGetijdenboekLatijnHandschriftZuidelijkeNederlandenCa1500-1525VogelsInDeMarge

Getijdenboek, Latijn, handschrift, Zuidelijke Nederlanden. Circa 1500 – 1525. Vogels in de marge.

DSC04259HuisVanHetBoekBoekenzooGetijdenboekLatijnHandschriftZuidelijkeNederlandenCa1500-1525VogelsInDeMarge


DSC04261HuisVanHetBoekBoekenzooArnoutVosmaerNatuurkundigeBeschryvingEenerUitmuntendeVerzamelingVanZeldsaemeGediertenPMeijerAmsterdam1766-1788GiraffeVanDePrins

Deze plaat komt uit een boek met een hele lange naam: Natuurkundige beschryving eener uitmuntende verzameling van zeldsaeme gedierten bestaande in Oost- en Westindische viervoetige dieren, vogelen en slangen, weleer levend voorhanden geweest zynde buiten Den Haag op het Kleine Loo van Z.D.H. den Prince van Oranje-Nassau. Een mond vol. De maker is Arnout Vosmaer en de uitgever was P. Meijer, Amsterdam, 1766 – 1788. Giraffe van de Prins.


Geen idee waar ZDH voor staat.
Wat die meneer daar bij de giraf doet weet ik niet
en waarom hij niet genoemd wordt al helemaal niet.
De term ‘kameelpaard’ vind ik erg leuk.

DSC04263HuisVanHetBoekBoekenzooArnoutVosmaerNatuurkundigeBeschryvingEenerUitmuntendeVerzamelingVanZeldsaemeGediertenPMeijerAmsterdam1766-1788GiraffeVanDePrins


Er is nog een hele reeks foto’s op voorraad dus
als de boeken niet meer te zien zijn in Den Haag
zal een deel ervan hier nog permanent te zien zijn.

Olifanten nog aan toe (Boekenzoo 5)

Weet je nog niet wat je morgen gaat doen?
Weet dan dat je morgen in Den Haag nog een bezoek kunt brengen
aan de Boekenzoo. Huis van het Boek.
Hele mooie boeken over dieren.
Voor jong en oud!

Eerder waren er al foto’s over deze tentoonstelling
te zien, vandaag zijn de olifanten aan de beurt.

DSC04242HuisVanHetBoekBoekenzooSextusPlacitusPapyriensisLibrMedicinaeExAnimalibusPecoribusEtBestiisVelAvibusConcordantiaeHandschriftFrankrijkCa900-1000

Dit handschrift (!) uit ongeveer 900 – 1000 (!) heeft ook een tekening gemaakt door iemand die of heel slecht kon tekenen of die zelf nog nooit een olifant had gezien. Dat laatste ligt het meest voor de hand. De naam van de schrijver en de titel wordt soms een beetje anders geschreven. Sextus Placitus Papyriensis, Libr medicinae ex animalibus pecoribus et bestiis vel avibus concordantiae, handschrift, Frankrijk, circa 900 – 1000.


DSC04243HuisVanHetBoekBoekenzooSextusPlacitusPapyriensisLibrMedicinaeExAnimalibusPecoribusEtBestiisVelAvibusConcordantiaeHandschriftFrankrijkCa900-1000Olifant

Even concentreren op die aandoenlijke olifant.


DSC04245HuisVanHetBoekBoekenzooSpeculumHumanaeSalvationisHandschriftDuitslandCa1400-1500OlifantMetStrijdtoren

Dit boek heeft dan weer een hele stoere uitvoering van de olifant, ‘Olifant met strijdtoren’. Speculum humanae salvationis, handschrift, Duitsland (?), circa 1400 – 1500.


DSC04245HuisVanHetBoekBoekenzooSpeculumHumanaeSalvationisHandschriftDuitslandCa1400-1500VersieringenInBijDeTekst

Dit boek is niet alleen bijzonder vanwege de afbeeldingen met in het bijzonder de olifant maar ook vanwege de versiering van de tekst.


DSC04246HuisVanHetBoekBoekenzooSpeculumHumanaeSalvationisHandschriftDuitslandCa1400-1500OlifantMetStrijdtoren

Misschien wel stoer maar nog steeds niet angstaanjagend, zou ik denken.


DSC04248HuisVanHetBoekBoekenzooBartholomaeusAnglicusVanDenProprieteytenDerDinghenProprietatibusRerumJacobBellaertHaarlem24Dec1485EersteRealistischGetekendeOlifant

Zo kennen we hem weer. Bartholomaeus Anglicus, Van den proprieteyten der dinghen (Proprietatibus Rerum), Jacob Bellaert, Haarlem, 24 december 1485, eerste realistisch getekende olifant. Zoek de Eenhoorn!


DSC04250HuisVanHetBoekBoekenzooBartholomaeusAnglicusVanDenProprieteytenDerDinghenProprietatibusRerumJacobBellaertHaarlem24Dec1485EersteRealistischGetekendeOlifant


Wil je meer weten over Bartholomaeus, kijk dan even in Wikipedia.

Bartholomaeus Anglicus (Nederlands: Bartholomeus Engelsman) (voor 1203 – 1272) was een in Engeland geboren geleerde en franciscaan, professor aan universiteit van Parijs en lector in Magdeburg . Hij schreef De proprietatibus rerum, een voorloper van de encyclopedie.

Veel plezier morgen!

Reconstructie van een zeemeermin (Boekenzoo 3)

De opmerkelijke dieren in oude boeken riepen heel wat vragen op:
zeemonnik, zeebischop, zeemeerman, zeemeermin, eenhoorn,
reuzeslangen en nog veel meer.
Mensen willen die zien of willen de geneeskrachtige werking
ervaren van de hoorn van een eenhoorn.

Het leverde een rage op net als iedere nieuwe iPhone in
deze tijd. Alleen duurde de rage niet drie weken maar jaren.
De rage had geen vat op miljoenen mensen zoals nu maar
een interessante bovenlaag van de bevolking.

Dan zijn er altijd kwakzalvers die poeders verkopen of misschien
we het echter dier.
Zo ontstond er een handeltje in zeemeerminnen.

DSC04228HuisVanHetBoekBoekenzooNagemaakteZeemeerminDierlijkMateriaalHalfAapHalfVis2008MuzeeScheveningen

Nagemaakte zeemeermin. Gemaakt van dierlijk materiaal: half aap en half vis. Een reconstructie van de oude praktijken uit 2008. Eigendom van Muzee Scheveningen.


Op de tentoonstelling Boekenzoo in het Huis van het Boek wordt
het zo verteld:

DSC04231HuisVanHetBoekBoekenzooNagemaakteZeemeerminDierlijkMateriaalHalfAapHalfVis2008MuzeeScheveningenTXTDSC04229HuisVanHetBoekBoekenzooNagemaakteZeemeerminDierlijkMateriaalHalfAapHalfVis2008MuzeeScheveningenDSC04233HuisVanHetBoekBoekenzooNagemaakteZeemeerminDierlijkMateriaalHalfAapHalfVis2008MuzeeScheveningen


Boekenzoo (1)

Vandaag ging ik naar Den Haag om de Boekenzoo te gaan bekijken,
een tentoonstelling over dieren en boeken in Het Huis van het Boek.
Deze tentoonstelling is heel erg de moeite van het bekijken waard.
Voor volwassenen maar ook voor kinderen.
Een heel mooie combinatie van boeken en activiteiten die
iedereen kan aanspreken.

Probleem: volgend weekend is het laatste weekend van de tentoonstelling.
Daarom nu al gelijk een eerste reeks foto’s van boeken die ik
interessant vind. Er zullen nog meer delen volgen met foto’s
maar tegen die tijd is de tentoonstelling beëindigd.

DSC04210HuisVanHetBoekBoekenooValentinLeCampionEenhoornHoutgravureEenhoornPersBreda1951

Huis van het Boek, Boekenzoo, Valentin le Campion, Eenhoorn, Houtgravure, Eenhoorn Pers, Breda, 1951.


Valentin le Campion is de maker van deze prachtige gravure,
natuurlijk niet vreemd dat een houtgravure met een eenhoorn
wordt uitgegeven door de Eenhoorn Pers.
Dan valt mij dat natuurlijk extra op omdat ik in Breda woon.

DSC04212HuisVanHetBoekBoekenzooBernhardVonBreydenbachPeregrinatioInTerramSanctamIllustratieErhardReuwichMainz11Feb1486 01

Bernhard von Breydenbach is de schrijver van een verslag over een pelgrimage: Peregrinatio in terram sanctam. De Illustratie is van Erhard Reuwich uit Utrecht. Mainz, 11 feb 1486.


Wikipedia helpt me verder:

De Peregrinatio in terram sanctam of Sanctae Peregrinationes van Bernhard van Breydenbach, een wiegendrukweergave van een pelgrimstocht naar Jeruzalem en is gepubliceerd in 1486 met illustraties getekend door Reuwich. Breydenbach was een rijke domheer van de Dom van Mainz die de pelgrimstocht maakte in 1483-1484 en nam, zoals het boek uitlegt: “Erhard Reuwich van Utrecht, een ‘getalenteerd kunstenaar’ mee, om tekeningen van de bezienswaardigheden te maken.” Breydenbach werd kort na zijn terugkeer diaken van de kathedraal. De groep bestond verder uit nog twee vrienden: een ridder en een kok. Veel onderzoekers geloven dat de tekst eigenlijk bedoeld was “alsof het verteld was” aan een Duitse monnik die de reis niet meegemaakt had.

De tocht duurde van april 1483 tot januari 1484 en ging via Venetië, waar men drie weken verbleef. Daarna vertrok men per schip naar Korfoe, Methone en Rodos – allemaal nog bezit van het toenmalige Venetië. Na Jeruzalem en Bethlehem en andere plaatsen in het Heilige Land, gingen ze naar de Sinaïberg en Caïro. Van daar gingen ze met een boot de Nijl af naar Rosetta en vervolgens terug naar Venetië.

Het is hoogst ongebruikelijk voor een tekenaar van deze tijd om vermeld te worden. Er is een grote kans dat Reuwich ook de drukker was. Het boek vertelt eveneens dat hij de eerste editie drukte (in Latijn) in zijn huis in Mainz.

Dit zijn alle biografische gegevens die van Reuwich tot op heden bekend zijn. Vermoed wordt dat hij ook houtsnijwerk met andere illustraties van planten ontwierp voor een kruidenboek die in Mainz in 1485 is gedrukt. In december 1486 wordt er geschreven over een Meester Erhard von Mainz die de gebrandschilderde raamlijsten in de Amtskellerei in Amorbach in Beieren installeerde; dit zou Erhard Reuwich geweest kunnen zijn.

Innovaties:

De Sanctae Peregrinationes of Peregrinatio in terram sanctam waren de eerste geïllustreerde reisboeken en markeerden een stap vooruit in boekillustratie in het algemeen. Het besteedt aandacht aan vijf grote uitvouwbare houtsnijwerken: de eersten die ooit in het Westen zijn gezien, inclusief een spectaculair stuk houtsnijwerk van 16 meter bij 3 meter met een panoramisch beeld van Venetië. Het boek bevat ook een kaart met drie vlakken van Palestina en Egypte en een beeld van Jeruzalem in het midden en panorama’s van vijf andere steden: Iraklion, Methone, Rodos, Korfoe en Parenzo. Er waren ook studies van kostuums uit het Nabije Oosten en een Arabisch alfabet – eveneens de eersten in hun soort die gedrukt zijn. Er zijn beeltenissen gemaakt van dieren, waaronder een krokodil, kameel en eenhoorn

De colofon van het boek is een levendig wapen van de aartsbisschop van Mainz, met de eerste kruisarcering in houtsnijwerk.


Op de pagina met de dieren staat onder andere deze eenhoorn:

DSC04212HuisVanHetBoekBoekenzooBernhardVonBreydenbachPeregrinatioInTerramSanctamIllustratieErhardReuwichMainz11Feb1486 02


Het valt niet mee foto’s te maken van boeken, zeker niet oude, middeleeuwse
boeken, maar dat is begrijpelijk. Papier en perkament zijn gevoelig voor licht.

DSC04214HuisVanHetBoekBoekenzooGetijdenboekVerluchterNavolgerVanDeMeestersVanDeGoudenRankenHandschriftZuidelijkeNederlandenCa1440DeHeiligeMargarethaEnDeDuivelMetHoorn 01

Getijdenboek waarvan de afbeeldingen vermoedelijk gemaakt zijn door de illustrator die wordt aangeduid als Navolger van de Meesters van de Gouden Ranken, handschrift uit de Zuidelijke Nederlanden, circa 1440. De afbeelding stelt voor: De Heilige Margaretha en de duivel met hoorn.


DSC04214HuisVanHetBoekBoekenzooGetijdenboekVerluchterNavolgerVanDeMeestersVanDeGoudenRankenHandschriftZuidelijkeNederlandenCa1440DeHeiligeMargarethaEnDeDuivelMetHoorn 02


Dit was nog maar het begin.
Echt een schitterende tentoonstelling.

Groeten uit de Oriënt

IMG_7510HuisVanHetBoekGroetenUitDeOriënt

In het Huis van het Boek bezocht ik onder andere de tentoonstelling Groeten uit de Oriënt.


Het is meer dan twee jaar geleden (corona) dat ik
het Huis van het Boek kon bezoeken.
Nu trok mij de combinatie van een workshop
Arabische Kalligrafie en de tentoonstelling
Groeten uit de Oriënt over de streep om
vorige week zaterdag weer op bezoek te gaan.
Kon ik gelijk de vaste collectie weer eens bezoeken
en die mooie verzameling middeleeuwse schilderijen
in hun eigen ‘nis’ weer eens bezoeken.
Met verbazing en ontzag kijk ik iedere keer weer
naar de authentieke vitrinekasten die het museum rijk is.

Bij wijze van introductie wat foto’s over mijn
‘avontuur’ naar Den Haag en alvast het mooiste
voorwerp van de tentoonstelling ‘Groeten uit de Oriënt’.

IMG_7506BredaValklenbergMagnolia

Bij mijn vertrek uit Breda loop ik eerst door het Valkenberg naar het station. Daar zie ik dat de magnolia’s hun best doen om hun bloemen aan ons te gaan tonen.


IMG_7507DenHaagHogeRaad

In Den Haag ben ik aan de vroege kant dus loop ik eens een keer langs de rij met beelden voor het gebouw van de Hoge Raad om de hoek van het Huis van het Boek.


IMG_7508DenHaagRestaurantTajMahalMaliestraat5

Een eindje verderop zie ik het eerste stereotype beeld van de dag: de Taj Mahal. Je ziet de afbeelding overal in de wereld. Te pas en onpas. Een grafmonument (wel een erg mooi, ik mocht het in 1995 bezoeken) op een restaurant…. De tentoonstelling ‘Groeten uit de Oriënt’ gaat over beeldvorming. Hoe wij in het westen een beeld (opgedrongen) krijgen van een ander deel van de wereld. Op de tentoonstelling het beeld van het Midden Oosten maar het had net zo goed over China, Rusland, Japan, Afrika of Zuid Amerika kunnen gaan.


DSC03559HuisVanHetBoekGroetenUitDeOriënt

In het Huis van het Boek kun je al in dat vaak romantische, sensuele beeld stappen.


HuisVanHetBoekGroetenUitDeOrient01 TheSheikEMHull

Het boek van E. M. Hull met de titel The Sheik is een voorbeeld van hoe spannende, interessante beelden worden gebruikt om de lezer een beeld te geven. Vaak zijn de beelden die daarvoor gebruikt worden in scene gezet of berusten op toevallige, niet begrepen voorvallen in de landen waar het beeld betrekking op heeft. In dit geval was het boek succesvol en de film die er op werd gebaseerd met Rudolph Valentino misschien nog wel veel meer. Boek en film kenden vervolgen en imitaties.


HuisVanHetBoekGroetenUitDeOrient03

Een beeld van een schoolplaat.


HuisVanHetBoekGroetenUitDeOrient02


DSC03596GroetenUitDeOriëntGebroedersPelHaagscheHopjesLeidenCirca1925CollFelixDeRooy

Dit vond ik het meest bijzondere voorwerp op de tentoonstelling. een blikken verpakking voor Haagse Hopjes. De combinatie van de koe met een oriëntaalse afbeelding is onbegrijpelijk. Gebroeders Pel, Haagsche Hopjes, Leiden, circa 1925. Collectie Felix de Rooy.


Word vervolgd.

Atlas maior van Joan Blaeu

De reden waarom ik naar den Haag ging afgelopen zaterdag
was de tentoonstelling van de Atlas maior.
Deze beroemde atlas is in het geval van Huis van het Boek
afgezet (ingekleurd) door Dirck Jansz van Santen.
De atlas is in de basis gedrukt door een van de bekendste
drukkers van Nederland: Joan Blaeu.

IMG_2487HuidVanHetBoekJoanBlaeuAtlasMaior

De muren van de ruimte waar de 6 delen van de atlas te zien zijn, zijn bedrukt met fragmenten van kaarten. Denk bij het woord atlas niet meteen aan aan atlas als de Bosatlas. Het is niet één boek maar wordt gevormd door een aantal boeken. Soms gaat de informatie op de kaarten en in de boeken veel verder dan bij een Bosatlas.


Het is een van de topstukken van Huis van het Boek en het hoogtepunt van de Nederlandse boekdrukkunst uit de zeventiende eeuw: de Atlas Maior van de Amsterdamse drukker en uitgever Joan Blaeu.
De ‘Grote Atlas’, uitgegeven tussen 1662 en 1665, staat bekend als de mooiste atlas die ooit gemaakt is.
De atlas bevat ca 600 kaarten van alle gebieden van de wereld.
Naast een Latijnse editie verschenen er versies in het Nederlands, Frans, Duits en Spaans.
Veel exemplaren van de atlas werden voorzien van extra kaarten, bijvoorbeeld omdat die recenter of gedetailleerder waren.
Ook het museumexemplaar bevat veel toegevoegd materiaal.
Alle kaarten in dit exemplaar zijn ‘afgezet’ (ingekleurd) door de Amsterdamse meester-afzetter Dirck Jansz van Santen.
Bij de eigenlijke ‘Blaeu-atlas’ hoort een aantal Stedenboeken: boeken met plattegronden en beschrijvingen van steden in de Nederlanden en elders in Europa.
Ook een Zee-atlas maakt deel uit van het geheel.
Deze tentoonstelling laat de variantie en pracht van al die verschillende boeken zien.

IMG_2455JoanBlaeuAtlasMaiorEngeland

Omdat ik ging kijken op de eerste dag dat de Brexit definitief is begonnen, kan ik mijn bericht goed beginnen met de kaart van Engeland.


IMG_2456JoanBlaeuAtlasMaiorEngelandThreeGoldenLionsOnARedFieldRepresentingTheRulerOfTheKingdomOfEngland

Op de kaart staat het wapen afgebeeld van de Koning van Engeland, of zoals ik las op een site over heraldiek: ‘Three golden lions on a red field representing the ruler of the Kingdom of England’.


IMG_2457JoanBlaeuAtlasMaiorEngelandHetGoudStraaltJeTegemoet

Bij het werk van Van Santen spat het goud (zoals hier bij de letters) je tegemoet.


IMG_2458JoanBlaeuAtlasMaiorEngelandLondon

Detail van de kaart met London en omliggende steden. Iedere stad wordt gemarkeerd door een gouden punt.


De teksten in dit bericht zijn voor een groot deel afkomstig
van de borden op de tentoonstelling.

Familie Blaeu

 

De vader van Joan Blaeu, Willem Jansz (1571-1638), groeide op in Alkmaar.
Op 24-jarige leeftijd reisde hij naar Denemarken om te studeren bij de astronoom Tycho Brahe.
In 1596 trouwde hij in Alkmaar.
Joan, zijn oudste zoon, werd daar geboren.
Vanaf 1599 woonde het gezin in Amsterdam, waar Willem Jansz globes en instrumenten verkocht en vanaf 1602 ook kaarten en prenten.
In 1608 verscheen de eerste editie van zijn zeemansgids ‘Licht der zeevaert’.

 

Willem Jansz woonde en werkte vanaf 1605 op ’t Water (Het Damrak), naast zijn concurrent Johannes Janssonius.
Omdat hun namen op elkaar leken, voegde Willem Jansz vanaf 1621 de bijnaam van zijn grootvader, blauwe Willem, bij zijn naam.
Hij gebruikte vanaf toen ook het drukkersmerk met het motto ‘Indefessus agendo’, ‘Onvermoeibaar bezig’.
Blaeu drukte werken van dichters als Roemer Visscher en Vondel, maar ook verboden katholieke boeken.
Vanaf 1630 gaf gij atlassen uit.
In 1633 werd hij benoemd tot kaartmaker van de VOC.

 

In 1638 overleed Willem Jansz.
Zijn zoon Joan, die intussen rechten had gestudeerd, nam het bedrijf over.
In 1637 was aan de Bloemgracht een nieuwe, grote drukkerij gebouwd, de plek waar de Atlas Maior en vele andere uitgaven het licht zagen.
Net als zijn vader correspondeerde Blaeu met geleerden, zoals de brief aan een (onbekende) wetenschapper laat zien.
Blaeu vraagt of hij snel een tekst kan sturen over de modellen van het heelal van Copernicus (de zon draait om de aarde).
Die wil hij gebruiken in zijn voorwoord van zijn atlas.
In 1671 kocht Joan Blaeu een huis achter de Nieuwe Kerk, waar hij nog een drukkerij vestigde.
Die brandde in februari 1672 tot de grond toe af.
Joan Blaeu overleed niet veel later, op 28 december 1673.

IMG_2459GrollaeObsidio(BelegVanGroenlo)WillemBlaeu1629

Deze versie van Grollae Obsidio (Beleg van Groenlo) is gedrukt door Willem Blaeu in 1629. Het toont al de spreuk ‘Indefessus agendo’ die als een vorm van reclame of keurmerk werd gebruikt.


IMG_2461JoanBlaeuBriefVanJoanBlaeuAanEenOnbekendeWetenschapper30November1662

Dit is de handtekening van Joan Blaeu zoals die in de tekst wordt beschreven.


Dirk Jansz van Santen

 

‘Meester-afzetter’ klinkt anno 2020 niet als een reclame, maar een ‘afzetter’ was aan het eind van de zeventiende eeuw een inkleurder van prenten.
De inkleurder van de Atlas Maior van Huis van het boek was de beroemdste ‘meester-afsetter’ die Nederland ooit gekend heeft: Dirk Jansz van Santen (1637/8-1708).
Hij leefde en werkte in Amsterdam, maar over zijn leven is verder bijna niets bekend.
We weten dat hij werkte als boekbinder toen hij in 1674 trouwde.
Toen hij later lid werd van het St. Lucasgilde werd hij ‘afsetter’ genoemd.
Van Santens werk is te herkennen aan de uitzonderlijke luxe: hij maakte gretig gebruik van de beste en duurste pigmenten en bracht veelvuldig accenten aan met bladgoud.

 

Van Van Santen zijn uitsluitend topstukken bekend – atlassen, Statenbijbels en andere plaatwerken.
Verschillende bibliotheken in binnen- en buitenland bezitten door hem ingekleurde werken.
Behalve de Atlas maior heeft Huis van het Boek ook een door hem ingekleurd exemplaar van een werk van de Leidse hoogleraar Petrus Cunaeus (1586-1638) over het Joodse volk in het Oude Testament.

IMG_2462AfzetterDirkJanszVanSantenPetrusCaneausDeRepublykDerHebreenOfGemeenebestDerJoden3dlnAmsterdamWGoeree1684

Aan dit boek werkte ook Dirk Jansz van Santen. Het boek is geschreven door Petrus Caneaus en heet: ‘De Republyk der Hebreen of Gemeenebest der Joden. Het boek bestaat uit 3 delen.ln Amsterdam uitgegeven door W. Goeree in 1684. Iemand kon dus een boek schrijven en laten uitgeven. Een uitgever kon ook het initiatief nemen om een tekst te drukken en verkopen. Daarbij was het niet zo dat automatisch alle delen op dezelfde manier werden ingebonden of dat alle delen werden voorzien van platen of dat die platen ingekleurd werden. Afhankelijk van de grootte van je beurs liet je aanvullende werkzaamheden als binden in perkament of leer en het afsetten uitvoeren.


IMG_2463AfzetterDirkJanszVanSantenPetrusCaneausDeRepublykDerHebreenOfGemeenebestDerJoden3dlnAmsterdamWGoeree1684

Een ander deel van dit boek.


De Banden.

 

Exemplaren van de Atlas Maior werden vaak gebonden in perkament met een in goud gestempeld patroon van plaat- en rolstempels.
De atlas van Huis van het Boek is geen uitzondering.
We weten dat de beroemde Amsterdamse boekbinder Albertus Magnus banden maakte voor atlassen van Blaeu.
Hoewel het niet met zekerheid te zeggen is – andere Amsterdamse boekbinders maakten banden die erg leken op die van Magnus – is het goed mogelijk dat hij ook de banden om dit exemplaar heeft gemaakt.

IMG_2467PerkamentenBand

Als amateur boekbinder heb ik ook met aandacht gekeken naar de banden: wit perkament met goudopdruk.


IMG_2469PerkamentenBandRug

Zicht op de rug. Het lijkt erop dat de linten waarop de katernen zijn genaaid door de band komen.


IMG_2470PerkamentenBandUitstekendeLusjes

Hier zie je zo’n lint er een beetje uitsteken. Maar waarschijnlijk valt daar meer over te zeggen.


IMG_2471PerkamentenBand

Aan de voorsnede (voorkant) van het boek zie je dat er een randje perkament omgeslagen is, komend van het voor- en achterplat. De functie van de stukjes leer (?) zie ik niet maar had misschien met de sluiting te maken of was puur voor de versiering.


IMG_2472PerkamentenBand

Hier lijkt het er op alsof de kapitaalkern door het perkament komt. Hoe de twee (band en kapitaalkern) aan elkaar bevestigd zijn kan ik zo niet zien. Het eerste katern (van onder af gezien) lijkt van een ander materiaal.


IMG_2473AtlasMaiorJoanBlaeuKaartNicolaesVisscherNieuwNederland

Terug naar de kaarten: Noord Amerika, de oostkust.


Deze kaart van ‘Nieuw Nederland’ werd uitgegeven door Blaeu’s concurrent Nicolaes Visscher.
Hij werd vermoedelijk toegevoegd omdat hij gedetailleerder is dan de kaart van Blaeu, en omdat hij een panorama van Nieuw Amsterdam heeft.
De kaart dateert oorspronkelijk uit 1656, maar dit is een heruitgave uit 1685.
Op dat moment was Nieuw-Amsterdam al definitief overgedragen aan de Engelsen en heette het New York.
Aan de geografische namen op de kaart zijn de lokale indianenstammen af te lezen.
Ook hun dorpen en vaartuigen staan afgebeeld, net als de fauna.

IMG_2475AtlasMaiorJoanBlaeuKaartVanChina

De volgende kaart is van het Keizerrijk China.


De Chinese Muur is duidelijk zichtbaar op deze kaart van het oosten van China.
Hij werd gemaakt op basis van gegevens van de jezuïet Martinus Martini (1614-1661), die tussen 1643 en 1651 in China had rondgereisd als missionaris.
Dit deel van de Atlas maior heet ‘Novus atlas sinensis’ (Nieuwe Chinese atlas) en staat bekend als de eerste westerse atlas van het land.
De kaart is ook de eerste waarop Korea niet meer als eiland wordt weergegeven.

IMG_2476AtlasMaiorJoanBlaeuKaartVanChinaEersteWesterseKaarMetKoreaNietAlsEenEiland

Atlas Maior van Joan Blaeu: Kaart van China, de eerste westerse kaar met Korea niet als een eiland afgebeeld maar als schiereiland.


IMG_2478AtlasMaiorJoanBlaeuPieterGoosOostzee

Er lag ook een zeekaart open: van de Oostzee. Ik vond het instrument dat de man gebruikt heel bijzonder. Daarnaast is de ‘vertaaltabel’ voor de verschillende soorten ‘mijlen’ opvallend. Als ik het Oudnederlands goed lees: Duitse, Spaanse, Engelse en Franse mijlen. De naam van de maker van de kaart staat er ook bij: Pieter Goos.


IMG_2479AtlasMaiorJoanBlaeuStedenkaartRomeCastelSantAngeloEngelenburchtEnSintPieter

Detail van de kaart van Rome met de Engelenburcht en de St. Pieter.


IMG_2479AtlasMaiorJoanBlaeuStedenkaartRomeCastelSantAngeloEngelenburchtEnSintPieterDetailStPieter

Dit is denk ik het detail van de St. Pieter. Vanaf de rug gezien met bovenaan het St. Pietersplein met de obelisk.


IMG_2480AtlasMaiorJoanBlaeuStedenkaartRome


IMG_2483AtlasMaiorJoanBlaeuStedenkaartRome

Rome en Vaticaanstad.


IMG_2484AtlasMaiorJoanBlaeuHaarlemAanwijzingDerVermaersteEnMerckelijkstePlaetzen10tHuysVanLaurensKosterVinderDerDruckKonst

Dit is een detail van de kaart van Haarlem. Dat is dan werer zo leuk omdat je er het huis van Laurens Koster kunt zien. Dat is nummer 10 op ‘Aanwijzing der vermaerste en merckelijkste plaetzen’.

IMG_2485AtlasMaiorJoanBlaeuHaarlemAanwijzingDerVermaersteEnMerckelijkstePlaetzen10tHuysVanLaurensKosterVinderDerDruckKonst

10. ’t Huys van Laurens Koster, vinder der Druck konst.


IMG_2486AtlasMaiorJoanBlaeu

Dit wapen zal vast met Haarlem te maken hebben naar ik kon het met Wikipedia niet thuisbrengen.


IMG_2489HuisVanHetBoekDenHaagAtlasMaiorJoanBlaeu

Hier liggen ze dan: Atlas Maior van Joan Blaeu in het Huis van het Boek en Den Haag. Over een paar weken kun je andere kaarten zien van dezelfde atlas.


Anton Heyboer

WP_20171006_14_15_42_ProAnronHeyboerText03WP_20171006_14_15_42_ProAnronHeyboerText02WP_20171006_14_34_44_ProAntonHeyboerHeyboer1973GelatinezilverdrukWP_20171006_14_15_42_ProAnronHeyboerText01


WP_20171006_14_20_39_ProAntonHeyboerDocumentaIII1963Ets

Anton Heyboer, Documenta III, 1963, ets. Deze afbeelding wordt gevormd door twee grote bladen, twee grote etsen.


De tentoonstelling die ik afgelopen vrijdagmiddag
in het Gemeente Museum in Den Haag zag
van het werk van Anton Heyboer is zonder twijfel,
een van de moeilijkste tentoonstellingen die ik dit jaar heb gezien.
Misschien wel van de afgelopen jaren.
Ook ik ken de filmpjes van die rare man met vijf vrouwen
die in heel primitieve omstandigheden woont.
Die zich er niet voor schaamt, nee,
die met zijn manier van leven te koop loopt.
Die de kunstwereld te kijk wil zetten als een vreemde
wereld, maar die zelf heel, heel vreemd overkomt.

Dan nu, serieus naar zijn werk gaan kijken.
Vooroordelen proberen los te laten
(ze zitten al heel lang in dat hoofd).
Moeilijk.

Het interview door Netty Rosenfeld (1921 – 2001),
‘Een mens is ook maar een mens’ uit 1969,
in zwart-wit, helpt.
Je ziet daarin een man die weet wat er in de wereld gebeurd
maar die bewust zijn eigen keuzes maakt.
Niet meegaat in wat algemeen geaccepteerd is maar
eigen regels opstelt en die naleeft.
Regels opstellen is tot daar aan toe, maar naleven,
daar is durf en doorzettingsvermogen voor nodig.
De keuzes die hij maakt zijn alles behalve eenvoudig.
Dit is geen dwaas.

WP_20171006_14_25_52_ProAntonHeyboerHetGoedeMoment1963Ets

Foto’s maken met je telefoon was moeilijk. Het licht is waarschijnlijk prima voor de werken op papier maar voor de camera minder geschikt. Anton Heyboer, Het goede moment, 1963, ets. Je kunt zeggen wat je wil van Heyboer maar dit is niet zomaar in elkaar geflanst. Dit zijn 27 grote etsen die samen 1 afbeelding vormen. 5 Meter breed, ruim 3 meter hoog. Je hoeft het niet mooi te vinden of te begrijpen maar dit maak je niet even op een achternamiddag zonder na te denken.


WP_20171006_14_26_23_ProAntonHeyboerVoorbereidingVoorHetGoedeMoment1963Ets

Dat dit ontwerp in een eenvoudige multomap zit vind ik mooi.


WP_20171006_14_26_37_ProOntwerpschetsenVoorHetGoedeMoment1963Ets

Nog twee ontwerpen, overdenkingen. Op briefpapier van J.H. Piers, plastisch chirurg in Amsterdam.


WP_20171006_14_28_52_ProAntonHeyboerMerktekenOpHetGoedeMoment1963Ets

De haast obsessieve manier waarop Anton Heyboer duidelijk wil maken dat een werk van hem is, doet me denken aan de rode stempels op Chinese kunstwerken. Daar zie je vaak zo’n afdruk van een stempel voorzien van tekst die er met de hand bijgeschreven is. Hier zie je ook die rode kleur, tekst en oets dat op vingerafdrukken lijkt. Op de tentoonstelling zie je steeds andere manieren om duidelijk te maken door wie het werk gemaakt is, om echtheid vast te stellen. Dit is van lang voor de opname met Andre van Duin in 1996.


WP_20171006_14_35_39_ProHeyboerMerktekenOpFotos

Op de foto’s die op de tentoonstelling hangen zie je dit merkteken. Heyboer Goats milk & cheese, Den Ilp, Noord Holland.


WP_20171006_14_38_34_ProAntonHeyboerParapsychologie3eSchilderij1962ZinkEnTeerOpHout

Anton Heyboer, Parapsychologie, 3de schilderij, 1962, zink en teer op hout.


WP_20171006_14_43_47_ProAntonHeyboerCreationOfAnEtching1979GelatineprintEnOlieverfOpAlluminium

Een voorbeeld van de foto’s die of Anton Heyboer zelf maakte of een van de vrouwen. Vervolgens beschildert Anton Heyboer de foto met ‘het systeem’.


WP_20171006_14_47_06_ProAntonHeyboerZonderTitel1975OlieverfEnLakverfOpDoek

Anton Heyboer, Zonder titel, 1975, olieverf en lakverf op doek. Op veel van zijn werk zie he dingen terug van zijn systeem. Nummers, cirkels, elkaar kruisende lijnen en eenvoudige mensverbeeldingen.


WP_20171006_14_52_03_ProAntonHeyboerWorld1976OlieverfOpDoek

Teksten, heel veel teksten. Daar zit ook wel een probleem. Niet dat Anton Heyboer teksten gebruikt op zijn werk maar de interpretatie ervan is een probleem. Vaak is de naam van het werk een van de teksten. Zoals hier. Anton Heyboer, World, 1976, olieverf op doek. Maar die teksten zijn niet eenduidig. Wat is de belangrijkste tekst. Wat wordt er bedoeld.


WP_20171006_14_55_41_ProAntonHeyboerMeIsToExistIIsCreation1974OlieverfOpDoek

Anton Heyboer, Me is to exist I is creation, 1974, olieverf op doek.

WP_20171006_14_55_41_ProAntonHeyboerMeIsToExistIIsCreation1974OlieverfOpDoekDetail


WP_20171006_14_56_14_ProAntonHeyboerZonderTitel1975OlieverfOpDoek

Anton Heyboer, Zonder titel, 1975, olieverf op doek.


WP_20171006_14_56_39_ProAntonHeyboerToFallIsReasonToLife1974OlieverfOpDoek

Anton Heyboer, To fall is reason to life, 1974, olieverf op doek.

WP_20171006_14_57_00_ProLifeAndLivingIsTheMovingOfExcistenceAntonHeyboer197x

Op hetzelfde doek staat: Life and living is the moving of excistence, Anton Heyboer, 197x (datering mij onduidelijk).

WP_20171006_14_56_39_ProAntonHeyboerToFallIsReasonToLife1974OlieverfOpDoekDetail

Anton Heyboer, To fall is reason to life, 1974, olieverf op doek. Detail.


WP_20171006_14_58_11_ProAntonHeyboerMensZonderIllusies1966EtsOndertekening

Ondertekening van: Anton Heyboer, Mens zonder illusies, 1966, ets.

WP_20171006_14_58_24_ProAntonHeyboerMensZonderIllusies1966Ets

Anton Heyboer, Mens zonder illusies, 1966, ets.


WP_20171006_15_00_13_ProAntonHeyboerManZietNaarZijnBloed1970EtsEnCollageOpPapier

Een voorbeeld van hoe Anton Heyboer bezig was de echtheid van zijn werk duidelijk te maken. Op een van de eerste etsen zijn later stukken papier toegevoegd. Door Anton zelf. Dat wil zijn handtekening in ieder geval bewijzen. Anton Heyboer, Man ziet naar zijn bloed, 1970, ets en collage op papier.

WP_20171006_15_00_13_ProAntonHeyboerManZietNaarZijnBloed1970EtsEnCollageOpPapierDetail

De handtekening is over de toevoegingen en het eerste werk aangebracht.


WP_20171006_15_41_48_ProHetSysteemVanAntonHeyboer

Het systeem van Anton Heyboer. In de catalogus is de tekst uit 1976 van Hans Locher opgenomen waarin hij probeert het systeem van Anton Heyboer en de ontwikkelingen daarin te volgen.


WP_20171006_15_41_59_ProAntonHeyboerEtsplaatVanHetSysteem

Anton Heyboer, Etsplaat van het systeem.


WP_20171006_15_43_35_ProEenVanDeVijfPanelenVanAntonHeyboerVrijLijden1967Ets

Een van de vijf panelen van het werk met de titel Vrij lijden van Anton Heyboer uit 1967, ets.

WP_20171006_15_43_52_ProAntonHeyboerVrijLijden1967Ets

Anton Heyboer, Vrij lijden, 1967, ets.

WP_20171006_15_45_26_ProAntonHeyboerEigenDruk

De ondertekening van Anton Heyboer met de aantekening: Eigen druk.


WP_20171006_17_31_44_ProAntonHeyboerFotoUitCatalogus

Bij de tentoonstelling verscheen ook een mooie catalogus met veel stof tot nadenken.


Velen zien Anton Heyboer (1924 / 2005) als de belangrijkste volkskunstenaar van Nederland.
Hij is niet alleen beroemd door zijn werk, maar vooral ook om zijn leven.
Desondanks is het veertig jaar geleden dat in een groot Nederlands museum een tentoonstelling van zijn werk te zien was.
Heyboer staat vooral bekend als die dwaas met vijf vrouwen, zijn persiflage van het kunstenaarsgenie en om zijn handelsmerk: de kip.
Maar wie weet nog dat zijn werk in de jaren zestig wordt aangekocht door het Museum of Modern Art in New York?
Dat hij in 1964 op Documenta III exposeert en dat hij met Francis Bacon (1909 – 1992), David Hockney (geb. 1937) en Jean Dubuffet (1901 – 1985) in 1975 in het Los Angeles County Museum of Art wordt gepresenteerd als een van de belangrijkste Europese schilders van dat moment?
En dat zijn werk tot halverwege de jaren zeventig actief wordt aangekocht en geëxposeerd door het Gemeentemuseum Den Haag en Stedelijk Museum Amsterdam?

Save

Schetsboeken van Isaac Israëls

Wikipedia:

Isaac Lazarus Israëls (Amsterdam, 3 februari 1865 – Den Haag, 7 oktober 1934) was een van de voornaamste Nederlandse schilders uit de groep van Amsterdamse Impressionisten. Naast zijn schilderwerk was hij tekenaar en aquarellist en maakte hij pastels, etsen en litho’s.

WP_20171006_15_54_01_ProSchetsenVanDeStad

Wikipedia (vervolg):

Opgeleid in het atelier van zijn vader Jozef Israëls, een van de meesters uit de Haagse School, liep hij nauwelijks een paar jaar academie in Den Haag, van 1880 tot 1882. Hij bleef verder autodidact, naast zijn vader. In 1881 debuteerde hij met De repetitie van het signaal op de Tentoonstelling van Levende Meesters in Den Haag. Het schilderij werd, nog voor het af was, gekocht door Hendrik Willem Mesdag.

WP_20171006_15_53_46_ProIsaacIsraelsDeelVanDeSchetsboekenInDeCollectieVanGemeenteMuseumDenHaag

Een klein deel van de schetsboeken in de collectie van het Haags Gemeente Museum.


Wikipedia (vervolg):

Hij bleef in Amsterdam wonen tot 1908. Daar maakte hij kennis met het mondaine stadsleven en ontmoette er George Breitner en Willem de Zwart, die zijn schildersvrienden werden. Hij werd de schilder van het turbulente nachtleven met een vrije, zwierig impressionistische toets. In 1904 trok hij voor het eerst naar buiten met de schildersezel om er aan plein-airschilderen te doen en aldus het directe licht op doek te verwerken in strand- en duinenscènes.

WP_20171006_15_54_37_ProIsaacIsraelsTafelMetAllerleiVoorwerpen

Even inzoemen: een tafel met allerlei voorwerpen.


Wikipedia (vervolg):

Van 1905 tot 1913 leefde Israëls in Parijs, waar hij onder de indruk kwam van Edgar Degas en van het werk van Henri de Toulouse-Lautrec. Hij had er zijn atelier op de Boulevard de Clichy. Hij schilderde er de specifiek Parijse motieven: het publiek in de parken, de cafés, cabarets en bistro’s, naast de circus- en kermisacrobaten.

WP_20171006_15_54_47_ProIsaacIsraelsSchetsboekNr63

Schetsboek nummer 63 van Isaac Israëls.


Wikipedia (vervolg):

In 1923 keerde hij terug naar Den Haag. Hij ging voorgoed aan de Haagse Koninginnegracht 2 wonen, in het huis van zijn ouders, die eerder op Koninginnegracht nr. 6 woonden. In het koetshuis van nr. 2 hadden Isaac en zijn vader ieder een eigen atelier. De vader van Israëls was overleden in 1911. In 1928 won Isaac op het kunsttoernooi van de Olympische Spelen een gouden medaille in de categorie schilderkunst met het werk Ruiter in roode rok (ook wel getiteld Ruiter met de rode jas, De rode rijder of De roode ruiter).

 

Israëls overleed thuis, op 7 oktober 1934, twee dagen nadat hij werd aangereden door een auto, waar hij geen uitwendige verwondingen door had opgelopen.

WP_20171006_15_55_15_ProIsaacIsraelsStraatgezicht

Isaac Israëls, schets van een straatgezicht.


In de tuin van het Gemeentemuseum

Vanochtend was ik vroeg in Den Haag.
Ondanks het feit dat het Gemeentemuseum al om 10 uur open gaat
had ik toch wat tijd om door de tuin te lopen.
In de tuin staat een muur waarin een aantal gevelstenen
uit Den Haag (?) zijn ingemetseld.
Waarschijnlijk van panden die ooit afgebroken zijn.
Althans dat vermoed ik.
Een paar voorbeelden:

 photo WP_20170414_001Ooievaar.jpg

De ooievaar als symbool voor de hofstad Den Haag.


 photo WP_20170414_002InDeDrieMollen.jpg

‘In de drie mollen’, dat ken ik als een merk van een koffiebranderij. Maar die zit in Den Bosch.


 photo WP_20170414_003MorgenStar.jpg

Morgen Star.


 photo WP_20170414_004Loopschans.jpg

In Breda kennen we een Loopschansstraat. Op deze oude gevelsteen kun je zien dat je op een schans echt kon lopen.


Shammi Pithia: Creation of something meaningful

 photo WP_20141024_003HetWeerZatEenBeetjeTegenEchtHerfst.jpg

India in de Hollandse herfst.


Gisteravond was er een concert in de Nieuwe Kerk in Den Haag
van Shammi Pithia. Een muzikant met Indiase wortels,
die vanuit het Verenigd Koninkrijk een soort fusion muziek maakt.
Het geluid van zijn bansuri’s (bamboefluit) mengt hij met het geluid
van bijvoorbeeld een piano, basgitaar, Spaanse gitaar, viool en cello.

 photo DSC_5484IndiaMuziekFestival.jpg

Holland India Festival.


Het concert werd gegeven in het kader van het Holland India Festival.
In dat festival staat naast muziek ook dans en film centraal.

 photo DSC_5483IndiaMuziekFestival01.jpg

Shammi Pithia in het India Muziek Festival in de Nieuwe Kerk in Den Haag.


De Nieuwe Kerk is een prachtig gebouw.
Uitermate geschikt voor concerten op kleinere schaal.

 photo WP_20141024_004HetPubliekNeemtPlaats.jpg

Het publiek neemt plaats.


De CD van Shammi Pithia heet Cosmic en was er te koop.
Ik heb hem net gehoord en eerlijk gezegd deed het
optreden in Den Haag me meer.

 photo DSC_5482Cosmic.jpg

Het artwork voor de CD Cosmic.


Op de CD wordt de muziek erg klinisch.
Shammi zei het zelf in zijn introductie op het instrument.
Het instrument laat alles horen wat er in je borstkast gebeurt.
Ben je zenuwachtig, dan heb je direct een extra ongewenst vibrato.
Maar dat maakt het goed bespelen van dit instrument net zo mooi.

 photo WP_20141024_005PlafondConstructieNieuweKerkDenHaag.jpg

De plafondconstructie van De Nieuwe Kerk en de speciale akoestische voorzieningen. Heel indrukwekkend.


De bansuri is een prachtig instrument en Shammi kan er op spelen.
Daar zit de kracht en tegelijk ook de zwakte van Shammi Pithia.
Door andere muzikanten een kans te geven
deel te nemen aan het optreden
wordt zijn actieve aandeel in het concert kleiner.
Daarmee wordt het concert niet beter.
De mooiste optredens gisteravond
waren die waarbij hij bijna solo optrad.

 photo WP_20141024_007PrachtigPlafondConstructieEnOrgelNieuweKerkDenHaag.jpg

Nogmaals het plafond en het orgel (verborgen achter doorzichtige akoestische elementen die aan het plafond hangen). Allemaal foto’s van voor het concert.


De zangeressen waren een probleem gisteravond.
De neiging bij dit type muziek om de zang te klein te maken,
te iel, te broos, is een valkuil.
Daar werd voor de pauze te vaak ingetrapt.
Het eerste nummer van Sangeeta Bhageloe,
na de pauze, was prachtig.
Maar toen was er durf, zelfverzekerdheid, kracht.

 photo WP_20141024_008ShammiPithia.jpg

De enige staande man is Shammi Pithia (derde van rechts). Zoek op Internet nog maar eens voor meer foto’s. Die zijn of komen er zeker.


De organisatie had een paar te enthousiaste
crew members te veel.
Mensen die foto’s maakten en daarbij rond gingen lopen,
mensen die zaten te praten.
Allemaal begrijpelijk maar dat kan beter.
Overigens hoop ik nog wel een aantal van die foto’s
te zien op internet. De foto’s met mijn telefoon
zijn van lage kwaliteit.

 photo DSC_5483IndiaMuziekFestival02.jpg

Alles bij elkaar heb ik genoten van een prachtige avond.
Het was een heel warm evenement met heel veel,
zeer vriendelijke mensen. Een weldaad.
Ik kijk uit naar een volgend optreden!

India 2013: gelezen

Het boek ‘Diplomaat van de Tsaar’ van Angela Dekker
heb ik met heel veel plezier gelezen in India.
Met name tijdens de eerste dagen van de Pushkar Fair.

 photo DSC_2877DAngelaDekkerDiplomaatVanDeTsaar.jpg

Het boek gaat over een Russische diplomaat aan de ambassade in Den Haag.
De man werkte voor het Tsaristisch Rusland.
Dan breekt de revolutie uit.
De Tsaristische ambassade wordt niet erkend door het nieuwe regime.
Het personeel blijft zo goed als het gaat, de werkzaamheden voortzetten.
De revolutie was immers niet in een dag geregeld en lange tijd
was er hoop dat de communisten de slag niet zouden winnen.
Uiteindelijk doen ze dat wel.

In tussentijd vluchten Russen naar het Westen in verband
met de revolutie en de wereldoorlog.
Dhr. Poustochkine maakt moeilijke tijden mee en rond hem heen
zijn er allerlei verhalen te vertellen over andere mensen.
Russen en Nederlanders, wiens levens verstrengeld raken met de geschiedenis.
Angela Dekker doet dat heel goed wanneer ze schrijft over
het Russisch Strandgoed.

Vandaag de dag stranden nog steeds veel mensen ergens op de wereld.
Misschien niet van zo’n voorname komaf als Dhr. Poustochkine.
Dat maakt hun verhaal waarschijnlijk nog schrijnender.

Papier biënnale, Museum Meermanno, deel 1

Je kunt niet om het werk van Alicia Martin heen.
Het stroomt het museum uit, de bezoeker tegemoet.
Boeken, boeken, boeken en nog eens boeken.

Alicia Martin, Biografias, 2012.


Alicia Martin.




Alicia Martin.


De Papier biënnale is te zien verdeeld over twee locaties: Museum Rijswijk
en Museum Meermanno in Den Haag.
Beide locaties zijn gevestigd in en rondom twee bijzondere huizen.
In het geval van Meermanno in een statig Haags herenhuis
dat vroeger het eigendom was van een baron.
Zijn ‘spulletjes’ vormen het bestaansrecht van het museum.
Daarover later meer.
Maar nu eerst deel drie van de Papier biënnale.


De catalogus van de Papier Biënnale 2012.


De tentoonstelling weet echt welt e verrassen.
De catalogus doet dat niet.
Eenvoudig weergegeven, tweetalig.
De eenvoud past niet bij een biënnale rond een dergelijk
bijzonder materiaal waar veel over te vertellen valt.
Als papier je thema is, dan verwacht je van het stuk papier
dat de bezoekers mee naar huis nemen, iets bijzonders.
Zeker als de tentoonstelling slechts om het jaar is.
Niet alle werken van de tentoonstelling staan in het boek.
Detailbesprekingen ontbreken dan ook en dat is jammer.
Je organiseert iets bijzonders, dan heb je, naar mijn gevoel,
ook de verplichting, dat feit uit te dragen.
Wat er nu ligt is een soort glossy voor kunstenaars.
Geen samenhang, geen duiding, geen techniek.
De helft in het Engels.
Ik snap dat we in een crisis zitten,
maar beide museums hebben hun entreeprijs verhoogd.
Negentien euro vijftig is misschien niet veel voor een catalogus
maar je hebt dan als resultaat ook niet veel.
Je zet als het ware geen papier oeuvre neer.
Een gemiste kans.


Ros Rixon, Sphere x96 Lady Chatterleys lover, 2012.


Ros Rixon, zoek de titel.


Meermanno presenteert zich als ‘Huis van het boek’.
Bij de Papier Biënnale in Meermanno staat dan ook
papierkunst met boeken/tekst meer centraal dan in Museum Rijswijk.


Ros Rixon, The meaning of Art (De betekenis van kunst).


Mijn foto was onduidelijk maar op de site van Rixon heb ik deze foto gevonden. Een haast gefileerd boek.


Laura Behar. Authentieke teksten, handgeschreven op verschillende soorten papier. Gemaakt in Israel.

Dit is een voorbeeld van een van haar ‘Scrolls’. Papier met schrift geinspireerd door de Dode Zee-rollen. Papier gemaakt van verschillende materialen. In haar geval bijvoorbeeld woestijnplanten.


Ebon Heath, Quite dog bite hard, 2011.


Ebon Heath, Home, 2009, laser cut paper, nylon threads, metal crimps.


In de tuin, recht tegenover de vier hondegraven: Alicia Martin, Parasitos, 2012.


Met het museum op de achtergrond.