Kleur, ritme, stilte – een zaal vol ververs

In deze zaal van het Kunsthaus Zürich, spreekt de verf. Niet via woorden, maar via beweging, kleur en stilte. De werken van De Kooning, Scully, Rothko, Pollock en anderen vormen samen een gesprek dat zich afspeelt op doek. Zelfs waar de kwast wordt ingeruild voor zeefdruk of foto, blijft de verf voelbaar — als echo, als adem, als aanwezigheid.

DSC05228KunsthausZürichWillemDeKooningHeadIII1973BronzeMitSchwartzerPatina

Kunsthaus Zürich, Willem de Kooning, Head III, 1973, bronze mit schwartzer patina.

DSC05229KunsthausZürichWillemDeKooningHeadIII1973BronzeMitSchwartzerPatina

Wat ik heel leuk vond is dat in één zaal zowel schilderijen hingen
van Willem de Kooning in die losse zwierige stijl als ook een beeld.
Hoe vertaalt die losse stijl van het schilderen zich in boetseren?

DSC05227KunsthausZürichGestureAndStructureTxtDSC05246KunsthausZürichSeanScullyWallOfLightRedGreen2006ÖlAufLeinband

Sean Scully, Wall of light red, green, 2006, öl auf leinband.

DSC05247KunsthausZürichSeanScullyWallOfLightRedGreen2006ÖlAufLeinbandDetail

Detail

DSC05231KunsthausZürichMarkRothkoUntitled(WhiteBlackGraysOnMaroon)1963ÖlAufLeinwand

Mark Rothko, Untitled (White, black grays on maroon), 1963, öl auf leinwand.

DSC05241KunsthausZürichAlfredManessierLeTumulte1961ÖlAufLeinwand

Alfred Manessier, Le Tumulte, 1961, öl auf leinwand.

DSC05233KunsthausZürichJacksonPollockNumber211951KunstharzfarbeAufLeinwand

Jackson Pollock, Number 21, 1951, kunstharzfarbe auf leinwand.

DSC05235KunsthausZürichAbstactionInTheUSTXTDSC05236KunsthausZürichBarnettNemanTheMoment1962ölAufUngrundierterLeinwand
DSC05236KunsthausZürichBarnettNemanTheMoment1962ölAufUngrundierterLeinwandDetail

Detail

DSC05238KunsthausZürichAndyWarholSilveCarCrash(DoubleDisaster)1963Siebdruck

Andy Warhol, Silve car crash (Double disaster), 1963, siebdruck.

DSC05243KunsthausZürichGerhardRichterAndyWarholTxtDSC05244KunsthausZürichGerhardRichterAchtLernschwestern1966ÖlAufLeinwand

Gerhard Richter, Acht lernschwestern, 1966, öl auf leinwand.


De verzameling van de Hubert Looser Foundation heeft een geweldige
samenstelling.
Kijk eens naar al die verschillende manieren van schilderen:

De zwierige, kleurrijke dans van De Kooning
Het compacte schilderen binnen één kleurtoon en structuur van Scully
Het verstilde kleurverloop van Rothko
De verstilling op organische manier bij en donker Manessier
De gedrongen ritmiek in vooral zwart van Pollock
Het hyper georganiseerde van Newman

Warhol legt de kwast neer en werkt sneller met zeefdruk en leent foto’s
maar de foto zelf is niet perse het onderwerp,
bij Richter gaat het wel om de foto en zijn techniek lijkt op Warhol
maar is het niet.

Fascinerend.

De Kooning & Scully: een ontmoeting in Zürich

Regelmatig maak ik berichten waarin kunst een rol speelt.
Die berichten ontstaan uit mijn regelmatige bezoeken aan
tentoonstellingen en vaste museumcollecties.
Dat doe ik al jaren en het blijft steeds opnieuw weer een avontuur.
Vermoedelijk is dat voor de meeste mensen een avontuur maar
met misschien niet altijd een positieve nasmaak: misschien met
vragen of met verwarring.

Gelukkig is de ene tentoonstelling de andere niet.
Je geniet op een heel andere manier van Rembrandt dan van kunst uit
het oude China — om maar iets te noemen.

Afgelopen week zag ik veel werken in onder andere Kunsthaus Zürich.
Een groot Zwitsers museum met uitgebreide collecties,
vooral kunst van na 1900.

Zo was er een tentoonstelling over Suzanne Duchamp, een Dada-kunstenares,
onbekend gebleven, vrouw én zus van de beroemde Marcel Duchamp.
Daarnaast toont het museum een aantal grote particuliere verzamelingen,
samengebracht tot één permanente collectie

In dit bericht wil ik de lezer meenemen in de ervaring van het zien
van twee werken uit de collectie. De keuze is willekeurig:
het zijn simpelweg de volgende twee foto’s die ik in Zürich maakte.
Geen vooraf bedacht plan, maar precies zoals ik het zelf beleefde.

De reden voor beide foto’s is dezelfde:
De Kooning en Scully zijn internationaal bekende kunstenaars
die je zelden in Nederlandse collecties tegenkomt.
Alleen al daarom wilde ik hun werk vastleggen.

Op die zaterdagochtend, kort na tien uur, liep ik
het Kunsthaus Zürich binnen. Een groot museum met twee
losstaande gebouwen tegenover elkaar, verbonden door
een ondergrondse passage. Elk gebouw heeft een eigen ingang.

Vooraf gaf Copilot me al een indruk van wat er te zien
zou zijn, maar ik besloot mijn eigen weg te gaan.
Mijn voorbereiding was beperkt: ik wist alleen dat ik
werken uit het (abstracte) expressionisme zou zien.
Ik stap een grote witte zaal binnen, met gedempt licht en
aan elke wand één of twee werken.
Soms staat er een beeld in het midden.
In een van de zalen met werken uit de
Hubert Looser Foundation zie ik twee ogenschijnlijk
totaal verschillende werken:
. Willem de Kooning’s Untitled XI en
. Sean Scully’s Red Doric 10.3.2013.

DSC05223KunsthausZürichWillemDeKooningUntiteldXI1982ÖlAufLeinwandDSC05225KunsthausZürichSeanScullyRedDoric10-3-2013-2013PastellAufPapier

Kunsthaus Zürich, Willem de Kooning, Untitled XI, 1982, öl auf leinwand en daaronder Sean Scully, Red Doric 10.3.2013, 2013, pastell auf papier.


Meteen rijzen er drie vragen:
1. Waarom is dit kunst
2. Waarom hangen deze werken in een en dezelfde ruimte en
3. Waarin verschillen ze.

Waarom is dit kunst?
Moderne kunst — en zeker abstracte kunst — stelt niet altijd
een herkenbaar onderwerp centraal.
In plaats daarvan draait het vaak om:
= een uitdrukking (expressie) van gevoel of een gedachte
zichtbaar in vorm, kleur en ritme;
= hoe het gemaakt is, de keuzes van materiaal en techniek
door de maker;
= een reactie op kunst zelf: onderzoeken wat een schilderij
is, wat is compositie, wat is betekenis?
= wat het met jou als toeschouwer doet: het is een uitnodiging
om te voelen, te denken, te dromen of te reageren;
= de ruimte voor interpretatie: omdat iedereen, elke keer,
iets anders ziet blijft het werk levend

Bij het latere werk van De Kooning zoals Untitled XI,
zie je bijvoorbeeld dat hij met brede, vloeiende penseelstreken
een werk maakt waarbij ook leegtes ontstaan – plekken waar
de verf stopt, maar het kijken doorgaat.
Het is geen afbeelding van iets, maar het roept misschien
vragen op als: welke sfeer past hierbij, is het wel af,
waar verwijst het naar, zou de maker antwoorden hebben,
heb ik antwoorden?

Bij Scully’s Red Doric zie je een vol vel papier. Blokken,
soms horizontaal en soms verticaal, maar die samen de ruimte
volledig vullend. De naam van het werk verwijst naar
klassieke architectuur (Dorische zuilen), maar die vormen
zijn vertaald naar kleurvariaties en ritme.
Die massieve ‘muur’ van kleur kan verrassend ‘zacht’ aanvoelen
– met pastelverf zijn het donzige vlekken geworden.

Kortom: het is kunst omdat het een visuele taal spreekt die
niet letterlijk is, maar gevoelsmatig, filosofisch of zintuiglijk.

Waarom hangen deze werken in dezelfde ruimte?

Op het eerste gezicht lijken ze totaal verschillend:
De Kooning: organisch, vloeiend, intuïtief.
Scully: geometrisch, gestructureerd, bedachtzaam.
Maar ze delen een aantal diepere overeenkomsten:

Beide kunstenaars werken zonder concrete voorstelling
te schilderen (abstract).
Ze gebruiken kleur en vorm als manier om het gesprek
met de kijker aan te gaan.

Ze zijn beide vertegenwoordigd in de
Hubert Looser Foundation, die juist het gesprek tussen
stromingen wil tonen.
Door ze samen te tonen, nodigt het museum je uit om te
vergelijken, te voelen, te zoeken naar verbanden.
Niet om een verhaal te volgen, maar om je eigen
interpretatie te vormen.

Waarin verschillen ze?

WillemDeKooningSeanScullyKlein

Het gaat om kunst, hoe ga ik dan kijken?

Laat het ‘moeten’ los

Ik moet niets.
Ik hoef niet meteen te begrijpen wat ik zie.
Moderne kunst is vaak niet bedoeld om direct te verklaren,
maar om te ervaren.

Ik vraag mezelf niet: “Wat betekent dit?”
Maar: “Wat doet dit met mij?”

Bijvoorbeeld:

Bij De Kooning voel ik me ongemakkelijk.
Is het door de beweging, de ongrijpbaarheid.

Van Scully wordt ik rustig. De kleuren spreken me aan.
De herhaling, de structuur, het donzige beeld.
Dat gevoel is de ingang.

Stel eenvoudige vragen

Ik hoef geen kunsthistoricus te zijn.
Wat zie ik? (vormen, kleuren, ritme)
Wat voel ik? (onrust, rust, spanning, leegte)
Wat zou dit kunnen zijn? (een herinnering, een ritueel, een ruimte)

Bij De Kooning zie ik een dans van verf.
Bij Scully een muur met donzige stenen.
Ik hoef het niet te weten, ik mag het bedenken.

Gebruik de ruimte als gids

Als deze werken samen hangen, dan is dat een keuze van iemand (met
meer kennis over achtergronden, enz).

Wat gebeurt er tussen deze werken?
Wat zegt de ene tegen de andere?
Wat verandert er in mijn blik als ik van het ene naar het andere kijk?

Bijvoorbeeld:

De Kooning beweegt. Scully staat stil.
De ene is haast een wervelwind, de andere een fundament.
Spreken ze over chaos en orde?

Meer praktisch

Hoe ga je om met zoveel kunst op een tentoonstelling?
Een kleine tentoonstelling toont al snel twintig werken,
en grote exposities kunnen er honderden bevatten.

Hoe ik dat oplos is met mijn camera.
Bezoekers van mijn blog hebben dat waarschijnlijk al gezien.
Veel werken eindigen op mijn computer als digitale file.

Ik maak foto’s intuïtief: ‘wat een kleuren’, ‘dit is groot’,
‘zoiets heb ik nog nooit gezien’, ‘wat is dat?’,
‘is dat van X?’, ‘oh, mooi!’, alles wat me raakt of
opvalt leg ik vast.
En eerlijk gezegd: een foto maken kost me niets, dus beter
een foto te veel dan te weinig.

Thuis verwerk ik de foto’s tot een blogbericht.
Daarbij ontdek ik vaak dingen die ik tijdens het museumbezoek
niet had gezien of gevoeld.

Als het kan ga ik vaker naar dezelfde tentoonstelling of
collectie. Maar dat kan maar zelden.

Al maak ik dan veel foto’s, het aantal werken dat me
werkelijk raakt is soms heel beperkt. Veel minder dan
het aantal foto’s dat ik maak maar soms heb je meer kennis
nodig om werk te kunnen waarderen. Dat kost tijd.
Dus misschien de volgende keer.
Aan een beperkt aantal werken besteed ik dan veel tijd
in het museum, soms al vooraf en zeker ook achteraf.

En gelukkig is er, tot nu toe, nog steeds een volgende keer….

Zürich in de ochtend – kunst, zon en thee

Natuurlijk was Zwitserland weer een avontuur.
Met de trein er naar toe in september.
Ooit was ik al eens in Zürich en een aantal malen
in Bazel. Maar hoe is het daar nu?

IMG_7608BaselSBB

Basel SBB rond 06:00 uur in de ochtend.


De nachttrein bracht me eerst naar Bazel.
Mijn plan was om in Bazel te ontbijten en daarna
rond negen uur door te reizen naar Zürich.
De trein kwam in Bazel rond half zeven aan.
Toen ik er was had ik toch niet zo’n zin in ontbijt en het
was er natuurlijk nog fris.
Dus besloot ik meteen de eerstvolgende trein naar Zürich te nemen.

IMG_7609ZürichBahnhoffNikiDeSaintPhalleL’angeProtecteurDeBescermengel1997

Zürich, Bahnhoff, Niki de Saint Phalle, L’ange Protecteur, De Beschermengel, 1997.

IMG_7611ZürichStation

Eenmaal in Zürich vroeg ik me af hoe ver het zou zijn
om naar het Kunsthaus Zürich te lopen.
Omdat ik pas na 15:00 uur in mijn kamer terecht kon en al
om 08:00 uur aankwam, had ik ruim de tijd
om de stad te verkennen.
Mijn rolkoffer zette ik in een van de vele lockers op het station.

IMG_7611ZürichStationLockerIMG_7612KunsthausZürichIMG_7613KunsthausZürichKaderAttiaJanus2020Aluminiumguss

Kunsthaus Zürich, Kader Attia, Janus, 2020, aluminiumguss. De uitspraak “Repair is not about returning to an original state, but about transformation and continuity” van Kader Attia, resoneert sterk met zijn werk, vooral met zijn installatie Janus. Attia’s hele oeuvre draait om het idee dat herstel niet simpelweg een terugkeer naar een ‘vroeger’ is, maar een proces dat sporen, littekens en geschiedenis zichtbaar laat en juist daardoor betekenis geeft.


Onbezorgd kon ik op pad en ruim voor de openingstijd was ik bij
het Kunsthaus Zürich, een museum dat bestaat uit twee
gebouwen, elk aan de andere kant van een plein.

IMG_7615KunsthausZürichAugusteRodinLaPorteDeL'enfer1880-1917BronzeDePoortVanDeHel

Auguste Rodin, La Porte de L’enfer, 1880 – 1917, bronze. De poort van de hel is niet ver weg van het Laatste Oordeel.

MichelangeloHetLaatsteOordeelChristus

Michelangelo, Laatste Oordeel, Christus als rechter.

IMG_7616KunsthausZürichAugusteRodinLaPorteDeL'enfer1880-1917BronzeDePoortVanDeHelDetailDenker

De Denker bovenaan De Poort van de Hel van Rodin kan worden gezien als een contemplatieve tegenhanger van Christus in Michelangelo’s Laatste Oordeel — beide figuren die reflecteren op het lot van de mensheid.

MichelangeloHetLaatsteOordeelWanhoopIMG_7617KunsthausZürichAugusteRodinLaPorteDeL'enfer1880-1917BronzeDePoortVanDeHelDetailIMG_7619KunsthausZürichAugusteRodinLaPorteDeL'enfer1880-1917BronzeDePoortVanDeHelDetail

Na wat foto’s van kunst buiten het museum, wandelde ik
richting een van de bruggen in het centrum.
Zürich is heel aangenaam. Het uitzicht prachtig en de zon
zorgde er voor dat een korte jas al snel te warm was.

IMG_7620ZürichKronenhalleIMG_7621ZürichseeIMG_7622ZürichseeVanAfEenBrugIMG_7623ZürichCentrum

Rond tien uur genoot ik van een uitgebreide kom thee
in de zon, waarna het bezoek aan het Kunsthaus kon beginnen
De hoofdbestemming van deze trip was het Museum Rietberg.
Het Kunsthaus was extra en daarom liet ik het gewoon gebeuren.

IMG_7763KunsthausZürich2025

De collectie is samengesteld rond de verzamelaars die
de werken bijeenbrachten.
Ik begon met de Hubert Looser Foundation.
Een collectie moderne en hedendaagse kunst met aandacht voor
abstract expressionisme, minimal art en arte povera.

Zoals altijd maakte ik foto’s van wat me opviel.
Geen programma, geen verhaal.
Mijn keuze.

DSC05212KunsthausZürichHubertLooserFoundationNatureMythAbstractonTxtDSC05214KunsthausZürichJohnChamberlainArchaicStoge(No.21555)1991BemalterUndGlanzverchromterStahl

John Chamberlain, Archaic Stooge (No. 21555), 1991, bemalter und glanzverchromter stahl.

DSC05213KunsthausZürichJohnChamberlainArchaicStoge(No.21555)1991BemalterUndGlanzverchromterStahlTxtDSC05215KunsthausZürichJohnChamberlainArchaicStoge(No.21555)1991BemalterUndGlanzverchromterStahl


DSC05216KunsthausZürichGiuseppePenoneVedeDelBoscoEFioriDiPiombo1986FrottageAusPflanzenpigmentenAufBaumwolltuch

Giuseppe Penone, Vede del Bosco e Fiori di Piombo, 1986, frottage aus pflanzenpigmenten auf baumwolltuch.


DSC05218KunsthausZürichLucioFotanConcettoSpazialeNaturaNr191959-1960Bronze

Lucio Fontana, Concetto Spaziale, Natura Nr 19, 1959 – 1960, bronze.

DSC05219KunsthausZürichLucioFotanConcettoSpazialeNaturaNr71959-1960Bronze

Lucio Fontana, Concetto Spaziale, Natura Nr 7, 1959 – 1960, bronze.

DSC05221KunsthausZürichLucioFotanConcettoSpaziale1954ÖlUndKieselsteineAufLeinwand

Lucio Fontana, Concetto Spaziale, 1954, öl und kieselsteine auf leinwand.


Basler Papiermühle: een middagje ambacht, geschiedenis en vakmanschap

Tijdens mijn eendaagse bezoek aan Bazel afgelopen week,
bracht ik ook een bezoek aan de Basler Papiermühle.

BaslerPapiermühleLogo

Vanuit de binnenstad leidt een lange, geleidelijk
aflopende weg naar de Rijn, waar je een restaurant,
papiermolen en atelier vindt.
Vanuit het centrum staat de route met bordjes aangegeven.

IMG_7710BazelRijn

Wat het museum bijzonder maakt, is dat je naast een
grote, oude en nog werkende papiermolen ook een moderne
werkplaats ziet waar papierpulp wordt gemaakt en geschept.

De werkplaats bevindt zich op de benedenverdieping.
Een verdieping hoger draait alles om schrift en schrijven,
compleet met een scriptorium zoals je dat misschien kent
van het Huis van het Boek in Den Haag.

IMG_7711BaslerPapiermühle

Op de volgende verdieping kom je in een zetterij en drukkerij.
Een alleen Duitssprekende medewerker goot er met de hand letters,
omringd door een indrukwekkende reeks machines,
van handdegels tot een Linotype.

IMG_7712BaslerPapiermühle

Helemaal boven bevond zich de boekbinderij.
Een professionele boekbindster liet een prachtig
ingebonden werk zien aan de bezoekers,
terwijl ze tegelijkertijd aan een nieuw boek werkte.
Het tentoongestelde boek was rijk versierd met
gouddruk op de rug — een staaltje vakmanschap.

IMG_7713BaslerPapiermühle

Tussen de groepen bezoekers door sprak ik kort
met de boekbindster.
Ze kende in Zwitserland geen vergelijkbare groep van
(hobby)boekbinders zoals de Stichting Handboekbinden,
en was jaloers op de regelmatige uitgaven
in losse katernen van die stichting en van Uitgeverij Boekblok
(Atelier De Ganzenweide van Rob Koch).
Een mooi voorbeeld van iets waar we in Nederland
best trots op mogen zijn.

Als je eens in Bazel bent en wat tijd hebt,
loop dan zeker even binnen bij deze prachtige plek
aan de Rijn. je zult er geen spijt van krijgen.

De dansende god in Zürich

Introductie:

Een reis naar Zwitserland bracht me niet alleen terug naar
oude herinneringen, maar leidde ook tot een nieuwe ontmoeting
met een eeuwenoud beeld: Shiva Nataraja, de dansende god.
In deze blog neem ik je mee langs persoonlijke motieven,
culturele ontdekkingen en een bijzondere vondst in
het Museum Rietberg in Zürich.

Tussen bergen en bronzen goden:

De afgelopen dagen was ik in Zwitserland.
Ik had twee aanleidingen om naar Zwitserland te reizen.

In het verleden ben ik meerdere keren op vakantie geweest
naar Zwitserland: eerst op bezoek bij een kennis die
daar werkte, later zonder bezoek,
omdat die kennis inmiddels weer in Nederland woonde.
Vaak reisde ik met de trein – een feest in Zwitserland –
maar soms ook met eigen vervoer.
Nostalgie was dus mijn eerste aanleiding.

De tweede aanleiding was mijn fascinatie voor Shiva Nataraja,
een bronzen beeld uit de collectie Aziatische kunst
in de Philipsvleugel van het Rijksmuseum.

DSC00721RijksmuseumAziatischBronsShivaNatarajaTamilNaduIndiaCa12deEeuwBrons

Amsterdam, Rijksmuseum, Shiva Nataraja, anoniem, circa 1100 – circa 1200. Shiva in zijn gedaante als Nataraja (Koning van de dansers), omringd door een vlammenkrans en afgebeeld in de anandatandava-houding, is tegelijkertijd de schepper en de vernietiger van de wereld. Onder zijn voet ligt een dwergje: het symbool van de onwetendheid. Rijkversierde bronzen beelden van hindoegoden werden op feestdagen meegedragen in processies. Door ringen aan de sokkel werden dan draagstokken gestoken.


In de boekhandel vond ik het boek ‘Oog in oog met de goden’
van Alexander Reeuwijk.

IMG_7758AlexanderReeuwijkOogInOogMetDeGodenEenZoektochtNaarIndiaseBronzenEnHunMakers

Alexander Reeuwijk, Oog in oog met de goden – Een zoektocht naar Indiase bronzen en hun makers.


In het boek beschrijft Reeuwijk wat de Shiva Nataraja is en
hoe die in Amsterdam terecht is gekomen.
In het boek onderzoekt Reeuwijk bijna als een detective
hoe bronzen beelden uit de Chola-dynastie (12e eeuw)
uit Zuid-India in Europa en Amerika terechtkwamen.

Hij gaat nog veel verder, hij gaat op bezoek in Zuid-India
bij hedendaagse ontwerpers en makers van dit soort
bronzen beelden. Blijft er zelfs een tijd wonen (en
als mijn informatie correct is, doet hij dat nog steeds,
ieder jaar een paar maanden).

IMG_7759AlexanderReeuwijkOogInOogMetDeGodenEenZoektochtNaarIndiaseBronzenEnHunMakersPag362

Dan op pagina 362 van zijn boek noemt hij ‘de grootste en
toonaangevendste musea ter wereld (op het gebied van dit
soort beelden).
Hij noemt Musée Guimet in Parijs, het British Museum en het
Victorie & Albert museum in Londen, het Museum of fine arts
in Boston, het Government Museum in Chennai.
Ze bezitten allemaal een of enkele exemplaren.
Ook het Museum Rietberg in Zürich bezit een exemplaar.
Maar dit is een naam die ik tot dan toe niet kende.

Mijn vrije dagen voor 2025 waren nog bijna onaangetast,
dus alle reden om naar Zürich te gaan.

In het Museum Rietberg gebruik ik mijn camera als notitieblok.
Om kunst te kunnen duiden of begrijpen, is het
volgens mij belangrijk om eerst zo objectief mogelijk
vast te stellen wat je ziet.
Reeuwijk beschrijft dat op pagina 14 en 15 van zijn boek
voor het Amsterdamse exemplaar.
In deze blog toon ik mijn foto’s van het exemplaar in Zürich.

DSC05373ShivaNatarajaIndienTamilNaduDistriktTanjavurCholaDynastie12jhBronze02

Zürich, Museum Rietberg, Shiva Nataraja, Indien, Tamil Nadu, Distrikt Tanjavur, Chola-dynastie, 12 jahrhundert, bronze.

DSC05374ShivaNatarajaIndienTamilNaduDistriktTanjavurCholaDynastie12jhBronzeDSC05375ShivaNatarajaIndienTamilNaduDistriktTanjavurCholaDynastie12jhBronzeDSC05376ShivaNatarajaIndienTamilNaduDistriktTanjavurCholaDynastie12jhBronzeDSC05377ShivaNatarajaIndienTamilNaduDistriktTanjavurCholaDynastie12jhBronzeDSC05378ShivaNatarajaIndienTamilNaduDistriktTanjavurCholaDynastie12jhBronzeDSC05379ShivaNatarajaIndienTamilNaduDistriktTanjavurCholaDynastie12jhBronzeDSC05380ShivaNatarajaIndienTamilNaduDistriktTanjavurCholaDynastie12jhBronzeDSC05381ShivaNatarajaIndienTamilNaduDistriktTanjavurCholaDynastie12jhBronzeDSC05382ShivaNatarajaIndienTamilNaduDistriktTanjavurCholaDynastie12jhBronzeTxtDSC05384ShivaNatarajaIndienTamilNaduDistriktTanjavurCholaDynastie12jhBronzeDSC05656ShivaNatarajaIndienTamilNaduDistriktTanjavurCholaDynastie12jhBronzeDSC05657ShivaNatarajaIndienTamilNaduDistriktTanjavurCholaDynastie12jhBronzeDSC05658ShivaNatarajaIndienTamilNaduDistriktTanjavurCholaDynastie12jhBronzeDSC05659ShivaNatarajaIndienTamilNaduDistriktTanjavurCholaDynastie12jhBronzeDSC05660ShivaNatarajaIndienTamilNaduDistriktTanjavurCholaDynastie12jhBronzeDSC05661ShivaNatarajaIndienTamilNaduDistriktTanjavurCholaDynastie12jhBronzeDSC05662ShivaNatarajaIndienTamilNaduDistriktTanjavurCholaDynastie12jhBronzeDSC05663ShivaNatarajaIndienTamilNaduDistriktTanjavurCholaDynastie12jhBronzeIMG_7688ShivaNatarajaIndienTamilNaduDistriktTanjavurCholaDynastie12jhBronzeIMG_7689ShivaNatarajaIndienTamilNaduDistriktTanjavurCholaDynastie12jhBronze

De foto’s zijn gemaakt tijdens twee bezoeken aan het museum met twee verschillende camera’s waardoor kleurnuances mogelijk zijn.


De storm in het gras

Reflecteren op kunst ervaar ik als een ingewikkeld proces.

Je kijkt of hoort een werk. De informatie die er bij
geleverd wordt is vaak beperkt. Soms heet het werk ‘Zonder titel’
of ‘Tweede symfonie’.

In welke traditie is het werk gemaakt, waar bevindt het zich
in de ontwikkeling van de kunstenaar, wat was de aanleiding
en zo kun je nog veel meer vragen.

Wat zie ik eigenlijk. Welke (emotionele) reactie roept het
bij mezelf op. Vind ik het mooi of interessant?

Maar hoe zorg je ervoor dat je niet in die voor mij
holle marketing frases gaat schrijven,
die je leest als het over kunst gaat?

De laatste weken kwam dit weer aan de orde
bij de berichten over de tentoonstelling van
Karel de Neree tot Babberich en Magdalena Abakanowicz.

Opnieuw kwam het voor mij in beeld tijdens mijn bezoek aan Zwitserland.
Daar was ik de afgelopen dagen in Zürich en Basel en ik zag er veel kunst.
Ik ging voor het Museum Rietberg, een museum voor niet-westerse kunst.
Denk aan kunst uit bijvoorbeeld India, China en Midden-Amerika.
Maar ik bezocht ook Kunsthaus Zürich en Kunst Museum Basel.
Beide musea tonen Middeleeuwse en moderne, abstracte kunst.

Intuïtief wordt ik dan aangetrokken tot bepaalde werken
maar ik vind het ingewikkeld om onder woorden te brengen
wat me dan precies aantrekt.

Een tijdje terug zag ik op de website van Drukwerk in de Marge
de aankondiging ‘Boek en expositie Kunstwerk in Reflectie’.

Het boek kocht ik en het lag voor de deur bij
terugkomst uit Basel.

IMG_7755KunstwerkInReflectieGrafischCentrumGroningenIMG_7756KunstwerkInReflectieGrafischCentrumGroningenColofon

Uit Kunstwerk in Reflectie (pagina 8 en 9):

Maar naast deze prenten staan geen aan de literatuur ontleende teksten, maar reacties, ‘reflecties’, van mensen die de prent bekeken en weergaven wat deze bij hen opriep.

Het was van meet af aan de bedoeling de reflecteerders te vragen hoe zij een in het Grafisch Centrum vervaardigd kunstwerk zien, wat het oproept. Het ging er vooral om hen op deze manier ‘een stem te geven’ en de mogelijkheid te bieden creatieve bronnen te ontdekken en delen met anderen.

Alle reflecteerders schreven, na het inleidende gesprek, hun reflectie op een prent met potlood op een vel papier dat een week later werd overhandigd.

IMG_7757KunstwerkInReflectieGrafischCentrumGroningenOnnoBroeksmaPag33

Voorbeeld van een werk van Onno Broeksma en de reflectie van een onbekende schrijver.


De afbeelding doet mij denken aan gras
dat met wortel en al is losgerukt,
met rondvliegende losgescheurde plantendelen.

Het geeft mij het gevoel
van iets stormachtigs,
gevuld met angst en vrees.


Ik had gehoopt dat het boekje iets meer was ingegaan
op het proces dat men heeft gebruikt om mensen
te helpen de teksten te maken die bij de beelden
zijn samengebracht in het boek.

Het zal me niet tegenhouden om de komende tijd terug te komen
op de volgende twee werken, in de vorm van blogberichten.

DSC05373ShivaNatarajaIndienTamilNaduDistriktTanjavurCholaDynastie12jhBronze

Zürich, Museum Rietberg, Shiva Nataraja, Indien, Tamil Nadu, Distrikt Tanjavur, Chola dynastie, 12 jh, bronze.

DSC05838MaxErnstVaterRhein1953ÖlAufLeinwand

Basel, Kunst Museum Basel, Max Ernst, Vater Rhein, 1953, Öl auf leinwand.


De foto’s lijken niets met elkaar te maken te hebben.
Het een is een eeuwenoud bronzen beeld van een Hindoeïstische god
terwijl het andere werk abstract, grafisch, westers
en redelijk modern is.
Toch lijkt het me interessant om deze eens tegen het licht te houden.
Er zit iets in de symboliek en de energie van beide werken
die met elkaar te verbinden is, lijkt me.
Wat denk jij?

Banteay Srei, Angkor

Voor mij was Banteay Srei ongelofelijk.
Was ik eerder uit het veld geslagen door Bayon,
het kon nog fantastischer.
Banteay Srei ligt een fors eind van Siem Reap.
Dus de dag begon met een lange rit.
De belofte: een soort heel verfijnde tempel.
Nou dat was het ook.

DSC_1823BanteaySrei

Banteay Srei is prachtig gelgen tussen de bossen. De logistiek is er erg goed. Natuurlijk kun je zeggen dat dit afdoet aan het karakter van het monument maar je moet wat doen om de grote aantallen toeristen te kunnen verwerken bij zo’n relatief kleine site. Vergeleken met andere monumenten is het haast niet-Aziatisch.Voor de logistiek van toeristen is er vooral voor gekozen alles in hout uit te voeren wat het minst schade toebrengt aan het monument. Althans dat was mijn indruk.


Banteay Srei is een prima georganiseerde site.
Duidelijke parkeerplaatsen, een wandel route langs
de toegang, door het monument en terug en dan naar
de toeristische winkels, toiletten en eetgelegenheden.
Het was er warm.

Als ik al mijn foto’s van die ochtend in een blog zou stoppen,
heb ik er wel veel plezier aan maar veel bezoekers
zullen misschien door de overdaad na een paar
foto’s afhaken.
Dus ga ik ze verspreiden over een aantal blogberichten.

DSC_1804BanteauSrei03EenWaterballet

Dit fantastische waterballet is een heel klein detail van een versiering van een deur.


How was Banteay Srei Restored?

Discovered in 1914, it was only after the looting of several bas-reliefs in 1923 that the Ecole française d’Extrême-Orient (EFEO, French School of Asian Studies) began clearing the site one year later.
The Angkor Conservation under the aegis of the EFEO implemented the first restorations in Banteay Srei between 1931 and 1936.
Additional restauration efforts were implemented in 1952.

Due to the political situation from 1972 until 1992, no restauration work was carried our at that time.
After the inscription of Angkor on the Unesco World Heritage List in 1992, the Banteay Srei site remained isolated until 1998, as visiting the monument was forbidden by the authorities on security grounds.
In 2001 the APSARA National Authority (APSARA) began maintenance work on site and closed the central part of the temple to the public in order to protect the bas-reliefs.

From 2002-2005 the APSARA and the Swiss government together implemented a conservation programme.
The cooperation was continued in 2007-2008 with the new development of the Banteay Srei forecourt, better protecting and facilitating the management of tourism-flow.

Dit is de tekst van een van de duidelijke borden
die in de buurt van het monument geplaatst zijn.
Korte vertaling/samenvatting.

Pas in 1914 werd de tempel ‘ontdekt’.
Pas een jaar nadat er plunderingen hadden plaatsgevonden
in 1923 (waar heb ik dat eerder gehoord), begon de
Ecole Francaise d’Exteme-Orient de site op te ruimen.
Tussen 1931 en 1936 vonden de eerste restauraties plaats.
Dan nog eens in 1952.
Door de politieke omstandigheden tussen 1972 en 1992
gebeurde er niets.
In 1992 werd Angkor toegevoegd aan de World Heritage List
en bleef Banteay Srei geisoleerd omdat toegang verboden was.
In 2001 werd het centrale deel afgesloten voor bezoekers
maar konden bezoekers de site zien.
Tussen 2002 en 2005 en nog eens tussen 2007 en 2008
werd er door APSARA met de Zwitserse regering gewerkt
aan een conserveringsprogramma en het verbeteren
van de logistiek van de site.

DSC_1816BanteaySreiNogmaalsMetEenden

Banteay Srei.


Foto’s uit de oude doos

Die spreekwoordelijke doos zijn bij mij kasten vol met diadozen.
Al die diadozen zijn de afgelopen tijd doorgenomen
en de werkelijk gedenkwaardige foto’s (voor mij gedenkwaardig)
die zijn overgebleven.
Vervolgens zijn die gedigitaliseerd en worden hier getoond.
Het zijn vooral vakantiedia’s.

Deze keer gaat het over Zwitserland.
Dat land hebben we vaker bezocht, soms per trein, soms per auto.
Een van de keren dat we naar Zwitserland gegaan zijn hebben we steeds
ter plaatse een hotel geboekt.
Een heel leuke ervaring die ons ook bracht in de buurt
van Fribourg.

Het jaar waarin de foto’s gemaakt zijn is me onbekend
maar het zou best eind jaren ’80 – begin jaren ’90
van de vorige eeuw kunnen zijn geweest.

 photo 126TinguelyVijverJeanTinguelyLaFontaineJoSiffertFribourg.jpg

Jean Tinguely, La fontaine Jo Siffert, Fribourg. De bekende vijvers die Tinguely gemaakt heeft liggen in Parijs en Basel. Dus we waren verrast dat ook in Fribourg een vijver met werk van hem is. De reden dat de vijver er is heeft alles te maken met het feit dat Tinguely in Fribourg geboren is.


 photo 127TinguelyVijverJeanTinguelyLaFontaineJoSiffertFribourg.jpg

Jean Tinguely, La fontaine Jo Siffert, Fribourg. De naam Jo Siffert zal niet iedereen direct bekend in de oren klinken. Maar deze autoracer is in Fribourg geboren en bij een ongeluk omgekomen.


 photo 128AletschGletsjer.jpg

De Aletsch gletsjer ligt in de buurt van Fribourg en is een van de grootste gletsjers in Europa. Een imponerend gezicht.


 photo 129AletschGletsjer.jpg


 photo 130AletschGletsjer.jpg


 photo 131AletschGletsjer.jpg


 photo 132AletschGletser.jpg


 photo 133AletschGletsjer.jpg

Misschien was dit een poging om een panoramafoto te maken maar zonder het origineel kan ik de juiste volgorde van de foto’s alleen maar raden. Maakt niet uit. Zo zijn de foto’s ook prachtig.


So heiss war es noch nie

In 1983 waren wij in Zwitserland en dankzij de gedigitaliseerde dias
komt de voor ons gevleugelde uitspraak ‘So heiss war es noch nie’
weer tot leven.
Op 1 augustus 1983 stond in de Basler Zeitung dat het de dag ervoor
39,2 graden was geweest en ‘So heiss war es noch nie’.

 photo 129Zwitserland19830801SoHeissWarEsNochNie39komma2 BaslerZeitung.jpg

Basler Zeitung van 1 augustus 1983.


 photo 129Zwitserland19830801SoHeissWarEsNochNieBaslerZeitung.jpg

Dat het zo warm was beschrijft de kop uit dit artikel.


 photo 130ZwitserlandSoHeissWarEsNochNie39komma2.jpg

De dag voor 1 augustus was blijkbaar Luis Bunuel overleden (rechtsonder op deze voorpagina).


Wikipedia:

Luis Buñuel Portolés (Calanda, 22 februari 1900 – Mexico-Stad, 29 juli 1983) was een Spaans-Mexicaans filmregisseur.

Jean Tinquely in Basel

Zoals al aangegeven bij een eerder artikel,
ben ik meerdere malen in Basel geweest en heb
regelmatig de vijver bezocht met de sculpturen van Jean Tinguely.

Daar heb ik toen dia’s van gemaakt
die afgelopen week gedigitaliseerd zijn.
Vandaag dus een reeks foto’s van die vijver.

 photo 033JeanTinguelyBasel.jpg

Jean Tinguely sculpturen in de vijver in Basel.


 photo 034JeanTinguelyBasel.jpg

Splash, splash,….


 photo 035JeanTinguelyBasel.jpg


 photo 036JeanTinguelyBasel.jpg


 photo 037JeanTinguelyBasel.jpg

Je kunt zien dat sommige sculpturen mijn voorkeur hebben.


 photo 038JeanTinguelyBasel.jpg


 photo 039JeanTinguelyBasel.jpg


 photo 040JeanTinguelyBasel.jpg

De Tinguely-vijver in Basel in de avond. Genieten.


Dia’s

De afgelopen weken zijn we erg druk bezig geweest
om twee stapels verhuisdozen die helemaal gevuld waren met dia’s
door te nemen, te bekijken, uit te sorteren en ze te laten
digitaliseren. We zijn nog niet klaar maar de eerste
gedigitaliseerde dia’s kan ik hier tonen.

We gingen door de dia’s nog een keer van Zwitserland, naar India,
Nepal, Nieuw Zeeland, Ecuador, Costa Rica, de Sovjet Unie,
Rusland, Rome, Parijs, Berlijn, Madrid, Portugal, Sicilië,
Griekenland, New York, Washington, Denver, Chicago,
Florence, Zuid Italië, Joegoslavië, Boston, Israel, Turkije,
Marokko, Mexico, Engeland, enz.
Niet al die landen komen terug in mijn blogs omdat er soms geen
gedigitaliseerde dia’s van zijn of worden gemaakt.

Maar er zijn ook nog andere series.
Zoals een serie dia’s die ik maakte van de Oranjegekte in 1988
ter gelegenheid van het Europees Kampioenschap voetbal.
Of zomaar een serie foto’s van Breda waarvan de aanleiding
me niet meer duidelijk is.

Nou zullen we een begin maken?

 photo 049ZermatMatterhorn.jpg

Het jaar is me niet meer bekend maar we zijn in de jaren ’80 van de vorige eeuw een aantal keren in Zwitserland geweest. Hier brengen we een bezoek aan de perfecte berg: de Matterhorn. Beetje heiig.


 photo 109TinguelyFountainBasel.jpg

Basel bezochten we vaak. Een mooie stad waar het goed toeven is. Heel bijzonder is de vijver in het centrum van de stad. De sculpturen zijn ontworpen en gemaakt door Jean Tinguely. Jaartal onbekend.


 photo 110TinguelyFountainBasel.jpg

Heel creatieve voorwerpen zijn constant bezig met water. Bij Jean Tinguely bewegen de kunstwerken vaak. Naast de vijver in Basel is er ook een in Parijs. Daar zullen later de dia’s nog van volgen.


 photo 111TinguelyFountainBasel.jpg

Jean Tinguely. Later zijn we nog een keer terug geweest naar Zwitserland om het Jean Tinguely-museum in Basel te bezoeken. Mooi gelegen en heel erg de moeite waard. Alles behalve saai.


 photo 112TinguelyFountainBasel.jpg

Bij deze vijver kijk je je ogen uit. Op een zomerse dag zijn het water en de spuitende fonteinen een welkome verkoeling.


 photo 113TinguelyFountainBasel.jpg


 photo 114TinguelyFountainBasel.jpg

De vergiet is een van mijn favoriete sculpturen in deze vijver.


 photo 115TinguelyFountainBasel.jpg

Jean Tinguely.