Schilderkunst in boeken – ook voor kinderen

Miniaturen zijn kleine schilderwerken in boeken.
Ze kunnen hele pagina’s beslaan of
een lege plaats in een letter opvullen of
prachtige randen aan je bladzijden vormen.

In Museum Catharijneconvent is er een prachtige tentoonstelling
met miniaturen in Nederlands bezit die afkomstig zijn
uit Zuid-Nederland (dat wil zeggen delen van het huidige
Noord-Franktijk, Belgie en Zuid-Nederland).

Een Voorbeeld:

WP_20180324_11_22_35_RichEvangeliariumMaaslandCa1150-1175DeEvangelistJohannesMetZijnSymboorlDeAdelaarFpl100V

Dit is een paginagrote miniatuur. Ik heb deze foto gemaakt omdat hier zo prachtig de gouden versiering uitkomt. Je ziet hier de evangelist Johannes met zijn symbool de adelaar. Op de achtergrond zie je als je goed kijkt twee grote letters: de I en de N. Soms is het lezen van zo’n boek net het volgens van een spannende detective. Dat zijn de twee eerste letters van het eerste woord van zijn evangelie. Voor de kenners: dit doet denken aan de Ottoonse stijl. Die term ken ik niet maar wel de term Byzantijns.Die twee termen wijzen in dezelfde richting. Overigens, de evangelist heeft hier precies de schrijfhouding die monniken aannamen bij het schrijven van boeken. Evangeliarium Maasland, circa 1150 – 1175, De evangelist Johannes met zijn symbool de adelaar.


Het Museum Catharijneconvent heeft niet alleen een groot boek
bij de tentoonstelling uitgegeven met ingewikkelde teksten maar ook
een veel eenvoudiger, gratis rondleiding.

WP_20180325_15_36_46_ProMagischeMiniaturen


Om het proces van het maken van miniaturen wat duidelijker te maken
en leuk voor kinderen, kun je zelf met stempels een rand met allerlei
figuren aan een blad toevoegen.


WP_20180325_15_37_10_ProMagischeMiniaturenStempelEenMarge

Stempel zelf een marge. Later kun je de afbeelding op het midden van het blad aanbrengen en kleuren.


Een bijzondere vorm van randen aan een tekst zijn de zogenaamde
strooiranden. De bloemen zijn er als het ware op gestrooid.
Nou dat kun je in het museum ook doen met plakplaatjes op een gouden rand.

WP_20180325_15_37_00_ProMagischeMiniaturenPlakEenStrooirand


Wil je wel iets lezen over miniaturen maar is een catalogus te veel?
Er is een bijzondere uitgave van De Boekenwereld.
De grotere artikelen in dit kwartaalblad gaan over miniaturen.

WP_20180328_10_02_07_ProDeBoekenwereldMagischeMiniaturen

De Boekenwereld: Magische miniaturen.


Weer genoeg ideeen voor het komende weekend.
Weer voldoende leesstof voor de komende tijd.

Magische miniaturen

Bij de tentoonstelling is een prachtig boek verschenen.
Het maakt de werken ook thuis toegankelijk.
Ik heb het over de tentoonstelling Magische Miniaturen in
Museum Catharijneconvent in Utrecht.

Natuurlijk, de werken zijn ook wel on-line te vinden,
maar de zoekmogelijkheden laten nogal wat de wensen over.
Kijk maar eens naar de website Medieval Illuminated Manuscripts
Een website van de Koniklijke Bibliotheek.
De website is Engelstalig en heeft als doel:

This database contains all kinds of information about the illuminated medieval manuscripts of the Koninklijke Bibliotheek and the Museum Meermanno-Westreenianum.

De pagina met de hoogtepunten van deze collectie
brengt je snel bij een hele serie prachtige boeken.
Veel ervan zijn nu op de tentoonstelling.
Maar dat is de meest toegankelijke pagina.
Zoeken op het unieke nummer van een boek gaat sneller via
Google dan via de zoekpagina.
Probeer maar eens ‘Ms. 133 D 11’ via Google en kies dan
onderaan de pagina bijvoorbeeld ‘images only’.

Het boek is een prachtige combinatie van afbeeldingen,
introducties, gedetailleerde uitleg, noten en referenties.

WP_20180325_15_37_39_ProZuidNederlandseMiniatuurkunstDeMooisteVerluchteHandschriftenInNederlandsBezitAnneMagreetWAs-VijversAnneSKorteweg

Zuid-Nederlandse Miniatuurkunst – De mooiste verluchte handschriften in Nederlands bezit. Anne Magreet W. As-Vijvers en Anne S. Korteweg.


Zo komt er op pagina 68 aan de orde wat er allemaal
met een bepaald boek is gebeurt waarvan er nu 1 blad
in de collectie Nederland aanwerzig is:

Blad uit een antifonarium (Zuid Vlaanderen, Doornik, circa 1325).

Het blad in Amsterdam is afkomstig uit een koorboek dat ooit in bezit was van John Ruskin (1819 – 1900), die het uit elkaar sneed en van vijftien bladen (op twee na alle met gehistorieerde initialen) een apart boekje maakte.
Dat werd in 1913 geveild bij Sotheby’s en vervolgens uit elkaar gehaald door een Londens antiquaar.
Adeleide Bennet heeft de huidige bewaarplaats van acht bladen weten te achterhalen, waaraan nu dit blad kan worden toegevoegd.
Het blad met de Opstanding, voorheen Ms. 60 in de C. L. Rickettscollectie te Chicago en later verkocht door Bruce Ferrini, bevindt zich tegenwoordig is het Nationaal Museum voor westerse Kunst te Tokyo.
De locatie van de overige zes bladen, waarvan twee dus met alleen kleine initialen, is onbekend.

Wikipedia (https://nl.wikipedia.org/wiki/Antifoon):

Een antifoon of beurtzang is een vers dat gezongen wordt als inleiding op en ter afsluiting van een psalm tijdens de mis en het getijdengebed.
Het woord antifoon is samengesteld uit de Griekse woorden anti, ‘tegen’, en phone, ‘stem’.
Een handschrift of muziekuitgave waarin antifonen zijn bijeengebracht, heet een antifonarium of antiphonale.

De beperking van de tentoonstelling en het boek is dat het gaat om
boeken in Nederlands bezit. Maar dat levert al zo’n grandioos overzicht op.
Het boek bevat een paar boeken meer dan de tentoonstelling.
Ik ben er nog niet achter waarom dat is.
Nog even doorzoeken.
Als ik de kans krijg ga ik later dit jaar nog voor een tweede keer
naar deze tentoonstelling.

Franciscus in Utrecht

In het Museum Catharijneconvent in Utrecht
is een tentoonstelling aan de gang die gemaakt is
onder leiding van Henk van Os:
Franciscus van Assisi.

Vanmiddag bezocht ik de mooie en heel interessante tentoonstelling
en maakte een paar foto’s.
Het was SUPER!

Als je het museum bezoekt loop je eerst door een galerij
met een paar prachtige stukken.
Die hebben niets met de tijdelijke tentoonstelling te maken
maar zijn daarom niet minder mooi.

 photo WP_20160410_001DetailBrevierBreviariumVanBeatrijsVanAssendelftDelft1485.jpg

Detail van een brevier, een gebedenboek van een kloosterling. Breviarium van Beatrijs van Assendelft, Delft, 1485.


 photo WP_20160410_003BreviariumVanBeatrijsVanAssendelftDelft1485.jpg

Van de rechterpagina komt het detail dat op de vorige foto te zien is. De kleuren zijn fantastisch. Breviarium van Beatrijs van Assendelft, Delft, 1485.


 photo WP_20160410_004HeleVroegeAfbeeldingVanFranciscusMetDierenFranciscusPreektVoorDeVogelsNederrijnCa1230-1240.jpg

Een heel vroege afbeelding van Franciscus (in het midden) met dieren. Franciscus preekt voor de vogels, Nederrijn, circa 1230 – 1240 (nauwelijks 10 jaar na de dood van Franciscus gemaakt).


 photo WP_20160410_007FranciscusInEenNoordBrabantsLandschapGerritDeMoree1945.jpg

Heel mooi maakt van Os duidelijk hoe de iconografie rond Franciscus door de eeuwen is veranderd. Hier Franciscus in een Noord Brabants landschap, Gerrit de Moree, 1945.


 photo WP_20160410_008FranciscusMariAndriessen.jpg

Franciscus door Mari Andriessen.


Ferrara: Monastero S. Antonio in Polesine

Dit jaar zijn we op vakantie geweest in Italie.
In tegenstelling tot eerdere reisverslagen,
maak ik deze keer geen verslag in volgorde van de tijd.
Ik maak een verslag aan de hand van thema’s of gebouwen of
bepaalde kunstvoorwerpen.

In deze blog wil ik stilstaan bij een bezoek aan een
klooster in de stad Ferrara op de Po-vlakte.
De Italiaanse kunst is nog steeds
voor een groot deel in de kerken te vinden.

Er zijn een paar tendensen en verschijnselen die ik bijzonder
interessant vind:
– de ontwikkeling van de Christelijke iconografie;
– de presentatie van verhalen als een soort ‘stripverhaal’;
– de ontwikkeling van de twee-dimensionale weergaves naar
het tonen van emotie, beweging, drie-dimensionaal.

Christelijke iconografie
Opdrachtgevers en kunstenaars ontwikkelden in de tijd steeds meer
standaard beelden en standaard manieren om die beelden te tonen.
‘Madonna con bambino’ is een voorbeeld van zo’n veelvoorkomende
voorstelling waarbij steeds vaker teruggegrepen werd en wordt
op standaard houdingen.
Maar over de eeuwen hebben zich daarin ontwikkelingen voorgedaan.
Zie verder.

Stripverhaal
Kerken waren in die tijd haast een stenen boek of stripverhaal.
Belangrijke gebeurtenissen uit het leven van Christus
werden in de ‘juiste’ volgorde weergegeven in de kerken
als ondersteuning bij bidden, preken enz.

Twee- naar driedimensionaal
Hier is een tekst uit de catalogus van een tentoonstelling
in het Catharijneconvent van belang.
Die herhaal ik hier even. Het betref de tentoonstelling
Ongekende Schoonheid, Ikonen uit Macedonie.

Ongekende Schoonheid
Ikonen uit Macedonie

Desiree M.D. Krikhaar
Uitgeverij Waanders / Museum Catharijneconvent
Pagina 30

De vroegchristelijke schilderingen tonen aan dat het beeldprogramma van de christenen afstand neemt van de klassieke kunst, die illusionistisch en realistisch is. Realisme is voor de vroege christelijke kerk uit den boze, omdat de band met de heidense traditie doorgesneden moet worden. De angst voor het terugvallen in idolatrie of afgodsverering is diep geworteld. Stel dat de christenen beelden zouden maken van Christus of van heiligen en die net als de klassieke godenbeelden zouden wassen en met geurwaters zouden besprenkelen of met bloemen zouden bekransen. En dat zij daar ook nog eens omheen zouden gaan dansen, zoals de Israelieten dat deden rond het Gouden Kalf (Exodus 32). Dan zou de stap terug naar de polytheistische godenwereld wel heel gemakkelijk gezet kunnen worden. Mede daarom is de vroegchristelijke beeldtraditie vooral in het oosten gebonden aan het tweedimensionale platte vlak.

Hier wordt een verklaring gegeven waarom mensen ikonen bleven schilderen
terwijl men al wel in staat was meer levendige schilderijen te maken:
men wilde afgoderij of overdreven aanbidding voorkomen.

Een van de eerste schilders die dat doorbreekt is Giotto
(Giotto di Bondone, 1266 of 1267 tot 1337).

In Ferrara is een klooster van Benedictijnse nonnen genoemd naar
de heilige Antonius van Egypte.
Antonius van Egypte ook wel Antonius-Abt of Antonius de Grote genaamd.
Het klooster lag in het verleden op een verhoog tussen riviertakken.
Vandaar dat het klooster ‘Monastero S. Antonio in Polesine’ heet.

 photo DSC_5184KloosterEnKerkHAntoniusInPolesine.jpg

Klooster en kerk van de Heilige Antonius in Polesine.

In de kerk van het klooster, in het deel waar de zusters gaan om te bidden
(de kerk kent ook een deel van waaruit de leken van buiten het klooster
de mis konden volgen), zijn fresco’s te vinden van de school van Giotto.
Denk dan niet dat het gaat om leerlingen die aan de hand van Giotto
hier geschilderd hebben. Lees het meer als groepen kunstenaars
die als navolgers van Giotto te werk gingen.

Op zaterdagochtend is die kerk kort toegankelijk.
Een Italiaans sprekende, oudere zuster leidt je rond.
Foto’s mocht ik er niet maken dus kocht zoveel mogelijk
kaarten met relevante afbeeldingen.
Die kun je hieronder zien.

Sommige fresco’s zijn gemaakt door de Giottoschool
uit Rimini, 14e eeuw.
Andere door de Giottoschool uit Bologna, 14e eeuw.
En op andere kaarten wordt gesproken over de Giottoschool
uit Emilia, 14e eeuw.
Of dit gewoon slordig is van de kaartenmaker of dat dit
werkelijk andere groepen waren weet ik niet.
Je kunt wel verschillen zien.

De kaarten worden zoveel mogelijk op volgorde van tijd getoond
op twee afbeeldingen na. Niet van het ontstaan van het werk
maar in de volgorde van het passieverhaal.
De twee uitzonderingen hebben minder
met het leven van Chistus te maken.
De andere lezen als een stripverhaal:

 photo IMG_20140922_0001FerraraMonasteroDiSAntonioInPolesineKoor.jpg

Interieur van de kerk. De witte muren en plafonds zijn niet het deel waar het mij om gaat. De drie nissen op de achtergrond bevatten de fresco’s. Ferrara, Monastero di S. Antonio in Polesine. Koor.


 photo IMG_20140922_0002FerraraMonasteroDeSAntoinioInPolesinePassionScenesAndSaintsScuolaGiottescaSecXIV.jpg

Een van de nissen (de rechtse op de eerste kaart) met scene’s uit het leven van Christus en heiligen. Ferrara. Monastero di S. Antoinio in Polesine. Passion scenes and Saints. Scuola Giottesca Sec XIV.

Een aantal van de fresco’s zijn hieronder in detail te zien.
Om een idee te geven waar die zich bevinden hier wat hints:

 photo IMG_20140922_0002FerraraMonasteroDeSAntoinioInPolesinePassionScenesAndSaintsScuolaGiottescaSecXIVToelichting.jpg


 photo IMG_20140922_0003FerraraChiesaDeSAntonioInPolesineCapellaCentraleDelCoreXV-XVI.jpg

Middelste nis. de fresco’s zijn uit de 15e en 16e eeuw. Ferrara. Chiesa de S. Antonio in Polesine. Capella centrale del core. Sec. XV – XVI.


 photo IMG_20140922_0004FerraraMonasteroDeSAntoinioInPolesineLAnnuncizioneScuolaGiottescoRimineseSecXIV.jpg

De aankondiging. De engel vertelt Maria dat ze zwanger zal worden. Een inmiddels klassiek beginpunt van de levensgeschiedenis van Jezus. Ferrara. Monastero S. Antoinio in Polesine, L’Annuncizione, Scuola Giottesco-Riminese, sec. XIV.


 photo IMG_20140922_0005FerraraMonasteroDeSAntoinioInPolesineLapidazioneDeDStefanoScuolaFarrareseSecXV.jpg

Wel een Christelijk thema maar het hoort niet zo thuis in de levensgeschiedenis van Jezus. Ik moest hem ergens kwijt. Ferrara. Monastero S. Antoinio in Polesine, Lapidazione di S. Stefano (de steniging van de heilige Stefanus). Scuola Farrarese, sec. XV.


 photo IMG_20140922_0007FerraraMonasteroDeSAntoinioInPolesineLAnnunciazioneDomenicoPanetti-InizioSecXVI.jpg

Nog een Aankondiging. De tweede in deze kerk. Nu van veel later, de 16e eeuw. Deze voorstelling heeft in het midden nu drie aanvullende afbeeldingen: God de Vader, de Heilige Geest en een stad in de verte. De figuren hebben veel meer volume. Ferrara. Monastero S. Antoinio in Polesine. L’Annunciazione, Domenico Panetti – Inizio. Sec. XVI. ‘Inizio’ betekent begin. Wat dat in verband met dit fresco wil zeggen weet ik niet.

Wikipedia:
Domenico Panetti (1460–1530) was an Italian painter of the Renaissance period, active mainly in his native Ferrara. Among his early pupils was Garofalo.


 photo IMG_20140922_0008FerraraMonasteroDeSAntoinioInPolesineNativitaScuolaGiottescaSecXIV.jpg

Kerstscene. Ferrara. Monastero S. Antoinio in Polesine. Nativita. Scuola Giottesca. Sec. XIV.


 photo IMG_20140922_0009FerraraMonasteroDeSAntoinioInPolesineLaFugaInEgittoScuolaGiottescoRimineseSecXIV.jpg

De vlucht naar Egypte. Ferrara. Monastero S. Antoinio in Polesine. La fuga in Egitto. Scuola Giottesco-Riminese. Sec. XIV.


 photo IMG_20140922_0006FerraraMonasteroDeSAntoinioInPolesineSAnnaLaMadonnaGesuBambinoScuolaFerrareseSecXV.jpg

Anna te Drieën. Hoort duidelijk niet in de serie. Andere stijl, andere tijd. Ferrara. Monastero S. Antoinio in Polesine. S. Anna, la Madonna, Gesu bambino. Scuola Ferrarese. Sec. XV.


 photo IMG_20140922_0010FerraraMonasteroDeSAntoinioInPolesineGesuFraIDottoriScuolaGiottescaSecXIVLeftChapel.jpg

Deze voorstelling beeldt het verhaal uit dat Maria en Josef in Jeruzalem zijn met hun zoon. Op een bepaald moment zijn ze Jezus kwijt en blijkt hij in de tempel te discussiëren met schriftgeleerden. Ferrara. Monastero de S. Antoinio in Polesine, Gesu fra i dottori. Scuola Giottesca. Sec. XIV.


 photo IMG_20140922_0011FerraraMonasteroDeSAntoinioInPolesineBacioDiGiudaScuolaDiGiottoSecXIV.jpg

Het ‘stripverhaal’ gaat hier verder met een prachtige afbeelding; de Judaskus. Maar in de afbeelding gebeuren meerdere dingen tegelijk. Ferrara. Monastero S. Antoinio in Polesine. Bacio di Giuda. Scuola di Giotto. Sec. XIV.

 photo IMG_20140922_0011FerraraMonasteroDeSAntoinioInPolesineBacioDiGiudaScuolaDiGiottoSecXIVD01.jpg

Dit is het detail waarop de kus te zien is. Maar rechts daarvan en rechtsonder gebeurt ook het een en ander. De staat van de fresco’s is niet best. Je kunt met het blote oog zien dat de figuren al vaker zijn bijgekleurd.

 photo IMG_20140922_0011FerraraMonasteroDeSAntoinioInPolesineBacioDiGiudaScuolaDiGiottoSecXIVD02.jpg

Tegelijk met de kus wordt Jezus door de soldaten gearresteerd. Hier legt de soldaat zijn hand op de schouder van Jezus.

 photo IMG_20140922_0011FerraraMonasteroDeSAntoinioInPolesineBacioDiGiudaScuolaDiGiottoSecXIVD03.jpg

Hier snijdt Petrus bij een van de soldaten een oor af. Alles bij elkaar drie acties die niet tegelijk hebben kunnen gebeuren, maar wel in 1 beeld zijn samengevat.


 photo IMG_20140922_0012FerraraMonasteroDeSAntoinioInPolesineGesuSaleAllaCroceParticolareScuolaGiottescoEmilianaSecXIV.jpg

Dit is een sensationeel beeld. Nog nooit eerder had ik een voorstelling gezien van een Christus die zelf het kruis beklimt. Terwijl hij dat doet wordt hij bovendien nog in zijn zij gestoken met een speer. Dit beeld komt in latere iconografie niet (vaak) meer voor. Ferrara. Monastero S. Antoinio in Polesine. Gesu sale alla croce (particolare, Nederlands: bijzonder). Scuola Giottesco-Emiliana. Sec. XIV.

 photo IMG_20140922_0012FerraraMonasteroDeSAntoinioInPolesineGesuSaleAllaCroceParticolareScuolaGiottescoEmilianaSecXIVD.jpg


 photo IMG_20140922_0013FerraraMonasteroDeSAntoinioInPolesineGesiInCrocLaMadonnaESGiovanniScuolaGiottescoEmilianaSecXIV.jpg

De kruisiging. Goede Vrijdag. Ferrara. Monastero S. Antoinio in Polesine. Gesi in croce, la Madonna e S. Giovanni. Scuola Giottesco-Emiliana. Sec. XIV.

 photo IMG_20140922_0013FerraraMonasteroDeSAntoinioInPolesineGesiInCrocLaMadonnaESGiovanniScuolaGiottescoEmilianaSecXIVD.jpg

Detail met de madonna.


 photo IMG_20140922_0014FerraraMonasteroDeSAntoinioInPolesineDeposizioneDallaCroceScuolaGiottescoEmilianaSecXIV.jpg

De kruisafname. Ferrara. Monastero S. Antoinio in Polesine. Deposizione dalla croce. Scuola Giottesco-Emiliana. Sec. XIV. Misschien is men vandaag de dag voorzichtig met de fresco’s maar hier is te zien dat men een stenen trap tegen de frsco’s aan gemetseld heeft. Aan de basis van het kruis heeft ook wat metselwerk plaatsgevonden.

 photo IMG_20140922_0014FerraraMonasteroDeSAntoinioInPolesineDeposizioneDallaCroceScuolaGiottescoEmilianaSecXIVD.jpg

Detail. Het expliciet en expressief tonen van menselijke emoties in een kunstwerk is nieuw.


 photo IMG_20140922_0015FerraraMonasteroDeSAntoinioInPolesineCompiantoSuCristoMortoScuolaGiottescaEmilianaSecXIV.jpg

Klaagzang over de dode Christus. Wij zouden dit waarschijnlijk ‘de bewening’ noemen. Ferrara. Monastero S. Antoinio in Polesine. Compianto su Cristo morto. Scuola Giottesca-Emiliana. Sec. XIV. De onderste helft van dit fresco is in zeer slechte staat.

 photo IMG_20140922_0015FerraraMonasteroDeSAntoinioInPolesineCompiantoSuCristoMortoScuolaGiottescaEmilianaSecXIVD.jpg


 photo IMG_20140922_0016FerraraMonasteroDeSAntoinioInPolesineGesuAlLimboScuolaGiottescaBologneseSecXIV.jpg

Nog een voorbeeld van een beeld dat zeldzaam is in de Christelijke iconografie. Ik had het eerder nog niet gezien. Christus trapt de deur van het voorgeborchte in. Bij de hemelvaart van Christus wordt de erfzonde gewist. Alle overledenen, die er voor in aanmerking komen, kunnen nu de hemel binnenstappen. Hier staan vooraan om binnen te komen: Adam en Eva, en Johannes de Doper. Ferrara. Monastero S. Antoinio in Polesine. Gesu al limbo. Scuola Giottesca-Bolognese. Sec. XIV.

 photo IMG_20140922_0016FerraraMonasteroDeSAntoinioInPolesineGesuAlLimboScuolaGiottescaBologneseSecXIVD.jpg

Hier zien we van links af Adam, dan Eva en helemaal rechts, in zijn typische kleding (kamelenhaar), Johannes.


 photo IMG_20140922_0017FerraraMonasteroDeSAntoinioInPolesineDormitioVirginisScuolaGiotescoRimineseSecXIV.jpg

Mijn Italiaans is ontoereikend en Google Translate helpt me maar ten dele. Ik vermoed: het inslapen van de maargd. Ferrara. Monastero S. Antoinio in Polesine. Dormitio Virginis. Scuola Giotesco-Riminese. Sec. XIV. Overigens lijkt deze afbeelding veel statischer, minder drie-dimentionaal en lijkt dus ouder dan sommige van de andere fresco’s.


 photo IMG_20140922_0018FerraraMonasteroDeSAntoinioInPolesineLAssunzioneDeMVergineScuolaGiottescoSecXIV.jpg

Maria Hemelvaart. Ferrara. Monastero di S. Antoinio in Polesine. L’Assunzione di M. Vergine. Scuola Giottesco. Sec. XIV.


Het is duidelijk dat de kaarten door verschillende firma’s gemaakt zijn
en dat daarom de toelichting misschien ook wel verschilt.
Documentatie van de fresco’s hadden de zusters niet te koop.
Zelfs niet in het Italiaans.
Een aspect is hierboven niet aan de orde geweest: het kleurgebruik.
Vergelijk de kleuren die gebruikt zijn om de achtergrond te verven
maar eens met elkaar. Waarschijnlijk zegt dat ook het een
en ander over de makers.

Maar dat het een bijzonder bezoek was, kan uit de kaarten toch
wel duidelijk worden.

Thuis in de Bijbel; Oude meesters, grote verhalen

Onlangs bezocht ik de tentoonstelling
‘Thuis in de Bijbel; Oude meesters, grote verhalen’.
De tentoonstelling is een samenwerking tussen Museum Catharijneconvent
en het Nederlands Bijbelgenootschap.
Een beetje een zwaar onderwerp voor 2e Paasdag,
maar ik heb afgelopen week de laatste pagina’s
van het boekje dat bij de tentoonstelling verscheen gelezen.
Daar wilde ik nog wat over zeggen.

 photo ThuisInDeBijbelOudeMeestersGroteVerhalen.jpg

Mijn interesse in de tentoonstelling komt voort uit
mijn belangstelling voor kunst.
In de westerse kunst komen verhalen uit de bijbel steeds terug.
Veel van die verhalen kennen we vandaag niet meer
en de schilderijen vertellen hun verhaal dan ook moeilijk.

Wat je van een tentoonstelling als deze dan verwacht
is een verbreding en verdieping van je kennis
en heel veel mooie kunstwerken.
Aan dat laatste is geen gebrek op de tentoonstelling.

Een boek bij de tentoonstelling kan de verwachtingen
nog verder uitwerken: meer verbreding en verdieping.
En juist daar gaat het bij het boek mis.

Wat ik mis in het boekje ‘Thuis in de bijbel; Oude meesters, grote verhalen’
zijn de volgende zaken:

= meer eenheid
hetzelfde verhaal (bijvoorbeeld ‘de verloren zoon’ komt vele malen
in de tentoonstelling en in het boek terug op verschillende afbeeldingen.
De teksten in het boek verschillen dan niet zo veel.
Ik had deze situaties meer als een (1) hoofdstuk behandeld
en dan de onderwerpen dieper uitgewerkt.

= waarom zijn deze werken gekozen
naast de verhalen die op de werken in de tentoonstelling afgebeeld zijn,
zijn er noog veel meer Bijbelverhalen die vaak terugkomen.
Waarom is voor deze verhalen gekozen, wat zijn zoal die andere verhalen?

Daarnaast viel ik over een stukje tekst van Tanja G. Kootte
op pagina 89. Daar staat:

 photo GehuwdmetdevromeSara.jpg

De tekst luidt:
“Gehuwd met de vrome Sara
keert hij terug naar zijn vader Tobit en moeder Anna.
Het verhaal van Tobias en Anna,
Tobit en Sara,
beschreven in het apocriefe boek Tobit,
is erg geliefd in de zeventiende eeuw. (TGK)”

In de tekst geeft ze een opsomming van de vier centrale figuren in het verhaal.
Er staat: ‘Het verhaal van Tobias en Anna, Tobit en Sara’.
En volgens mij is dat niet correct.

Op het net heb ik wat achtergrond informatie gezocht.
Ik kwam op de site van het Museum Meermanno:
http://collecties.meermanno.nl/handschriften/tobias1

Daar staat het volgende verhaal van Peter van Huisstede:

Wat zijn de bouwstenen of ingrediënten die je nodig hebt voor een wonderlijk verhaal als dat van Tobit en Tobias? Allereerst een flinke dosis rampspoed en ellende. Tobit is een vrome Jood die wordt getroffen door ongeluk: Een poepje van een zwaluw maakt hem blind en het gezin raakt in geldnood. Sara verliest al haar echtgenoten door een demon. Verder: een lange reis. Tobias onderneemt een lange reis om geld voor zijn vader op te halen. Een trouwe helper. Azarias (de door God gezonden de aartsengel Rafaël in vermomming) is een handig baasje. Hij weet overal wat op: De ingewanden van de vis kun je gebruiken om Tobit te genezen en de demon te vangen. En een happy end. Tobias komt weer veilig thuis, getrouwd met Sara, hij is nu rijk en hij geneest zijn vader Tobit.

Tobit is een vrome Jood die zich, zelfs nu hij in ballingschap in Nineve woont, aan de wetten van de Joodse religie houdt. Hij voedt de hongerigen, kleedt de naakten en begraaft de doden. Op een dag vertelt zijn zoon Tobias hem dat er in de straat een vermoorde man ligt. Tobit begraaft de man tegen zonsondergang. Omdat Tobit zich onrein voelt, slaapt hij die nacht buiten, tegen de muur. ’s Nachts krijgt hij vogelpoep uit een zwaluwnest in zijn ogen. Zijn ogen raken bedekt met een witte laag en Tobit kan niet meer zien.

Anna, de vrouw van Tobit, onderhoudt nu het gezin met spinnen. Tevreden met haar werk, krijgt zij van haar baas een jonge geit als extraatje. Tobit denkt dat Anna het geitje heeft gestolen en beveelt haar het dier terug te brengen. Ondanks Anna’s aandringen weigert Tobit haar te geloven. Anna wordt kwaad en noemt haar man een huichelaar. Tobit legt dit uit als een teken van God’s toorn en vraagt God om dood te mogen gaan.

Diezelfde dag, in het verre Ekbatana, wil een jonge vrouw ook sterven. Het is Sara, de dochter van Raguël. Sara is zeven maal getrouwd, maar telkens stierf haar echtgenoot in de huwelijksnacht door toedoen van een demon.

God hoort de gebeden van de twee ongelukkigen en stuurt Rafaël, zijn aartsengel, om hen te helpen.

Tobit roept zijn zoon Tobias bij zich en vertelt hem hoe hij zich moet gedragen: wat hij wel en wat hij niet moet doen. Hij vraagt Tobias geld op te halen dat hij nog tegoed heeft van een man in Medië. Hij raadt Tobias aan een reisgezel te zoeken voor deze lange reis. Tobias gaat naar buiten en treft, hoe kan het ook anders, Rafaël die zichzelf Azarias noemt. Tobias ziet niet dat Azarias eigenlijk de aartsengel Rafaël is. Tobit bespreekt met Azarias het salaris en Tobit stelt Azarias een bonus in het vooruitzicht bij een behouden thuiskomst.

Tobias en Azarias vertrekken vergezeld door het hondje van Tobias. Bij de rivier de Tigris wordt Tobias aangevallen door een vis. Azarias laat Tobias de vis vangen. Ze ontdoen de vis van galblaas, hart en lever; de rest eten ze op. Azarias vertelt Tobias dat hart en lever van de vis gebruikt kunnen worden om slechte geesten te verdrijven. De gal is een goed geneesmiddel bij blindheid. Alle ingrediënten voor een happy-end zijn nu aanwezig en het verhaal ontwikkelt zich nu rap.

In Ekbatana gaan onze twee reizigers direct naar het huis van Raguël. Hij is familie van Tobit. Na wat nieuws te hebben uitgewisseld, wordt Tobias de achtste echtgenoot van Sara. Het huwelijk vindt nog diezelfde dag plaats. Wanneer het jonge echtpaar alleen is, verbrandt Tobias het hart en de lever van de vis en de reuk ervan verdrijft de demon. Tobias en Sara bidden en gaan daarna slapen. Raguël, voorbereid op het ergste, is al begonnen met het graven van een graf. Wanneer hij van een dienstmeid hoort dat alles goed gaat, is hij erg blij. Nu wordt het huwelijk pas echt gevierd. Tobias vraagt aan Azarias het geld in Medië op te halen. Na twee weken festiviteiten ontvangt Tobias de helft van Raguëls bezittingen en beginnen ze aan de terugtocht.

De vetgedrukte stukken tekst zijn van de auteur.
De dikgedrukte, paarse aanduiding is van mij.

 photo PetrusComestorBibleHistorialeDeBruiloftVanTobiasEnSara1372.jpg

Petrus Comestor, Bible Historiale, De bruiloft van Tobias en Sara, 1372.

In Nineve hebben Tobit en Anna al bijna de hoop op de terugkeer van Tobias opgegeven. Anna is dan ook verrukt wanner ze Tobias en Azarias ziet. Tobit loopt, in zijn haast om buiten te komen, tegen de deur aan. Tobias loopt naar zijn vader en smeert de gal van de vis op zijn ogen. Nu kan de witte laag weggehaald worden en kan Tobit weer zien. Ook in Nineve wordt het huwelijk van Tobias en Sara nog een week gevierd. Tobit dringt er bij Tobias op aan Azarias te betalen. Wanneer Tobias hem de helft van zijn bezittingen aanbiedt, maakt de engel bekend wie hij is. Tobit en Tobias knielen vol ontzag en bedekken hun gezicht uit angst. Wanneer ze opkijken is Rafaël / Azarias verdwenen.

Het verhaal eindigt met een dankgebed van Tobit die, zo lezen we, acht jaar blind is geweest.

Als ik de vier centrale personen van het verhaal zou opnoemen zou ik zeggen:
Vader Tobit en moeder Anna, zoon Tobias en schoondochter Sara.
Ik denk dat in het boek Tobit en Tobias zijn omgewisseld.

Overigens is het verhaal van Museum Meermanno
geplaatst bij een boek. Dat boek is:

Petrus Comestor, Bible historiale (vertaling uit het Latijn door Guyars des Moulins)
Parijs, Raoulet d’Orléans (kopiist), Jean Bondol,
Eerste Meester van de Bijbel van Jean de Sy,
en anderen (verluchters); 1372

Beschrijving
1 bladgrote miniatuur (214×155 mm);
11 miniaturen (168/54×151/102 mm);
247 kolomminiaturen (70×70 mm);
Een van deze miniaturen is hierboven opgenomen.
12 gehistorieerde initialen (45/25×41/25 mm);
4 randversieringen;
gedecoreerde initialen met randversiering (ff. 3r, 4v, 5r, 5v, 6v, etc.);
penwerk initialen met penwerk-versiering door het hele handschrift

Al deze miniaturen zijn op de website van Museum Meermanno te zien.
De afbeelding ‘De bruiloft van Tobias en Sara’ die ik hierboven gebruik,
is een van de 247 kolomminiaturen van het boek.

Okay, een te zwaar verhaal voor Pasen,
maar het lag al een tijdje te wachten.
Mooie tentoonstelling. Is nog te zien tot 10 augustus 2014.