Eerste aanvulling
Maandelijks archief: oktober 2026
Aantekeningen uit Musée Guimet (1): Shiva
Zoals ik eind vorig jaar een week naar Zürich reisde
om Museum Rietberg te bezoeken,
zo reisde ik in februari van dit jaar naar Parijs
om de Aziatische collecties van Musée Guimet en Musée Cernuschi te zien.
Deze vooral Indiase en Chinese collecties
zijn in een reeks berichten op mijn blog aan de orde geweest.
Bijvoorbeeld in het bericht over het beeld van Shiva Nataraj:
De dansende god in Zürich.
Nu is het plan om een wandeling te maken
door de collecties van Musée Guimet.
Ik liep eerst naar de Shiva Nataraj die hier wordt tentoongesteld,
dat beeld was tenslotte mijn hoofddoel.
Maar daarna wandel ik verder door het museum.
Dat valt soms niet mee, want tijdens mijn bezoek is er ook een tentoonstelling
over manga en die trekt in die schoolvakantie veel jonge bezoekers.
Maar als ik uit de drukte blijf, kan ik tussen de voorwerpen uit India,
Myanmar, Cambodja en bijvoorbeeld Vietnam lopen.
Ik stop waar iets mijn aandacht trekt.
Ik loop verder als iets mij minder interesseert.
Mijn camera was weer mijn notitieboekje,
en daarom kan ik mijn indrukken met foto’s illustreren.
Het resultaat zal een reeks berichten zijn over Musée Guimet.
Zoals gezegd opent deze reeks met dit bericht over Shiva.
Nederlandse vertaling
Shiva, heer van de dans
Vellalagaram? (staat Tamil Nadu.
11e eeuw, Chola-periode
Brons
De god Shiva voert de dans uit die men de „verschrikkelijke, maar vreugde brengende” (ananda-tandava) noemt. Door de kracht van haar ritmen vernietigt en herschept deze dans tegelijkertijd de werelden. Op een van de lokken van Shiva’s haar is een bescheiden afbeelding van de godin Ganga (de rivier de Ganges) te zien. Dit verwijst naar de beroemde mythe van de „Nederdaling van de Ganges”. Volgens die mythe stemde Shiva ermee in de woeste watermassa’s van de destijds nog hemelse rivier in zijn haardossen op te vangen, zodat zij niet als een verwoestende waterval op de aarde zouden neerstorten.
Schenking van C.T. Loo, 1928, inventarisnummer MG 17471.
Het type beeld: een dansende man met lange lokken haar
die mooi aansluiten bij de stralenkrans om hem heen.
Staand op één been, rustend op de rug van een klein wezen.
Over dat type beeld zijn al meerdere berichten op mijn blog te vinden
en mijn uitdaging is dan ook om in dit bericht niet te veel informatie te herhalen.
Wat me meteen opviel aan het beeld in Parijs is dat de stralenkrans
minder rond is dan bij de versie in Amsterdam.
De imitaties in souvenirwinkels hebben meestal ook een ronde stralenkrans.
Eerder was me dit al opgevallen in de catalogus die ik in Zürich kocht
van hun tentoonstelling uit 2008/2009.
Daarin zie je dat de versies uit Amsterdam en New Delhi ronder zijn
dan de versies van Zürich, New York, het Victoria and Albert Museum
of die van het British Museum.
De voorstelling van de dansende god straalt dynamiek en kracht uit
terwijl er tegelijk sprake is van evenwicht en beheersing.
Of zoals de zaaltekst zegt:
Door de kracht van haar ritmen vernietigt en herschept deze dans tegelijkertijd de werelden.
Schijnbare tegenstellingen worden door het beeld in balans gebracht:
om in evenwicht te blijven bij de beweging die de danser maakt
is veel kracht nodig.
Daar zit ook een fysiek aspect aan.
Wat me bij de versie van Musée Guimet voor het eerst opviel
is dat het lichaam van Shiva vóór de stralenkrans staat.
Dat zie je vooral goed als je het beeld van opzij bekijkt.
Het lichaam van Shiva heeft van opzij de vorm van een afnemende maansikkel,
alsof het lichaam licht naar voren bolt.
Waarschijnlijk is die lichte kromming nodig
om het beeld fysiek in evenwicht te houden.
Aanloop naar herfststukje
Het feest van St. Franciscus leek me een goede gelegenheid
om een begin te maken met het verzamelen van typische herfstelementen
om straks een herfststukje voor in de woonkamer te maken.
Het is vandaag prachtig weer en het Valkenberg is vlakbij.
India 24/25: Patna, dag 1 – Bihar Museum 2
– over twee eeuwen, één Boeddha –
Inleiding
Beide Boeddhabeelden in dit bericht,
die ik kort na elkaar fotografeerde in het Bihar Museum,
stammen uit de Pala-periode (8e-12e eeuw CE).
Deze periode ontleent haar naam aan de Pala-dynastie,
die grote delen van Oost-India bestuurde.
Onder haar bewind groeide Bihar uit tot een belangrijk centrum
van het boeddhisme.
In dezelfde periode beleefden beroemde kloosteruniversiteiten als Nalanda,
die ik later tijdens deze reis zou bezoeken, hun bloeitijd.
De twee beelden vormen een interessante vergelijking.
Hoewel zij ongeveer twee eeuwen van elkaar gescheiden zijn,
zullen we hieronder zien dat zij zowel
het hoge artistieke niveau van de boeddhistische kunst
als de opmerkelijke continuïteit van de beeldtraditie
in de Pala-periode weerspiegelen.
Boeddha in steen
Het eerste van de twee beelden is een stenen Boeddha
uit Vishnupur in Bihar.
De Boeddha zit in meditatie op een lotustroon
en maakt de bhumisparsha mudra,
letterlijk de “aarde-aanrakende houding”.
Zijn rechterhand reikt naar beneden en raakt de aarde aan,
terwijl de linkerhand in zijn schoot rust.
Deze houding verwijst naar het moment
waarop Siddhartha Gautama de verlichting bereikte.
Met het aanraken van de aarde roept hij haar op als getuige
van de weg die hij heeft afgelegd en van zijn recht om Boeddha te worden.
De gelaatsuitdrukking sluit nauw aan bij dit moment van verlichting.
De halfgesloten ogen, de ontspannen gelaatstrekken
en de onbeweeglijke houding drukken geen spanning of emotie uit,
maar een toestand van innerlijke rust en spiritueel inzicht.
Ook de regelmatige haarlokken, de symmetrische compositie
en de beheerste plooival van het gewaad versterken die indruk.
Het beeld toont niet zozeer een mens van vlees en bloed
als wel het boeddhistische ideaal van de verlichte mens.
Hoewel de voorstelling sober oogt, is zij met grote precisie uitgevoerd.
Vooral de lotustroon toont de verfijnde decoratieve stijl
die kenmerkend is voor de boeddhistische kunst van de Pala-periode.
Op de zichtbare voetzool is bovendien een cirkelvormig teken aangebracht.
Mogelijk stelt dit het dharmachakra, het wiel van de leer, voor.
Dergelijke symbolen worden in de boeddhistische kunst
soms op de handpalmen en voetzolen van de Boeddha afgebeeld
om zijn bijzondere status te benadrukken.
Hoewel dit beeld ongeveer twee eeuwen jonger is
dan het bronzen beeld uit Kurkihar dat hieronder volgt,
vertoont het opvallend veel van dezelfde kenmerken.
Juist daardoor vormt het een goed uitgangspunt voor een vergelijking
van de opmerkelijk stabiele beeldtraditie van de Pala-periode.
Boeddha in brons
Het tweede beeld is een bronzen Boeddha uit Kurkihar in het district Gaya.
Het maakt deel uit van een groep bronzen beelden
die in Kurkihar werd opgegraven.
Deze vondst behoort tot de belangrijkste ontdekkingen
van boeddhistische bronskunst uit de Pala-periode.
Net als het stenen beeld is de Boeddha afgebeeld
in de bhumisparsha mudra.
Ook hier zien we dezelfde meditatieve zithouding,
de regelmatige haarlokken en het dunne monniksgewaad
dat het lichaam in een patroon van fijne lijnen volgt.
Ook hier drukken de halfgesloten ogen, de symmetrische compositie
en de onbeweeglijke houding, net als bij het stenen beeld,
geen spanning of emotie uit maar innerlijke rust en spiritueel inzicht.
Ook dit beeld toont niet zozeer een mens van vlees en bloed
als wel het boeddhistische ideaal van de verlichte mens.
Het gebruik van brons stelde de kunstenaar in staat
bijzonder verfijnd te werken.
Dat is zichtbaar in de scherpe contouren van het gezicht,
de subtiele behandeling van het gewaad
en de zorgvuldig uitgewerkte lotustroon.
Ondanks zijn bescheiden afmetingen bezit het beeld
een opmerkelijke elegantie en een technisch vakmanschap
dat voor zijn tijd uitzonderlijk moet zijn geweest.
Juist die verfijnde afwerking heeft de bronzen beelden uit Kurkihar
tot de beroemdste voorbeelden
van boeddhistische bronskunst uit de Pala-periode gemaakt.
Afronding
Hoewel het bronzen beeld uit Kurkihar en het stenen beeld uit Vishnupur ongeveer twee eeuwen van elkaar gescheiden zijn, lijken ze op het eerste gezicht bijna tijdgenoten. Dezelfde bhumisparsha mudra, dezelfde ingetogen gelaatsuitdrukking en hetzelfde fijn geplooide monniksgewaad keren in beide werken terug. De vergelijking laat zien hoe stabiel het boeddhistische beeldideaal in Bihar gedurende de Pala-periode bleef. Niet vernieuwing, maar het bewaren en vervolmaken van een bestaande traditie stond centraal.
Generaties kunstenaars bleven teruggrijpen op
dezelfde beeldtaal en verfijnden die zonder haar wezenlijk te veranderen.
Soep van de week
Lig niet te zwammen!
Twee weken geleden bij mijn laatste wandeling langs de singels in Breda
waren ze nog niet te zien.
Kijk nu eens hoe grootze in die korte tijd geworden zijn.
Het is wel zielig voor de bomen want ze zijn voor hen geen teken van gezondheid.
Het verborgen publiek van West-Mexico
– over keramische beeldjes en schachtgraven uit Nayarit, Jalisco en Colima –
De afgelopen maanden heb ik regelmatig beelden
uit het Museum of Mexican Prehispanic Art in Oaxaca besproken.
Bij iedere nieuwe foto vallen weer andere details op.
Op het eerste gezicht lijken het vooral bijzondere kunstwerken,
maar hoe langer je kijkt, hoe meer vragen ze oproepen.
De staande vrouwenfiguur op de foto hieronder
is daarvan een goed voorbeeld.
Sommige onderdelen zijn opvallend zorgvuldig uitgewerkt.
De figuur draagt een hoofdtooi of hoofddeksel
waarvan de betekenis mij onbekend is.
De oren, of misschien de oorhangers, zijn groot weergegeven.
Opvallend zijn ook de sieraden:
een halsketting met ronde hangers
en brede banden rond de bovenarmen.
Andere delen van het lichaam zijn juist sterk vereenvoudigd.
De armen eindigen zonder handen
en ook de benen zijn slechts summier vormgegeven.
Het gezicht bestaat uit eenvoudige elementen:
twee schijfvormige ogen, een uitstekende neus
en een mond die eveneens als een schijf met een inkeping is weergegeven.
Waarom koos de maker ervoor om sommige details
nadrukkelijk uit te werken en andere vrijwel weg te laten?
Een sluitend antwoord is niet bekend.
Het lijkt echter duidelijk
dat de bedoeling niet was om een natuurgetrouw portret te maken.
Kennelijk waren bepaalde kenmerken belangrijker
dan een realistische weergave van het menselijk lichaam.
Opvallend genoeg behoren daartoe ook
de vrouwelijke geslachtskenmerken,
die veel nadrukkelijker zijn uitgewerkt dan bijvoorbeeld handen of voeten.
Tijdens mijn zoektocht naar achtergrondinformatie
ontdekte ik dat dergelijke keramische figuren uit Nayarit, Jalisco en Colima
behoren tot een traditie die nauw verbonden is
met de schachtgraven van West-Mexico.
Een schachtgraf bestond uit een diepe verticale schacht
die toegang gaf tot een of meer ondergrondse grafkamers.
In die kamers werden overledenen bijgezet,
samen met aardewerk, sieraden en keramische figuren.
Veel van deze graven werden generaties lang gebruikt als familiegraf.
Telkens wanneer een nieuwe bijzetting plaatsvond,
moest men opnieuw afdalen in de ondergrondse ruimte.
Hoewel het museum niet vermeldt of de afgebeelde objecten
daadwerkelijk uit een schachtgraf afkomstig zijn,
behoren zij wel tot een culturele traditie
die sterk met deze bijzondere grafvorm wordt geassocieerd.
Dat geeft de beelden een extra dimensie.
Anders dan beelden die bedoeld waren
om in tempels, paleizen of openbare ruimten te worden gezien,
stonden deze figuren mogelijk in een besloten ruimte
diep onder de grond.
Hun publiek bestond dan niet uit voorbijgangers,
maar uit de overledenen aan wie zij waren meegegeven.
Ook andere objecten uit de collectie passen binnen dit beeld.
De dierenvormige vaten laat zien
dat niet alleen menselijke figuren werden vervaardigd.
Ook dieren en gebruiksvoorwerpen maakten deel uit
van het keramische repertoire van West-Mexico
en konden als grafgift worden meegegeven.
De liggende vrouwenfiguur roept nog meer vragen op.
Waar de staande vrouwenfiguur waarmee dit bericht begon
ten minste herkenbaar blijft als een menselijk lichaam,
is hier sprake van een verregaande stilering.
Vooral de scherpe insnoering ter hoogte van de heupen trekt de aandacht.
Zij geeft het beeld bijna het uiterlijk van twee naast elkaar geplaatste delen.
Of dit een symbolische betekenis heeft
of uitsluitend een artistieke keuze is,
valt op basis van het museumlabel niet vast te stellen.
Afronding
Samen geven deze voorwerpen een indruk
van een wereld waarvan weinig geschreven bronnen zijn overgeleverd.
Juist daardoor zijn de keramische figuren zo waardevol.
Zij bieden een zeldzame blik op de mensen
die meer dan tweeduizend jaar geleden leefden in het westen van Mexico
en die hun doden begroeven in de opmerkelijke schachtgraven
waarvoor de regio tegenwoordig bekendstaat.
Echo’s van eeuwen aan beeldvorming
Gisteren ben ik teruggekomen van vakantie.
De periode met de foto van de dag is daarmee voorbij.
Maar ik ben nog niet terug in het ritme van vóór de reis;
berichten over India en kunst zullen daarom nog even op zich laten wachten.
Wel kan ik de verzameling kaartjes, boeken en andere herinneringen tonen
die ik de afgelopen twee weken verzameld heb.
Al die sporen geven een eerste indruk – gebruik gerust je fantasie –
van de schilderijen, architectuur en zelfs films
waarover ik informatie verzamelde en in de toekomst ga delen met je.
