– over vier voorwerpen uit een verrassend brede collectie –
Al snel wordt duidelijk dat het Bihar Museum meer wil zijn dan een verzameling vitrines. Beelden, reliëfs en architectuurfragmenten worden ook opgenomen in reconstructies die verwijzen naar hun oorspronkelijke omgeving. Deze bakstenen wand met nissen vormt daarvan een voorbeeld en laat tegelijk iets zien van de veelzijdigheid van de collectie.
India, Patna, Bihar Museum, Thota Vaikuntam, Telangana man & woman, 2016, acrylic on canvas.
Niet alle zalen zijn gewijd aan archeologie en geschiedenis. Ook moderne kunst heeft een plaats in het museum. De krachtige kleuren, de donkere gezichten en de sterk vereenvoudigde vormen maken dit schilderij onmiddellijk herkenbaar. De twee figuren lijken deel uit te maken van een ceremonie of feestelijke bijeenkomst en brengen een heel andere sfeer in de collectie dan de vele historische voorwerpen die elders in het museum zijn te zien..
Court ccene on tiles, medieval, Patna, Bihar, ceramic. Art.-242.
Een heel andere indruk geeft deze keramische tegelcompositie uit Patna. Tegen een intens blauwe achtergrond zijn verschillende figuren samengebracht in een hof- of gezelschapsscène. De voorstelling zit vol kleine details, van de gestreepte gewaden en hoofddeksels tot de schalen en andere voorwerpen die tussen de personen zijn geplaatst. Door de heldere kleuren en de vele figuren valt er steeds iets nieuws te ontdekken. Het voorwerp laat zien dat de collectie niet alleen uit beelden en archeologische vondsten bestaat, maar ook werk omvat waarin decoratie, ambacht en verhalende voorstellingen samenkomen.
Portrait of Mugal kings and queens, late 17th century CE, Delhi, ivory. Art.-1977.
Een heel andere wereld opent zich in dit kleine ivoren werk. Rond een centrale troonscène zijn portretten van vorsten en vrouwen uit het Mogolhof gerangschikt. Ondanks het bescheiden formaat zijn de kleding, sieraden en hoofddeksels met grote zorg weergegeven. Het voorwerp laat zien hoe uiteenlopend de collectie is: van archeologische vondsten en sculpturen tot verfijnde hofkunst waarin status, ceremonie en decoratie samenkomen.
Flower vase with silver inlaid floral design, late 18th century CE.
Deze rijk versierde vaas vormde voor mij een passend slotstuk voor vandaag. Het contrast tussen het donkere metaal en de lichte ingelegde decoraties trekt onmiddellijk de aandacht. Bloemmotieven, ranken en ovale medaillons vullen vrijwel het gehele oppervlak. Net als de andere voorwerpen in dit bericht laat ook deze vaas zien dat het Bihar Museum veel meer biedt dan alleen archeologische vondsten: van schilderkunst en hofkunst tot verfijnd metaalwerk uit verschillende delen van India.
– over welke deuren kunnen we nog openen met een deurstijl uit Bihar –
Voor een ambachtsman die meewerkte aan een decoratie van een tempel zal het maken van een beeld, een reliëf of een deurstijl niet zo verschillend zijn geweest: allemaal belangrijk maar bij een deurstijl misschien wat meer vrijheid in onderwerp en uitvoering dan bij een beeld van Shiva. Maar helemaal zeker ben ik daar niet van. Het zou interessant zijn om te lezen wat Rao hierover schrijft.
Maar vandaag geen godheid en geen verhaal uitgebeeld op een tempelwand, maar een versierde deurstijl waarop mij meteen een muzikant opviel.
India, Patna, Bihar Museum, Door jamb, Pala period, 10th century CE, phyllite stone, Lakhisarai, Bihar. Arch.-10716 (ii).
Kijkend naar het fragment
Van de oorspronkelijke deurstijl is slechts een fragment bewaard gebleven, maar ook dat laat al een rijke decoratie zien. Voor de kijker bevindt zich links een pilaarachtig onderdeel dat van de onderzijde tot ruim boven het midden van het fragment doorloopt. Dit pilaarachtige deel lijkt een eigen decoratief programma te volgen. Bovenaan staat een sierlijke vrouwfiguur met geheven armen. De houding doet denken aan een dansbeweging. Achter en onder haar volgt een afgevlakte ronde pilaar met geometrische decoratie. Helemaal onderaan verschijnt opnieuw een figuur tussen twee hybride of dierlijke vormen die op de foto niet goed zijn te onderscheiden. De vormgeving van deze waarschijnlijk vrouwelijke, middelste figuur vertoont overeenkomsten met de vrouwfiguur bovenaan, waardoor beide delen visueel met elkaar verbonden lijken. Rechts aan de voet van het fragment bevindt zich een vogelachtig wezen.
Rechts van het pilaarachtige deel stijgt een zone met florale decoratie omhoog. Het pilaarachtige gedeelte staat niet eenvoudig naast deze decoratie, maar bevindt zich ervoor en links ervan. Ook in het bovenste gedeelte blijft dit verschil in reliëfdiepte zichtbaar, al wordt het minder uitgesproken. De florale decoratie vormt niet alleen een achtergrond, maar lijkt de verschillende onderdelen van de compositie met elkaar te verbinden.
In het bovenste gedeelte komen verschillende motieven bijeen. Een band met bloemrozetten loopt horizontaal over het fragment en eindigt voor de kijker rechts in een dierlijke kop met een omhooggebogen snuit. Links, waar de horizontale rand zich voortzet als een gebogen naar boven lopende band, bevindt zich een figuur met een hoge haartooi. Hoe dit deel oorspronkelijk was opgebouwd, is door de fragmentarische toestand niet meer met zekerheid vast te stellen.
Detail.
Kijkend naar de muzikant
Tussen de ranken verschijnt een muzikant die bijna uit de decoratie zelf lijkt voort te komen. De krullende vegetale motieven lopen rondom de figuur door, waardoor mens en ornament nauw met elkaar verweven raken. Vooral de puntig uitlopende haarlokken sluiten opvallend goed aan bij de beweging van de omliggende ranken.
Het gezicht is zorgvuldig uitgewerkt. De omhooggebogen mondhoeken, de grote ogen en de aandacht voor haar en sieraden geven de figuur een levendige aanwezigheid. De armen zijn actief bezig met een langhalzig snaarinstrument. Naast de schouder is een lotusmotief aangebracht. Samen maken deze details de indruk van iemand die niet slechts een instrument vasthoudt, maar daadwerkelijk musiceert. Het is een van die kleine figuren die de aandacht van de bezoeker onmiddellijk vasthoudt.
Een eerste route om na te denken over een mogelijke reconstructie.
Een mogelijke reconstructieroute
Omdat slechts een staand deel van de complete deurstijl bewaard is gebleven, blijft iedere reconstructieroute voorlopig speculatief. Toch nodigt het fragment uit om na te denken over het oorspronkelijke geheel.
Een mogelijke denkrichting is dat we hier naar de voor de kijker rechterzijde van een deuromlijsting kijken. Het pilaarachtige gedeelte zou dan dichter bij de deuropening hebben gestaan, terwijl de uitbundige florale decoratie de buitenzijde vormde. De horizontale bloemenband in het bovenste deel zou vervolgens kunnen zijn overgegaan in een gebogen bovenconstructie. De figuur met de hoge haartooi bevindt zich precies op een plaats waar zo’n overgang voorstelbaar is.
Wanneer men deze gedachte verder volgt, zou een vergelijkbare opbouw aan de andere zijde van de deuropening denkbaar zijn. Dat levert een omraming op waarin de florale decoratie langs beide zijden van de opening omhoogloopt en mogelijk overgaat in een gebogen bovenstructuur. Daarbij dringt zich ook de vraag op of de dierlijke kop bovenin en het vogelachtige wezen onderaan deel uitmaakten van een groter compositieschema. Het fragment biedt daarvoor geen zekerheid, maar nodigt wel uit tot dergelijke vragen.
De precieze vorm van de bovenbouw blijft onzeker. De gebogen band lijkt zich echter goed te lenen voor een reconstructie, zodat de contouren van een mogelijke bovenstructuur zich in grote lijnen laten voorstellen. Dat zegt nog weinig over de invulling van het gebied daarbinnen. Het is goed mogelijk dat dit vlak oorspronkelijk gesloten was en ruimte bood aan een grotere figuur op een sokkel zodat daaroner een rechthoekige deuropening ontstaat.
Deze reconstructieroute pretendeert geen oplossing te bieden. Zij is vooral bedoeld als uitnodiging om verder te kijken naar de opbouw van dit fragment, de details en naar mogelijke verbanden tussen de verschillende onderdelen ervan. Het fragment vormt daarmee eerder het begin van een discussie dan het einde ervan. Om over mogelijke oplossingen na te denken zou het goed zijn op zoek te gaan naar complete deurstijlen uit de 10e eeuw uit Bihar. Zowel in museumcollecties als in nog bestaande tempels.
Overigens is dit het laatste historische beeldhouwwerk waarover ik een blogbericht schrijf vanuit het Bihar Museum. Op die dag 14 in India was ik niet helemaal 100% en moe. In volgende berichten zie je nog wel Indiase moderne kunst, een paar manuscripten en miniaturen.
Het beeld toont een elegante figuur die ontspannen op een kussen zit. Het lichaam is licht gedraaid en het hoofd helt zacht naar één zijde, waardoor de voorstelling levendiger oogt dan de streng symmetrische houding die we vaak met Boeddhabeelden associëren. De rechterhand is opgeheven in een geruststellend gebaar, terwijl naast de schouder een grote lotus zichtbaar is. De figuur draagt een hoge kroon, rijke sieraden en lange oorhangers, wat hem een vorstelijke uitstraling geeft. Ondanks deze rijkdom straalt het beeld vooral rust en zachtheid uit.
Wat vooral opvalt, is de elegante samenhang van de compositie. De lichte kanteling van het hoofd, de opgeheven hand en de gebogen houding van het lichaam creëren een gevoel van beweging zonder de rust van het beeld te verstoren. De grote lotus naast de schouder vormt daarbij een natuurlijke tegenhanger van het hoofd en helpt de compositie in evenwicht te brengen.
De zorgvuldig gepolijste steen, de verfijnde gelaatstrekken, de nauwkeurig uitgewerkte sieraden en de vloeiende lijnen van het lichaam getuigen van het uitzonderlijke vakmanschap van de beeldhouwer. Vooral in het gezicht komt dat naar voren. De zachte naar binnen gerichte glimlach, de halfgesloten ogen en de glooiende modellering van de wangen versterken de rustige uitstraling van het beeld.
India, Patna, Bihar Museum, Avalokiteshvara, bodhisattva Padmapani in ardhaparyankasana posture with a abhaya mudra, Vishnupur, Gaya, 11th century CE. Arch.-1680.
Hoe vertelt het museum het?
De zaaltekst bevat veel kunsthistorische begrippen. Dat is niet zonder reden. In een beperkt aantal woorden probeert de tekst het beeld zo nauwkeurig mogelijk te duiden. Daarbij worden termen gebruikt die niet iedere museumbezoeker meteen zal begrijpen. Welke elementen van het beeld zijn zo belangrijk dat ze in de beschrijving worden opgenomen?
In de kroon bevindt zich een kleine zittende Boeddha. Dat detail is niet toevallig aangebracht. Voor kunsthistorici vormt het een belangrijk herkenningspunt bij de identificatie van de figuur.
Ook de houding van het lichaam en de stand van de handen spelen een belangrijke rol. De ontspannen en natuurlijke manier van zitten wordt in de zaaltekst aangeduid als Ardhaparyankasana. De opgeheven rechterhand maakt een geruststellend gebaar dat Abhaya Mudra wordt genoemd.
Daarnaast zien we een lotus naast de schouder. Dat attribuut verwijst naar Padmapani, letterlijk “de lotusdrager”. Padmapani is een van de verschijningsvormen van de bodhisattva Avalokiteshvara.
Ten slotte noemt de zaaltekst verschillende sieraden: een halssnoer, armringen en armbanden. Samen met de kroon geven zij de figuur een vorstelijke uitstraling.
De kleine Boeddha in de kroon, de lichaamshouding, het handgebaar, de lotus en de sieraden zijn de elementen waarop de zaaltekst zich baseert om de figuur als Avalokiteshvara te identificeren.
De documentatie rond dit object is niet volledig consistent: de website dateert: 10e eeuw terwijl de zaaltekst de 11e eeuw noemt; de website van het museum zegt: Awalokiteshwara in de kop van het artikel en de tekst begint met Avalokiteshvara.
Toegift: enkele termen uit de zaaltekst
Ardhaparyankasana De ontspannen en natuurlijke zithouding wordt aangeduid als Ardhaparyankasana. Het woord komt uit het Sanskriet. Ardha betekent “half”. Paryanka verwijst naar een zit- of rusthouding. Letterlijk beschrijft de term dus een half ingeklapte of gedeeltelijk gevouwen zithouding. Kort gezegd: een ontspannen, asymmetrische zithouding.
Abhaya Mudra Het opgeheven gebaar van de rechterhand wordt Abhaya Mudra genoemd. Abhaya betekent “zonder vrees”. Mudra betekent “gebaar” of “houding van de hand”. Het wordt meestal uitgelegd als een beschermend of geruststellend handgebaar.
Padmapani De lotus naast de schouder verwijst naar Padmapani. Padma betekent “lotus”. Pani betekent “hand”. Padmapani betekent dus letterlijk “de lotusdrager” of “hij die een lotus in de hand houdt”.
Bodhisattva De zaaltekst beschrijft Avalokiteshvara als een bodhisattva. In het boeddhisme is dat een wezen dat naar verlichting streeft maar zich tegelijkertijd inzet voor het welzijn van anderen.
Mala, Bajuband en Kangan De zaaltekst noemt ook enkele sieraden. Een mala is een hals- of gebedssnoer. Een bajuband is een armring die op de bovenarm wordt gedragen. Een kangan is een armband rond de pols. Samen benadrukken deze sieraden het vorstelijke karakter van de figuur.
Voor (wannabe) gevorderde lezers
In de vorige toegift kwamen termen aan bod die rechtstreeks naar zichtbare kenmerken van het beeld verwijzen. De volgende begrippen vervullen een andere functie. Ze helpen niet zozeer bij het herkennen van de figuur, maar plaatsen Avalokiteshvara in de religieuze wereld van teksten, Boeddha’s en bodhisattva’s waaruit het beeld is voortgekomen.
Mahavastu De Mahavastu is een vroege boeddhistische tekst. De zaaltekst verwijst naar deze tekst omdat daarin volgens het museum een rol voor Avalokiteshvara wordt beschreven. Daarmee probeert de zaaltekst het beeld niet alleen iconografisch te identificeren, maar ook religieus te plaatsen. Hoe nauwkeurig deze samenvatting de oorspronkelijke tekst weergeeft, vraagt echter om een nadere blik op de Mahavastu zelf. Volgens de museumtekst waakt Avalokiteshvara over het welzijn van levende wezens in de periode tussen de historische Boeddha en de toekomstige Boeddha. De verwijzing naar de Mahavastu vormt daarmee de schakel tussen de andere begrippen die volgen.
Shakya Buddha Met Shakya Buddha wordt de historische Boeddha bedoeld, beter bekend als Siddhartha Gautama. In de beschrijving vormt hij het beginpunt van de periode waarin Avalokiteshvara zijn taak vervult.
Maitreya Buddha Maitreya is de toekomstige Boeddha. Hij vormt het eindpunt van dezelfde periode. Tussen Shakya Buddha en Maitreya Buddha vervult Avalokiteshvara volgens de zaaltekst zijn rol als beschermer en helper van levende wezens.
Amitabha Amitabha is een belangrijke Boeddha binnen het Mahayana-boeddhisme. De zaaltekst noemt hem omdat Avalokiteshvara nauw met hem verbonden is. Bovendien wordt de kleine Boeddha in de kroon van Avalokiteshvara vaak als Amitabha herkend, waardoor deze relatie ook zichtbaar wordt in het beeld zelf.
Sakti Pandara Pandara wordt in de zaaltekst genoemd als de vrouwelijke tegenhanger van Amitabha. Daarmee wordt opnieuw een relatie gelegd. Waar Shakya Buddha, Maitreya en Avalokiteshvara samen een plaats krijgen in de tijd, laten Amitabha en Pandara zien hoe Avalokiteshvara volgens de religieuze traditie deel uitmaakt van een bredere spirituele wereld.
Afronding
Wat mij persoonlijk treft, is de spanning tussen de houding van het lichaam aan de ene kant en het gebaar van de rechterhand aan de andere. Het licht gebogen hoofd, de halfgesloten ogen en de naar binnen gerichte glimlach wekken de indruk van innerlijke rust. De opgeheven rechterhand richt zich daarentegen nadrukkelijk tot de toeschouwer.
Terwijl het lichaam rust en verstilling uitstraalt, zoekt het handgebaar contact met de beschouwer. Twee activiteiten die je niet tegelijk in één figuur verwacht.
– over de aarde als getuige: een symmetrische wereld rond de verlichte Boeddha –
Er doet zich iets merkwaardigs voor met het nummer van het beeld waarover dit bericht gaat.
Bij het beeld waren twee zaalteksten te zien:
een klein bordje met een korte samenvatting
en een tweede bord met een uitgebreidere beschrijving.
Op het beeld zelf was bovendien een wit etiket geplakt met daarop enkele tekens en een nummer.
Het nummer op het etiket op het beeld luidt: 1104 (met dank aan Copilot). Het inventarisnummer op het kleine bordje is: Arch.-1104. Het nummer in de uitgebreide zaaltekst is: Arch.-11104.
Opmerkelijk genoeg wordt dat laatste nummer, Arch.-11104, zowel in de Hindi- als in de Engelstalige tekst vermeld.
Voorlopig biedt het internet nog geen oplossing voor deze kleine puzzel. Daarom houd ik voor de foto’s het nummer van het etiket en het kleine bordje aan, terwijl ik de uitgebreide zaaltekst onder het nummer Arch.-11104 heb opgenomen.
De stèle is opgebouwd rond een streng geordende en vrijwel volledig symmetrische compositie. Alleen de centrale figuur van de Boeddha doorbreekt die symmetrie; alle andere elementen zijn in paren georganiseerd en verwijzen terug naar het moment van de verlichting.
De vijgenbladeren (en links het witte etiket met de tekens en het nummer).
Helemaal bovenaan verschijnen aan weerszijden van de nimbus bladeren van de peepal of heilige vijgenboom (Ficus religiosa). Zij verwijzen naar de Bodhiboom waaronder Siddhartha zijn verlichting bereikte. Opvallend is dat de boom zelf niet wordt afgebeeld. Enkele karakteristieke bladeren volstaan om de heilige plaats en het beslissende moment in het leven van de Boeddha op te roepen. De bladeren fungeren daarbij als een visuele omlijsting van de bovenste zone van de stèle.
Gandharva.
Onder de bladeren zweven twee gevleugelde hemelwezens, waarschijnlijk gandharva’s. Ook zij zijn spiegelbeeldig gerangschikt en, omgeven door energie, lijken ze een gestileerde bloemenkrans of offergave te dragen. Hun aanwezigheid markeert het kosmische belang van de gebeurtenis die centraal in de voorstelling staat. Zij verschijnen niet als zelfstandige personages, maar als hemelse vereerders die de verlichte Boeddha eren.
Avalokiteśvara met waarschijnlijk Amitābha in zijn kroon en een lotus in zijn hand.
Bodhisattva Maitreya met een stupa in de kroon.
Aan weerszijden van de troon staan twee bodhisattva’s opgesteld. Links voor de toeschouwer bevindt zich waarschijnlijk Avalokiteśvara. In zijn kroon is een klein zittend figuurtje opgenomen dat doet denken aan een Boeddha-afbeelding, een bekend kenmerk van deze bodhisattva. Rechts voor de toeschouwer staat waarschijnlijk Maitreya, herkenbaar aan de stūpa die zijn kroon bekroont. Hoewel beide figuren door hun attributen van elkaar verschillen, zijn zij qua houding, plaatsing en schaal elkaars tegenhangers. Samen bewaken zij de centrale ruimte waarin de Boeddha verschijnt.
De Boeddha zelf vormt het vaste middelpunt waar de gehele compositie omheen is georganiseerd. Achter hem verrijst een zorgvuldig uitgewerkte architectonische omlijsting met pilasters, kapitelen, ornamentale banden en een rijke nimbus. Deze architectuur functioneert niet als achtergrond in moderne zin, maar als een heilig kader dat de centrale positie van de Boeddha benadrukt. De bodhisattva’s lijken in nissen naast hem te staan, terwijl de hemelwezens en de bladeren zijn hoofdzone markeren. Hierdoor krijgt de voorstelling een monumentale rust en een bijna architectonische orde.
Ook onder de lotustroon wordt dit principe voortgezet. In de onderste zone van de stèle liggen aan weerszijden twee gestileerde leeuwachtige dieren of simha’s. Hun koppen zijn wel smal dus het kan best een ander dier zijn. Tussen hen knielen twee figuren die spiegelbeeldig zijn weergegeven. Zij wenden zich naar het midden en maken met hun opgeheven armen een gebaar dat aan presentatie, verering of eerbetoon doet denken. De linker figuur lijkt een klein object vast te houden, mogelijk een offergave, al laat de huidige toestand van het reliëf geen zekere identificatie toe. Opvallend is dat de compositie ook hier volledig op evenwicht berust: dier tegenover dier, figuur tegenover figuur.
Juist die uitgesproken symmetrie maakt duidelijk hoe de voorstelling gelezen moet worden. Vrijwel ieder element bezit een tegenhanger aan de andere zijde van de centrale as. Blad tegenover blad, gandharva tegenover gandharva, Avalokiteśvara tegenover Maitreya, vereerder tegenover vereerder en simha tegenover simha. Midden in deze zorgvuldig uitgebalanceerde wereld zit de Boeddha in bhūmisparśa-mudrā, het aardaanrakingsgebaar. Met zijn rechterhand raakt hij de aarde aan en roept haar op als getuige van zijn recht op verlichting. Daarmee ontstaat een tweede, intellectuele vorm van symmetrie.
De bhūmisparśa-mudrā, het aardaanrakingsgebaar.
De spiegelbeeldig geordende figuren en motieven brengen het beeld visueel in evenwicht, terwijl de bhūmisparśa-mudrā hun betekenis samenbindt. De rechterhand van de Boeddha raakt de aarde aan en vormt daarmee letterlijk het punt waarop de gehele compositie samenkomt. Alle onderdelen van de voorstelling verwijzen uiteindelijk naar hetzelfde beslissende ogenblik: het moment waarop de Boeddha onder de Bodhiboom de verlichting bereikt.
– over het onzichtbare en zichtbare gewaad van de Boeddha –
Het Bihar Museum is een relatief jong museum, gehuisvest in een modern gebouw. Het gebouw en de omliggende ruimtes zijn opgezet als een campus. Maar ook de indeling, opzet en inrichting van de afdelingen zijn verfrissend. De presentatie van de beelden is bijzonder sfeervol. De beelden kregen opvallend veel ruimte. De belichting was niet uitsluitend op het beeld zelf gericht, maar zo ingesteld dat rond het beeld een eigen ruimte ontstond.
India, Patna, Bihar Museum, Buddha, Pala period, 11th century CE, bronze alloy, Kurkihar, Gaya, Bihar. Arch.-9592.
Op het hoofd draagt de Boeddha een rijk uitgewerkte kroon met parelranden, bloemmotieven en bladachtige uitlopers. De opengewerkte oorhangers sluiten met hun florale ornamentiek aan bij de kroon en versterken de verfijnde uitstraling van het beeld.
De amandelvormige ogen, prominente neus en diep liggende mond met duidelijk gemodelleerde lippen geven het gezicht een opmerkelijke zeggingskracht.
De strak geordende halssieraden volgen de lijnen van het lichaam en dragen bij aan de evenwichtige compositie.
>
Met de opgeheven rechterhand maakt de Boeddha de abhaya mudrā, het gebaar van onbevreesdheid. Borst en buik zijn zodanig weergegeven dat de vormen van het lichaam ongehinderd zichtbaar zijn. Let maar eens op de navel. Alleen op de polsen is zichtbaar dat de Boeddha een gewaad draagt.
Wat mij tijdens het bekijken van de detailfoto’s steeds meer opviel, is dat het gewaad veel complexer is weergegeven dan je op het eerste gezicht zou denken. De plooien die je net boven de enkels ziet, zijn weliswaar spaarzaam aangegeven, maar waar textiel duidelijk wordt aangegeven, gebeurt dat met grote precisie.
Onderaan de linkerzijde van het lichaam lijken de plooien deel uit te maken van een dubbelgeslagen stuk textiel, waardoor zij in afgeronde banen doorlopen. Aan de rechterzijde lijken verschillende stoflagen zich juist onafhankelijk van elkaar te gedragen en lijken randen van twee lagen stof zichtbaar. Achter beide benen worden bovendien opnieuw uiteinden van stof zichtbaar, alsof delen van het gewaad langs het lichaam naar achteren vallen. Hierdoor ontstaat de indruk dat in het beeld niet alleen het oppervlak van de mantel is weergegeven, maar ook de wijze waarop verschillende lagen stof over en langs elkaar vallen.
Het raadselachtige element in de linkerhand lijkt binnen die context beter begrijpelijk te worden. Een opvallend detail bevindt zich in de linkerhand van twee Kurkihar-bronzen. Het beeld met Arch.-9590 toonde ik eerder op mijn blog. Aanvankelijk lijkt het om een attribuut te gaan, maar beschrijvingen van vergelijkbare beelden wijzen in een andere richting. Zo vermeldt Himalayan Art Resources bij een vrijwel identieke staande, gekroonde Boeddha uit Kurkihar dat de linkerhand “gently grasps an edge of the mendicant robe”, terwijl Bonhams schrijft dat de figuur “the inner hem of the cape-like robe” vasthoudt. Ook Christie’s beschrijft vergelijkbare Kurkihar-bronzen als beelden waarbij de Boeddha het uiteinde van zijn gewaad (sanghati) vasthoudt.
Het merkwaardige element in de linkerhand blijkt daarom waarschijnlijk geen ritueel voorwerp te zijn, maar een gestileerde weergave van de zoom of punt van het monniksgewaad, die in de hand van de Boeddha rust.
‘Pala’ which means ‘protector’ in Sanskrit, was the name of an important dynasty that flourished in eastern India from the 8th to 12th century CE.
During their 400-year reign, the Palas rules over present-day Bihar, West Bengal en Bangladesh. Gopala, the founder of the Pala Empire, was elected to rule by a group of feudal chieftains. His son Dharmapala took the empire to its pinnacle, making it a dominant power in eastern India. Dharmapala’s son Devapala further extended the empire into present-day Assam and Odisha.
The Palas were largely patrons of Buddhism, and the religion and its arts thrived under their rule.
– over een nieuw beeld van een vertrouwde figuur –
Als je al eens een mooi Boeddhabeeld op je blog hebt gezet, waarom wil je er dan nog een keer een bericht maken over nog een ander beeld? Nog even los van de kunsthistorische aspecten: waar is het beeld gemaakt, wanneer is het gemaakt, wat zijn de overeenkomsten en wat zijn de verschillen? Wat valt me deze keer op? Wat zie ik nu dat ik eerder niet zag? Nog even los van al die redenen is er nog een reden waar op werd gewezen in het volgende citaat:
De wereld moet voortdurend opnieuw worden beschreven, want zij is niet hetzelfde als vroeger, al was het maar omdat wij er ooit niet waren.
Wistawa Szymborska, Brievenpost, pagina 30.
Vervang in dit citaat ‘de wereld’ door ‘Boeddha’ en ‘beschreven’ door ‘afgebeeld’, en de reden voor dit bericht dient zich vanzelf aan.
Ik toon met een gerust hart nog een Boeddha-beeld. Het beeld is afkomstig uit Kurkihar in Bihar, een belangrijke boeddhistische vindplaats nabij Gaya. De site is vooral bekend geworden door de ontdekking van een grote groep bronzen beelden uit de Pala-periode, maar het museumlabel vermeldt niet of dit specifieke beeld tot die vondst behoorde. Of het nu wel of niet tot die vondst behoorde, aan de kwaliteit van het beeld verandert dat niets.
India, Patna, Bihar Museum, Buddha, Pala period, 10th century CE, Kurkihar, Gaya, Bihar, bronze alloy. Arch.-9590.
Van dichtbij komen de fijn gemodelleerde gelaatstrekken goed naar voren.
De half gesloten ogen, de sterk gebogen wenkbrauwen
en de subtiele glimlach dragen bij aan de ingetogen uitstraling van het beeld.
Het haar is weergegeven als een dicht patroon van kleine krullen
die uitlopen in een ushnisha boven op het hoofd.
De opgeheven rechterhand is uitgevoerd in een beschermend gebaar.
In de handpalm bevindt zich een klein wielmotief
dat zorgvuldig in het brons is uitgewerkt.
De elegante vingers en de gladde afwerking
laten het hoge niveau van het vakmanschap zien
dat de Pala-bronzen uit Bihar kenmerkt.
Deze staande Boeddha rust op een dubbele lotusbasis.
De lange, regelmatige plooilijnen van het gewaad
volgen de contouren van het lichaam
en geven de figuur een rustige, bijna ritmische uitstraling.
Rechts en links vallen de zware mantelranden op
die tot naast de voeten doorlopen.
Deze opname toont de opmerkelijke kwaliteit van het gietwerk.
De individuele haarlokken zijn als kleine bolvormige krullen weergegeven,
terwijl de lange oorlellen en de markering op het voorhoofd
verwijzen naar vaste kenmerken van de boeddhistische beeldtaal.
Ondanks de ouderdom van het beeld
zijn de gelaatstrekken opvallend scherp bewaard gebleven.
De opgeheven rechterhand maakt een beschermend gebaar.
De linkerhand op deze foto houdt mogelijk een deel van het gewaad vast.
De stoflijnen lopen vanaf het kleed over de pols door
tot in de handpalm en zijn met grote zorg in het brons weergegeven.
Bij deze staande Boeddha ligt de nadruk op één handgebaar,
terwijl de andere hand een ondersteunende rol vervult.
Dat verschilt van veel zittende Boeddhabeelden,
waarbij de betekenis juist vaak
door beide handen gezamenlijk wordt uitgedrukt.
Op het lichaam van de Boeddha valt de stof in brede banen
nauw aansluitend langs het lichaam.
De regelmatige lijnen versterken de rustige, verticale uitstraling van de figuur.
Aan de armen lijkt het gewaad gladder te vallen,
terwijl het onderaan eindigt in duidelijk uitgewerkte plooien.
De blote voeten rusten op een met een parelrand versierde
dubbele lotusbasis.
De afzonderlijke bladeren zijn duidelijk herkenbaar uitgewerkt.
Onder de bladeren is ook de lage sokkel zichtbaar.
-– over de zoektocht naar de betekenis van een boeddhistische kleizegel –
Dit bericht gaat maar over een klein voorwerp. Het zat opgeprikt tegen een wand. Niet alleen. Er zaten meer kleizegels tegen het muurtje bevestigd. Ik heb er maar één foto van gemaakt.
Zegels zijn niet de objecten waar ik naar uit kijk. Misschien met uitzondering van de grote lakzegels onderaan een oorkonde. Maar kleizegels? Nee, daar zou ik normaal gesproken niet veel tijd aan besteden. Het was hier ook niet de kleur die me zo aantrok. Het waren die afbeeldingen van stupa’s die als een magneet werkten. Bovendien was er maar één zo’n kleizegel. De zaalinformatie was beperkt: Votive seal, inscribed. Nu ik dit bericht heb geschreven, zegt het me al veel meer. Ik heb veel geleerd. Lees mee, en misschien wordt ook voor u het begrip ‘kleizegel’ al snel vertrouwd. Ik kan niet beloven dat aan het einde alle vragen opgelost zijn, maar we hebben dan wel een beter beeld dan nu.
India, Patna, Bihar Museum, Votive seal, inscribed. Arch.-8025.
Het object Arch.-8025 in het Bihar Museum, de zegel op de foto, is een klein devotioneel voorwerp dat vermoedelijk door een pelgrim werd achtergelaten bij een boeddhistisch heiligdom. In zekere zin zijn dergelijke zegels te vergelijken met de votiefgaven die bezoekers van christelijke bedevaartplaatsen achterlaten. Net zoals pelgrims in Lourdes of elders een afbeelding, kaars of ex-voto kunnen schenken als uitdrukking van hun geloof of gebed, lieten boeddhistische pelgrims bij belangrijke heiligdommen kleizegels of plaquettes achter. Sommige werden bewaard bij stupa’s of andere heilige monumenten, waardoor zij een tastbaar spoor vormen van persoonlijke devotie.
De afdruk bevindt zich in een duidelijk ovaal stempelveld dat is aangebracht op een grotere, bijna ronde klomp klei. Dit onderscheid tussen de ovale afdruk en de omliggende klei blijkt ook op vergelijkbare zegels uit Bodh Gaya voor te komen. Bij verschillende exemplaren uit de collectie van het British Museum (oa 1937-0414-12) is hetzelfde principe zichtbaar: een zorgvuldig gegraveerde ovale voorstelling binnen een grotere handgevormde kleimassa.
Sir Alexander Cunningham, Mahâbodhi or the great Buddhist Temple under the Bodhi tree at Buddha-Gaya, pagina 50. Cunnigham beschrijft hier onder meer dat er twee soorten zegels zijn: die van monniken en die voor leken.
Sir Alexander Cunningham, Mahâbodhi or the great Buddhist Temple under the Bodhi tree at Buddha-Gaya, pagina 52. Figuur 5 in het boek van Cunningham is een voorbeeld van een kleizegel.
De voorstelling wordt gedomineerd door een symmetrisch opgebouwd geheel van monumentale vormen. Aanvankelijk leken deze op tempeltorens, maar vergelijking met gepubliceerde zegels uit Bodh Gaya suggereert dat zij beter kunnen worden opgevat als gestileerde stupa’s of schrijnvormen. Op meerdere door Alexander Cunningham gepubliceerde zegels verschijnen vergelijkbare vormen als terugkerende elementen binnen een vaste boeddhistische beeldtaal. Zij komen voor rond een centrale Boeddhafiguur, rond een hoofdstupa of als onderdeel van een bredere religieuze compositie.
Sir Alexander Cunningham, Mahâbodhi or the great Buddhist Temple under the Bodhi tree at Buddha-Gaya, plaat XXIV. Het grootste deel van de tekst van Cunningham over Seals gaat over de voorwerpen op deze plaat.
Zegel E met centraal een Boeddha-afbeelding omringd door grotere en kleinere stupa’s. Let ook op de vormen bovenaan, links en rechts van de centrale stupa waarin de Boeddha zit. De tekst staat onderaan.
Dit is de kleizegel die figuur 5 genoemd wordt. Ovaal van vorm. Één centrale stupa met 4 stupa’s links en 4 stupa’s rechts. Daaromheen de tekst en daar weer buiten een pareldecoratie.
Centraal bevindt zich een grotere vorm, geflankeerd door kleinere monumenten. Daaronder staat een inscriptie in drie regels. De tekst is op de beschikbare foto slechts gedeeltelijk leesbaar. Opvallend is dat de regels niet lijken door te lopen over de volledige breedte van het stempelveld, maar bewust gecentreerd zijn geplaatst. Hierdoor ontstaat een compositie die zich visueel aanpast aan de voorstelling erboven.
Boven de centrale vorm bevinden zich merkwaardige symmetrische motieven. Aanvankelijk deden deze denken aan een drietand, maar vergelijking met andere Bodh Gaya-zegels maakt een andere interpretatie waarschijnlijker. Op zegels die Cunningham afbeeldt en op vergelijkbare objecten in het British Museum verschijnen boven en naast stupa’s regelmatig krullende, vlamachtige of wolkvormige ornamenten. Zij lijken niet bedoeld als zelfstandige symbolen, maar eerder als decoratieve elementen die het heilige karakter van de voorstelling versterken. Ook op de foto in dit bericht zouden dergelijke motieven aanwezig kunnen zijn.
De vergelijking met de publicaties van Cunningham heeft vooral duidelijk gemaakt dat de voorstelling waarschijnlijk niet moet worden gelezen als een nauwkeurige afbeelding van één specifiek gebouw. De zegels uit Mahabodhi combineren stupa’s, figuren, inscripties en ornamenten op uiteenlopende manieren. Een centrale Boeddha kan worden omringd door stupa’s, zoals op zegel E, terwijl zegel 5 juist een grote centrale stupa toont met kleinere stupa’s aan weerszijden. Deze voorbeelden laten zien dat dergelijke composities deel uitmaakten van een bredere votieve traditie in Bodh Gaya.
Een directe parallel voor Arch.-8025 is niet gevonden. Wel sluiten de opbouw van de voorstelling, de combinatie van stupa-vormen en inscriptie, en de vorm van het stempelveld goed aan bij de groep boeddhistische votiefzegels die Cunningham bij Mahabodhi beschreef. Hoewel een exacte herkomst niet kan worden vastgesteld, lijkt een plaats binnen de boeddhistische pelgrimscultuur van Bihar daardoor aannemelijk.
Als je de teksten en foto’s nog eens wilt nakijken online, dan kan dat natuurlijk.
India, Patna, Bihar Museum, Harihara (combined Vishnu and Shiva), Mundeshwari, Kaimur, Bihar, 7th century AD, brown sandstone. Arch.-6008.
Sommige beelden laten zich in één oogopslag begrijpen. Dit 7e-eeuwse beeld uit Mundeshwari in Bihar behoort niet tot die categorie. Pas wanneer je langer kijkt, beginnen de details hun verhaal te vertellen.
Op het eerste gezicht staat hier een enkele goddelijke figuur. De houding is rustig en vrijwel symmetrisch. Het gezicht oogt sereen en verraadt weinig van wat de beeldhouwer eigenlijk heeft willen laten zien. Pas bij de kroon wordt duidelijk dat er iets bijzonders aan de hand is. De ene helft heeft het karakter van een koninklijke kroon zoals we die van Vishnu kennen, terwijl de andere helft eerder doet denken aan de opgestoken haarlokken die bij Shiva horen.
Het beeld stelt Harihara voor, een samengestelde gestalte waarin Vishnu en Shiva zijn verenigd. Die vereniging wordt niet bereikt door de verschillen uit te wissen. Integendeel: de beeldhouwer toont beide tradities juist naast elkaar.
Aan de Shiva-zijde is achter de arm een lange staf zichtbaar. De museumtekst identificeert deze als een drietand of trishula, al zijn de drie tanden zelf door beschadiging niet meer te herkennen. Aan dezelfde zijde bevindt zich ook een kleine knielende begeleider, door het museum beschreven als een Shiva-gana, een lid van het gevolg van Shiva.
Aan de andere zijde knielt een tweede begeleidende figuur. Volgens de museumtekst gaat het waarschijnlijk om Chakrapurusha, de personificatie van Vishnu’s discus. Op het beeld zelf zijn die kenmerken echter moeilijk te herkennen. Dat is een terugkerend probleem bij vroege sculpturen: de identificatie berust vaak niet op één duidelijk attribuut, maar op de samenhang van het gehele programma.
Juist dat maakt dit beeld zo interessant. De boodschap lijkt eenvoudig: Vishnu en Shiva zijn hier samengebracht in één gestalte. Maar het beeld gaat een stap verder. Niet alleen de hoofdfiguur combineert kenmerken van beide goden; zelfs de begeleidende figuren behoren ieder tot hun eigen religieuze sfeer. De eenheid wordt dus niet bereikt door verschillen weg te poetsen, maar door ze zichtbaar naast elkaar te plaatsen.
Opmerkelijk is dat het museumbordje spreekt over een “combined form of Vishnu and Shiva”. Dat is begrijpelijk als korte uitleg voor bezoekers, maar het beeld zelf lijkt iets subtielers te zeggen. Vishnu blijft Vishnu, Shiva blijft Shiva, en toch vormen zij samen één goddelijke aanwezigheid. De steen drukt die gedachte overtuigender uit dan de tekst ernaast.
Harihara is niet uniek in de Indiase kunst, maar ook geen voorstelling die een museumbezoeker voortdurend tegenkomt. Misschien is dat de reden waarom dit beeld blijft hangen. Het toont niet alleen een godheid, maar ook een poging om verschillende religieuze tradities met elkaar te verzoenen. Meer dan dertien eeuwen later is die boodschap nog altijd verrassend goed leesbaar en actueel. De beeldhouwer laat zien dat verschillen niet hoeven te verdwijnen om eenheid mogelijk te maken. Vishnu blijft Vishnu, Shiva blijft Shiva, maar toch verschijnen zij hier in één gestalte.
Op het linker bovenbeen bevindt zich een sterk verweerd maskervormig ornament. Mogelijk gaat het om een kirtimukha of een leeuwenkopmotief als onderdeel van de heupversiering. Voor zover nog te beoordelen draagt het ornament weinig bij aan de identificatie van de godheid Harihara, maar het laat wel zien hoeveel aandacht de beeldhouwer heeft besteed aan details die bij een eerste blik gemakkelijk over het hoofd worden gezien.
Onderaan de stèle bevindt zich bovendien de inscriptie “Vipaschitah”. Het woord betekent ongeveer “de wijze” of “de inzichtvolle”. Of hier een eretitel van de godheid, een persoonsnaam of een restant van een langere tekst bedoeld wordt, vermeldt het museum niet.
Nog een detail. Over de ouderdom van het beeld lijken zelfs de museumbronnen niet helemaal overeen te stemmen. Het bordje in de zaal dateert Harihara in de 7e eeuw, terwijl de online collectie een datering in de 5e of 6e eeuw geeft. Dat verschil van één of twee eeuwen verandert weinig aan de indruk die het beeld maakt, maar herinnert er wel aan dat kunsthistorische dateringen zelden zo exact zijn als zij soms lijken.
Het Bihar Museum is een modern museum in India. De architectuur van het museum is bijzonder en de totstandkoming was een prestigeproject. Het museum toont zowel oude Indiase kunst als moderne kunst. In toekomstige berichten sta ik ook bij de moderne kunst stil. Educatie was een belangrijk doel van het museum. Ter ondersteuning daarvan werd een Orientation Gallery ingericht. De foto’s in dit bericht maakte ik tijdens mijn wandeling door die Orientation Gallery. In grote stappen voert het museum de bezoeker door de kunstgeschiedenis. Die geschiedenis is geen rechte lijn:
het subcontinent is enorm groot en omvat delen van Pakistan en Afghanistan;
verschillende dynastieën en machthebbers bestaan vaak naast elkaar;
het betreft gebieden met uiteenlopende volken en culturen
Die geschiedenis is niet eenvoudig te vertellen. Daarom ligt in deze galerie de nadruk vooral op de historische ontwikkeling, terwijl het individuele object soms naar de achtergrond verdwijnt.
India, Patna, Bihar Museum, Elephant, Mauryan, Chirand, Bihar, 3e century BCE – early 2e century BCE.
Juist omdat de Orientation Gallery bedoeld is als kennismaking met de geschiedenis van Bihar, worden veel objecten gepresenteerd als vertegenwoordigers van een periode. Dat werkt goed als overzicht, maar heeft ook een keerzijde. Sommige stukken, zoals deze terracotta olifantenkop uit Chirand, zijn zo opvallend dat ze nieuwsgierig maken naar hun eigen geschiedenis. Dan blijkt helaas de geboden informatie soms verrassend summier.
Hoewel alleen de kop bewaard lijkt, is de olifant onmiddellijk herkenbaar. De kunstenaar reduceerde het dier tot een aantal krachtige vormen en versierde het oppervlak met ritmische patronen. Het resultaat is opmerkelijk expressief en oogt veel moderner dan je van een terracotta beeldje uit de Maurya-periode zou verwachten.
Woman with headgear.
Wat mij trof, was de spanning tussen wat zichtbaar is en wat verloren is gegaan. Het gezicht, de oorornamenten en de uitbundige haardracht zijn bewaard gebleven, maar mogelijk ontbreekt het grootste deel van de figuur.
Daardoor kijk je niet alleen naar een vrouwenhoofd, maar ook naar een archeologisch fragment dat nog slechts een deel van zijn oorspronkelijke verhaal prijsgeeft.
Het gezicht is bijna bescheiden van formaat, terwijl het kapsel de compositie volledig domineert. Als we tenminste uitgaan van wat van het object bewaard is gebleven, lijkt de maker vooral gefascineerd te zijn geweest door de mogelijkheden van terracotta om plooien, vlechten, bloemmotieven en sieraden weer te geven.
Daardoor oogt het fragment niet als een portret, maar als een viering van ornament en ambacht.
Terracotta figurine.
Op internet vond ik nog een foto van dit beeld en een verwijzing naar een boek waarin het beeld genoemd wordt.
Vergelijking met een catalogusfoto uit 1961 laat zien dat het beeld sindsdien opnieuw moet zijn gerestaureerd. Een opvallende beschadiging in de rok, destijds nog duidelijk zichtbaar, lijkt inmiddels te zijn opgevuld met een lichter materiaal. Het voorwerp toont daardoor niet alleen de sporen van meer dan tweeduizend jaar geschiedenis, maar ook van de opeenvolgende pogingen om het te bewaren en presenteerbaar te houden. De genoemde catalogus is Terracotta figurines in Patna Museum.
De afmetingen van de figuur roepen vragen op over haar oorspronkelijke functie. Met een hoogte van ruim vijftig centimeter is zij aanzienlijk groter dan veel terracottafiguren uit dezelfde periode. Toch heb ik geen betrouwbare aanwijzingen gevonden voor de rol die zij oorspronkelijk vervulde.
Bij 3 staat de beschrijving van het beeld in de catalogus.
3-Arch. 6067. Standing female figure modelled in the round; the following are affixed: cloth tied woofold, apronwise around thighs to which it clings while it leaves them bare at the back, in the middle. Ends of cloth reaches on back of legs to ankle length. Above this is laid a skirt, separately modelled and clinging to the body on the back. Back covered by cloth. Chest bare. Flat head-dress affixed with double rim against fore-head, hanging at back, covering shoulders. Height: 1′ 9½”. Maurya.
3 – Arch. 6067, de Nederlandse vertaling door Copilot:
Vrijstaand gemodelleerde vrouwenfiguur. De figuur draagt een om de heupen en dijen gebonden doek die als een schort naar voren valt en nauw aansluit op het lichaam, terwijl het midden van de achterzijde van de dijen onbedekt blijft. De uiteinden van de doek reiken aan de achterkant van de benen tot aan de enkels.
Daaroverheen bevindt zich een afzonderlijk vervaardigde rok, die aan de achterzijde tegen het lichaam aanligt. De rug is door stof bedekt, terwijl de borst onbedekt is.
Op het hoofd bevindt zich een vlakke hoofdtooi met een dubbele rand boven het voorhoofd. Deze hangt aan de achterzijde naar beneden en bedekt de schouders.
Hoogte: 1 voet 9½ inch (ca. 54 cm).
Maurya-periode.
Deel van de inleiding van het boek.
De afmetingen van de figuur roepen vragen op over haar oorspronkelijke functie. Met een hoogte van ruim vijftig centimeter is zij aanzienlijk groter dan veel terracottafiguren uit dezelfde periode. Toch heb ik geen betrouwbare aanwijzingen gevonden voor de rol die zij oorspronkelijk vervulde.
Het is verfrissend dat de catalogus uit 1961 waarschuwt voor al te stellige conclusies. Inscripties of andere aanwijzingen die iets zeggen over het gebruik van dergelijke terracotta’s ontbreken. Of een figuur als deze een rituele rol vervulde, als huisdecoratie diende of een andere betekenis had, weten we eenvoudigweg niet.
Dat niet-weten is misschien onbevredigend, maar ook eerlijker dan het object te voorzien van een naam of betekenis waarvoor geen bewijs bestaat.
Van de oorspronkelijke functie van de figuur weten we dan nauwelijks iets. Haar latere geschiedenis laat zich beter volgen. Zij werd opgegraven, beschreven in een catalogus uit 1961, gerestaureerd en verhuisde uiteindelijk van het Patna Museum naar het Bihar Museum. Opmerkelijk genoeg weten we daardoor meer over haar reis door de twintigste en eenentwintigste eeuw dan over de rol die zij ooit in de Maurya-periode vervulde.
Cross-bar with decorative relief. Arch.-5827.
Arch. 5827 is waarschijnlijk een dwarsbalk van een stupa-omheining uit de Shunga-periode. Voorzien van een medaillon met een scène rond een heilige boom. De introductietekst over de Shunga-kunst zal daarom vrijwel zeker relevant zijn voor het object, maar beschrijft het niet rechtstreeks.
Detail van Lady with parrot, Gupta.
Het Bihar Museum presenteert deze “Lady With Parrot” als een van de hoogtepunten van de Gupta-periode. Het reliëf maakt onmiddellijk duidelijk waarom. De sierlijke houding, de transparant weergegeven kleding en de zorgvuldig uitgewerkte haardracht getuigen van een verfijning die sterk verschilt van de meer expressieve terracotta’s uit eerdere perioden.
Opmerkelijk genoeg wordt de vogel waaraan het werk zijn naam ontleent pas zichtbaar wanneer de blik naar beneden glijdt. Het is uiteindelijk niet de papegaai die de aandacht vasthoudt, maar de zelfverzekerde elegantie van de figuur zelf.
Wat de ervaring voor mij extra bijzonder maakte, was dat het museum op dat moment vol schoolklassen zat. Terwijl in delen van de hedendaagse westerse wereld discussies ontstaan over de plaats van het naakte lichaam in het onderwijs, keek hier een nieuwe generatie bezoekers naar een Gupta-reliëf waarop lichamelijke schoonheid zonder enige terughoudendheid is uitgebeeld. De aandacht leek daarbij uit te gaan naar het kunstwerk als geheel: de historische context, het vakmanschap en de plaats binnen de Indiase beeldhouwkunst. Juist die vanzelfsprekendheid maakte indruk.
– over twee beelden, twee werelden van het boeddhisme –
Een Boeddha uit Gandhara
Gandhara was een historische regio in het noordwesten van het Indische subcontinent, grotendeels gelegen in het huidige Pakistan en Afghanistan.
Dankzij haar ligging op de handelsroutes tussen India, Centraal-Azië en het Midden-Oosten groeide de streek uit tot een ontmoetingsplaats van verschillende culturen.
Na de veroveringen van Alexander de Grote bleven invloeden uit de Griekse wereld in de regio aanwezig, terwijl ook Perzische, Centraal-Aziatische en Indiase tradities er samenkwamen.
Vanaf de eerste eeuwen van onze jaartelling ontstond onder meer onder de Kushan-heersers een bloeiende boeddhistische kunsttraditie die elementen uit al deze werelden wist te verenigen. Het Boeddhabeeld uit Sahri Bahlol behoort waarschijnlijk tot deze culturele en artistieke bloeiperiode.
Die culturele vermenging is zichtbaar in de kunst van Gandhara, een naam die niet alleen verwijst naar de historische regio maar ook naar de kunststroming die daar ontstond. Boeddhistische voorstellingen uit India werden uitgewerkt in een stijl die zich onderscheidt door naturalistisch gemodelleerde gezichten, zorgvuldig weergegeven lichaamsvormen en zware gewaden met een duidelijke plooival.
Gandhara speelde bovendien een belangrijke rol in de ontwikkeling van het Boeddhabeeld zoals wij dat tegenwoordig kennen. Waar de Boeddha in oudere kunst vaak alleen door symbolen werd aangeduid, verscheen hij hier steeds vaker als een menselijke figuur met herkenbare kenmerken.
India, Patna, Bihar Museum, Buddha, Gandhara, Sahr-I-Bahlol, Pakistan, Arch.-5854.
De Boeddha uit Sahri Bahlol
Dit fragmentaire beeld uit Sahri Bahlol in het huidige Pakistan laat verschillende kenmerken van de Gandhara-traditie zien. Ondanks de beschadigingen zijn het hoofd, de schouders en een deel van de borst bewaard gebleven.
Opvallend is het gewaad dat beide schouders bedekt. Langs de schouders en de borst valt de stof in regelmatige, parallelle plooien. Zulke nadrukkelijk gemodelleerde plooien behoren tot de herkenbare stijlmiddelen van de Gandhara-kunst en herinneren aan beeldtradities uit de Griekse wereld waarmee de kunstenaars van Gandhara vertrouwd waren.
Het gezicht is niet opgevat als een individueel portret maar als een ideaalbeeld. De gelijkmatige gelaatstrekken, de halfgesloten ogen en de ingetogen mond geven de Boeddha een uitstraling van rust en geestelijke concentratie.
Hoe herken je een Boeddha?
De figuur is herkenbaar als de Boeddha door de lange oorlellen, de karakteristieke haarkrullen en de ushnisha boven op het hoofd. Deze kenmerken behoren niet specifiek tot de Gandhara-stijl, maar maken deel uit van de boeddhistische beeldtaal die zich later over grote delen van Azië zou verspreiden.
Waarom hebben Boeddhabeelden lange oorlellen?
De lange oorlellen hebben een symbolische betekenis. Volgens de overlevering herinneren zij aan Siddhartha Gautama’s jeugd als prins, toen zware oorhangers de oorlellen zouden hebben uitgerekt. Nadat hij afstand had gedaan van rijkdom en status verdwenen de sieraden, maar de lange oorlellen bleven zichtbaar.
In de boeddhistische kunst groeiden zij uit tot een vast herkenningsteken van de Boeddha. Hun lengte varieert sterk van beeld tot beeld, wat laat zien dat kunstenaars naast symboliek ook een zekere artistieke vrijheid hadden in de uitwerking ervan.
Wat is de ushnisha precies en hoe herken je die?
Boven de regelmatige haarkrullen bevindt zich de ushnisha. Voor moderne bezoekers oogt dit detail gemakkelijk als een haarwrong of knot. In de boeddhistische traditie wordt de ushnisha echter niet beschouwd als een onderdeel van de haardracht, maar als een verhevenheid van de schedel. Zij behoort tot de bijzondere lichamelijke kenmerken van een Boeddha en symboliseert diens spirituele wijsheid. Kunstenaars hebben dit kenmerk door de eeuwen heen op verschillende manieren vormgegeven. Soms is de verhevenheid duidelijk zichtbaar, soms lijkt zij op een knot, en soms, zoals bij dit beeld, loopt zij vrijwel ongemerkt over in de krullen van het haar.
Chunda with multiple arms, Ratnagiri, Odisha, Arch.-6500.
Een Chunda uit Ratnagiri
Toen ik in 2004 Odisha bezocht, stonden plaatsen als Puri en Bhubaneswar centraal. Daardoor associeerde ik de regio vooral met het hindoeïsme. Minder bekend is dat hetzelfde gebied gedurende eeuwen ook een belangrijk centrum van het boeddhisme was. In kloostercomplexen als Ratnagiri ontwikkelde zich een rijke boeddhistische beeldcultuur, die sterk verschilde van de veel oudere Gandhara-traditie.
Waar de Boeddha uit Gandhara behoort tot een vroege traditie waarin de historische Boeddha centraal staat, voert het beeld van Chunda ons naar het Ratnagiri van enkele eeuwen later. Hier ontwikkelde zich een vorm van boeddhisme waarin naast de Boeddha ook bodhisattva’s en talrijke godheden een belangrijke plaats kregen. Het beeld uit Ratnagiri opent daarmee een venster op een rijkere en complexere religieuze wereld. De rustige, menselijke Boeddha van Gandhara maakt hier plaats voor een godheid met meerdere armen, waarvan elk detail een eigen symbolische betekenis draagt.
Het beeld van Chunda bestaat uit meer dan alleen de centrale godheid. Van boven naar beneden zien we een staande figuur linksboven en, oorspronkelijk, een vergelijkbare figuur rechtsboven, waarvan slechts een fragment bewaard bleef. Daartussen bevindt zich een kleine zittende Boeddha (beschadigd) boven het hoofd van Chunda. In het midden zit Chunda zelf op haar lotuszetel. Daaromheen ontvouwen zich twaalf armen met verschillende attributen. Helemaal onderaan bevindt zich een reeks kleinere figuren onder de troon. Samen vormen zij een zorgvuldig opgebouwde religieuze voorstelling waarin ieder element een eigen betekenis heeft.
Een beeld met meerdere armen
Voor moderne bezoekers zijn de vele armen misschien het meest opvallende onderdeel van het beeld. Toch vormen zij slechts één element binnen een grotere compositie. In de boeddhistische beeldtaal moeten de meerdere armen niet letterlijk worden opgevat. Zij maken zichtbaar dat een godheid over verschillende krachten en vermogens beschikt. Die worden vervolgens herkenbaar gemaakt door de voorwerpen die zij draagt of vasthoudt.
De vele armen van Chunda ogen voor westerse bezoekers misschien vreemd, maar het idee erachter is minder ongewoon dan het lijkt. In zekere zin doet dit denken aan de christelijke kunst, waar heiligen vaak eerder aan hun kenmerken en attributen dan aan hun gezicht kunnen worden herkend. Zo verwijzen bijvoorbeeld de stigmata naar Franciscus, een zalfpot naar Maria Magdalena en een gebroken wiel naar de heilige Catharina. Op vergelijkbare wijze maken de attributen van Chunda haar identiteit en betekenis zichtbaar. Wat voor de ene traditie vanzelfsprekend is, oogt in een andere traditie al snel ingewikkeld of geheimzinnig.
Ik heb geprobeerd de armen en met name hun attributen te identificeren. Het volgende overzicht is dan het resultaat:
Toen ik de attributen één voor één bekeek, bleek de museumtekst grotendeels te kloppen.
De kom, lotus, slang, noose, waterkruik, gebedskrans en vrucht zijn met enige moeite op het beeld terug te vinden.
Alleen het genoemde boek bleef ongrijpbaar. Geen van de zichtbare attributen lijkt overtuigend op een palmbladmanuscript.
Daar staat tegenover dat het beeld enkele andere voorwerpen toont die de museumtekst niet vermeldt, waaronder een wiel met spaken, een mogelijk vajra en een raadselachtig boogvormig attribuut.
Zoals vaker bij historische beelden levert zorgvuldig kijken niet alleen antwoorden op, maar ook nieuwe vragen. Sommige daarvan heeft zelfs een uitgebreide zoektocht op internet vooralsnog niet kunnen beantwoorden.
Hoe past dit binnen het Vajrayana-boeddhisme?
De vraag die uiteindelijk resteert, is hoe dit beeld past binnen de traditie van het Vajrayana-boeddhisme. Waar de Boeddha uit Gandhara vooral de historische Boeddha als menselijke figuur toont, kent het Vajrayana-boeddhisme een uitgebreide wereld van boeddha’s, bodhisattva’s en godheden die verschillende aspecten van verlichting vertegenwoordigen. Chunda wordt daarbij geassocieerd met bescherming, zuivering en spirituele ondersteuning. De vele armen en attributen zijn niet bedoeld als artistieke overdaad, maar maken deze verschillende eigenschappen en functies zichtbaar. De rijkdom van het beeld is daarmee niet het uitgangspunt, maar het gevolg van de betekenis die de beeldhouwer tot uitdrukking wilde brengen.
Opvallend zijn ook de vele sieraden die Chunda draagt. Anders dan de Boeddha uit Gandhara verschijnt zij niet als een eenvoudige monnik, maar als een rijk versierde godheid. De kroon, de halskettingen en de armbanden benadrukken haar verheven status en passen binnen de beeldtaal van het latere Mahayana- en Vajrayana-boeddhisme, waarin bodhisattva’s en godheden vaak als vorstelijke figuren worden voorgesteld.
Dat er nog veel over dit beeld te vertellen is lijkt me duidelijk. Zie dit als een eerste introductie.
Beide Boeddhabeelden in dit bericht, die ik kort na elkaar fotografeerde in het Bihar Museum, stammen uit de Pala-periode (8e-12e eeuw CE). Deze periode ontleent haar naam aan de Pala-dynastie, die grote delen van Oost-India bestuurde. Onder haar bewind groeide Bihar uit tot een belangrijk centrum van het boeddhisme. In dezelfde periode beleefden beroemde kloosteruniversiteiten als Nalanda, die ik later tijdens deze reis zou bezoeken, hun bloeitijd.
De twee beelden vormen een interessante vergelijking. Hoewel zij ongeveer twee eeuwen van elkaar gescheiden zijn, zullen we hieronder zien dat zij zowel het hoge artistieke niveau van de boeddhistische kunst als de opmerkelijke continuïteit van de beeldtraditie in de Pala-periode weerspiegelen.
India, Patna, Bihar Museum, Buddha in bhumisparsha mudra, 11th century CE, Pala period, Vishnupur, Bihar, Arch.-1681, grey phyllite stone.
Boeddha in steen
Het eerste van de twee beelden is een stenen Boeddha uit Vishnupur in Bihar. De Boeddha zit in meditatie op een lotustroon en maakt de bhumisparsha mudra, letterlijk de “aarde-aanrakende houding”. Zijn rechterhand reikt naar beneden en raakt de aarde aan, terwijl de linkerhand in zijn schoot rust. Deze houding verwijst naar het moment waarop Siddhartha Gautama de verlichting bereikte. Met het aanraken van de aarde roept hij haar op als getuige van de weg die hij heeft afgelegd en van zijn recht om Boeddha te worden.
De gelaatsuitdrukking sluit nauw aan bij dit moment van verlichting. De halfgesloten ogen, de ontspannen gelaatstrekken en de onbeweeglijke houding drukken geen spanning of emotie uit, maar een toestand van innerlijke rust en spiritueel inzicht. Ook de regelmatige haarlokken, de symmetrische compositie en de beheerste plooival van het gewaad versterken die indruk.
Het beeld toont niet zozeer een mens van vlees en bloed als wel het boeddhistische ideaal van de verlichte mens.
Hoewel de voorstelling sober oogt, is zij met grote precisie uitgevoerd. Vooral de lotustroon toont de verfijnde decoratieve stijl die kenmerkend is voor de boeddhistische kunst van de Pala-periode.
Op de zichtbare voetzool is bovendien een cirkelvormig teken aangebracht. Mogelijk stelt dit het dharmachakra, het wiel van de leer, voor. Dergelijke symbolen worden in de boeddhistische kunst soms op de handpalmen en voetzolen van de Boeddha afgebeeld om zijn bijzondere status te benadrukken.
Hoewel dit beeld ongeveer twee eeuwen jonger is dan het bronzen beeld uit Kurkihar dat hieronder volgt, vertoont het opvallend veel van dezelfde kenmerken. Juist daardoor vormt het een goed uitgangspunt voor een vergelijking van de opmerkelijk stabiele beeldtraditie van de Pala-periode.
Buddha in bhumisparsha mudra, 9th century CE, Pala-period, Kurkihar, Gaya, Bihar, Arch.-9598, bronze.
Boeddha in brons
Het tweede beeld is een bronzen Boeddha uit Kurkihar in het district Gaya. Het maakt deel uit van een groep bronzen beelden die in Kurkihar werd opgegraven. Deze vondst behoort tot de belangrijkste ontdekkingen van boeddhistische bronskunst uit de Pala-periode.
Net als het stenen beeld is de Boeddha afgebeeld in de bhumisparsha mudra. Ook hier zien we dezelfde meditatieve zithouding, de regelmatige haarlokken en het dunne monniksgewaad dat het lichaam in een patroon van fijne lijnen volgt. Ook hier drukken de halfgesloten ogen, de symmetrische compositie en de onbeweeglijke houding, net als bij het stenen beeld, geen spanning of emotie uit maar innerlijke rust en spiritueel inzicht. Ook dit beeld toont niet zozeer een mens van vlees en bloed als wel het boeddhistische ideaal van de verlichte mens.
Het gebruik van brons stelde de kunstenaar in staat bijzonder verfijnd te werken. Dat is zichtbaar in de scherpe contouren van het gezicht, de subtiele behandeling van het gewaad en de zorgvuldig uitgewerkte lotustroon. Ondanks zijn bescheiden afmetingen bezit het beeld een opmerkelijke elegantie en een technisch vakmanschap dat voor zijn tijd uitzonderlijk moet zijn geweest. Juist die verfijnde afwerking heeft de bronzen beelden uit Kurkihar tot de beroemdste voorbeelden van boeddhistische bronskunst uit de Pala-periode gemaakt.
Afronding
Hoewel het bronzen beeld uit Kurkihar en het stenen beeld uit Vishnupur ongeveer twee eeuwen van elkaar gescheiden zijn, lijken ze op het eerste gezicht bijna tijdgenoten. Dezelfde bhumisparsha mudra, dezelfde ingetogen gelaatsuitdrukking en hetzelfde fijn geplooide monniksgewaad keren in beide werken terug. De vergelijking laat zien hoe stabiel het boeddhistische beeldideaal in Bihar gedurende de Pala-periode bleef. Niet vernieuwing, maar het bewaren en vervolmaken van een bestaande traditie stond centraal. Generaties kunstenaars bleven teruggrijpen op dezelfde beeldtaal en verfijnden die zonder haar wezenlijk te veranderen.
In de ochtend ben ik direct van hotel gewisseld. Daarna ben ik op zoek gegaan naar een van de twee grote musea in Patna: het Patna Museum. Het was niet ingewikkeld om dat te vinden, maar het museum gesloten. Er was een verbouwing bezig en het museum zou meer dan één jaar gesloten blijven. Helaas stond daarover niets op internet. In de straat van het Patna Museum zat een bakkerij waar ze een gesuikerde lekkernij maakten. Die heb ik gekocht en dat werd het begin van mijn patisserie-avontuur. Patna staat daarom bekend.
Toen besloot ik naar het andere museum te gaan: het Bihar Museum. Het Patna Museum is gevestigd in een koloniaal gebouw. Het Bihar Museum is een modern ontwerp en opende vanaf 2015 in verschillende fasen. Buiten bij het museum hangt een aankondiging over het ontstaan en over het karakter van het museum.. De belangrijkste zin daarin voor mij is:
The Bihar Museum is not a store-house of artefacts, but is an experience museum.
Dat betekent dat je in grote stappen door de geschiedenis gaat maar ook dat men er moderne Indiase kunst laat zien. En dat is dan weer bijzonder.
Van de objecten die ik in dit bericht laat zien weet ik soms niet
van welke periode het beeld is
waar het beeld gevonden is
van welk materiaal en door welk proces het gemaakt is.
Persoonlijk vind ik dat een nadeel van de aanpak waarbij men in een museum de nadruk legt op presentatie, uitleg en verbanden. Gelukkig doet men dat in het Bihar Museum vooral in de Oriëntatiegalerie. Daarna volgen de galerieën A, B en C en daar is meer informatie beschikbaar.
Er waren die dagvooral groepen met studenten in het museum en ze wilde graag op de foto.
India, Patna, Bihar Museum, Elephant, early historic, terracotta, Buxar. BM.2017.007.33.
Moderne en heldere informatiebordjes.
Human figurine, pre-Maurya, terracotta, Chirand, Saran. BM.2017.007.3.
Het figuurtje draagt een hoofddeksel dat lijkt op een muts die in een punt uitloopt, met langs de rand een patroon van kleine verdikkingen alsof een geweven zoom of kralenrij is weergegeven. Over de schouders ligt een brede, licht golvende rand die als onderdeel van zijn kleding is gemodelleerd en duidelijk is afgezet tegen de romp. Onder de linkerarm houdt de figuur een compact, afgerond object vast, een vorm die doet denken aan een opgerolde bundel of een symbolisch attribuut.
Deze vrouwelijke terracotta‑figuur draagt een rijk versierde compositie die typerend is voor de Maurya‑periode. De figuur draagt zware ornamenten op hoofd en schouders, opgebouwd uit ronde en langgerekte vormen die, in combinatie met het hoofddeksel, doen denken aan bundels of schoven. De gelaagde structuur van het kapsel en de sierlijke halslijn geven het beeld een ceremoniële uitstraling. Zulke configuraties komen in deze periode vaak voor en worden in de literatuur doorgaans in verband gebracht met een ceremoniële of symbolische functie.
Buddha, circa 11th century CE, bronze alloy, Kurkihar, Gaya. BM.2017.007.40.
Anthropomorphic, voor mij is onduidelijk of dit uit Palamu, Jharkhand of uit Mayurbhanj, Odisha afkomstig is. Maar het is een bronslegering (chalcolithic‑traditie).
Mother goddess, Mohenjodaro, 2500 BCE.
Naga, Patna.
Female figurine seated on two legged stool, pre-Mauryan, terracotta, Patna.
Female figurine, pre-Mauryan, terracotta.
Vermoedelijk is de Engelse tekst een vertaling van het Hindi. De tekst lijkt me niet helemaal correct. Copilot heeft het Hindi voor me vertaald en dan staat er inderdaad iets anders.
Corrected English description
It is a terracotta female figurine. The eyes are carved as irregular elongated circles. The body parts, including the breasts, were modeled separately and joined together. This is a unique example of pre‑Mauryan terracotta art. (Arch.‑6650)
Het nummer bijvoorbeeld Arch. 6650 schijnt te verwijzen naar een inventarislijst met voorwerpen van de Archaeological Survey of India. Die is helaas online niet te raadplegen.
Het beeldje is zo mooi. De beeldhouwer speelt met vlak en volume: de ogen zijn grafisch geaccentueerd, terwijl wangen en lippen zacht gemodelleerd blijven. Die spanning tussen lijn en vorm geeft het beeld een expressieve directheid die doet denken aan Picasso’s vroege portretten, waar de anatomie ondergeschikt is aan de kracht van de contour.