– over twee beelden, twee werelden van het boeddhisme –

Een Boeddha uit Gandhara

Gandhara was een historische regio
in het noordwesten van het Indische subcontinent,
grotendeels gelegen in het huidige Pakistan en Afghanistan.

Dankzij haar ligging op de handelsroutes tussen India, Centraal-Azië
en het Midden-Oosten groeide de streek uit
tot een ontmoetingsplaats van verschillende culturen.

Na de veroveringen van Alexander de Grote
bleven invloeden uit de Griekse wereld in de regio aanwezig,
terwijl ook Perzische, Centraal-Aziatische
en Indiase tradities er samenkwamen.

Vanaf de eerste eeuwen van onze jaartelling ontstond
onder meer onder de Kushan-heersers
een bloeiende boeddhistische kunsttraditie
die elementen uit al deze werelden wist te verenigen.
Het Boeddhabeeld uit Sahri Bahlol behoort waarschijnlijk
tot deze culturele en artistieke bloeiperiode.

Die culturele vermenging is zichtbaar in de kunst van Gandhara,
een naam die niet alleen verwijst naar de historische regio
maar ook naar de kunststroming die daar ontstond.
Boeddhistische voorstellingen uit India werden uitgewerkt
in een stijl die zich onderscheidt door naturalistisch gemodelleerde gezichten, zorgvuldig weergegeven lichaamsvormen en zware gewaden
met een duidelijke plooival.

Gandhara speelde bovendien een belangrijke rol
in de ontwikkeling van het Boeddhabeeld
zoals wij dat tegenwoordig kennen.
Waar de Boeddha in oudere kunst vaak
alleen door symbolen werd aangeduid,
verscheen hij hier steeds vaker als een menselijke figuur
met herkenbare kenmerken.

De Boeddha uit Sahri Bahlol

Dit fragmentaire beeld uit Sahri Bahlol in het huidige Pakistan
laat verschillende kenmerken van de Gandhara-traditie zien.
Ondanks de beschadigingen zijn het hoofd, de schouders
en een deel van de borst bewaard gebleven.

Opvallend is het gewaad dat beide schouders bedekt.
Langs de schouders en de borst valt de stof
in regelmatige, parallelle plooien.
Zulke nadrukkelijk gemodelleerde plooien
behoren tot de herkenbare stijlmiddelen van de Gandhara-kunst
en herinneren aan beeldtradities uit de Griekse wereld
waarmee de kunstenaars van Gandhara vertrouwd waren.

Het gezicht is niet opgevat als een individueel portret
maar als een ideaalbeeld.
De gelijkmatige gelaatstrekken, de halfgesloten ogen
en de ingetogen mond geven de Boeddha een uitstraling
van rust en geestelijke concentratie.

Hoe herken je een Boeddha?

De figuur is herkenbaar als de Boeddha
door de lange oorlellen, de karakteristieke haarkrullen
en de ushnisha boven op het hoofd.
Deze kenmerken behoren niet specifiek tot de Gandhara-stijl,
maar maken deel uit van de boeddhistische beeldtaal
die zich later over grote delen van Azië zou verspreiden.

Waarom hebben Boeddhabeelden lange oorlellen?

De lange oorlellen hebben een symbolische betekenis.
Volgens de overlevering herinneren zij
aan Siddhartha Gautama’s jeugd als prins,
toen zware oorhangers de oorlellen zouden hebben uitgerekt.
Nadat hij afstand had gedaan van rijkdom en status
verdwenen de sieraden, maar de lange oorlellen bleven zichtbaar.

In de boeddhistische kunst groeiden zij uit tot een vast herkenningsteken
van de Boeddha.
Hun lengte varieert sterk van beeld tot beeld,
wat laat zien dat kunstenaars naast symboliek
ook een zekere artistieke vrijheid hadden in de uitwerking ervan.

Wat is de ushnisha precies en hoe herken je die?

Boven de regelmatige haarkrullen bevindt zich de ushnisha.
Voor moderne bezoekers oogt dit detail gemakkelijk
als een haarwrong of knot.
In de boeddhistische traditie wordt de ushnisha echter
niet beschouwd als een onderdeel van de haardracht,
maar als een verhevenheid van de schedel.
Zij behoort tot de bijzondere lichamelijke kenmerken van een Boeddha
en symboliseert diens spirituele wijsheid.
Kunstenaars hebben dit kenmerk door de eeuwen heen
op verschillende manieren vormgegeven.
Soms is de verhevenheid duidelijk zichtbaar,
soms lijkt zij op een knot, en soms, zoals bij dit beeld,
loopt zij vrijwel ongemerkt over in de krullen van het haar.

Een Chunda uit Ratnagiri

Toen ik in 2004 Odisha bezocht,
stonden plaatsen als Puri en Bhubaneswar centraal.
Daardoor associeerde ik de regio vooral met het hindoeïsme.
Minder bekend is dat hetzelfde gebied gedurende eeuwen
ook een belangrijk centrum van het boeddhisme was.
In kloostercomplexen als Ratnagiri ontwikkelde zich
een rijke boeddhistische beeldcultuur,
die sterk verschilde van de veel oudere Gandhara-traditie.

Waar de Boeddha uit Gandhara behoort tot een vroege traditie
waarin de historische Boeddha centraal staat,
voert het beeld van Chunda ons naar het Ratnagiri van enkele eeuwen later.
Hier ontwikkelde zich een vorm van boeddhisme
waarin naast de Boeddha ook bodhisattva’s en talrijke godheden
een belangrijke plaats kregen.
Het beeld uit Ratnagiri opent daarmee een venster
op een rijkere en complexere religieuze wereld.
De rustige, menselijke Boeddha van Gandhara
maakt hier plaats voor een godheid met meerdere armen,
waarvan elk detail een eigen symbolische betekenis draagt.

Het beeld van Chunda bestaat uit meer dan alleen de centrale godheid.
Van boven naar beneden zien we een staande figuur linksboven en,
oorspronkelijk, een vergelijkbare figuur rechtsboven,
waarvan slechts een fragment bewaard bleef.
Daartussen bevindt zich een kleine zittende Boeddha (beschadigd)
boven het hoofd van Chunda.
In het midden zit Chunda zelf op haar lotuszetel.
Daaromheen ontvouwen zich twaalf armen met verschillende attributen.
Helemaal onderaan bevindt zich een reeks kleinere figuren onder de troon.
Samen vormen zij een zorgvuldig opgebouwde religieuze voorstelling
waarin ieder element een eigen betekenis heeft.

Een beeld met meerdere armen

Voor moderne bezoekers zijn de vele armen misschien
het meest opvallende onderdeel van het beeld.
Toch vormen zij slechts één element binnen een grotere compositie.
In de boeddhistische beeldtaal moeten de meerdere armen
niet letterlijk worden opgevat.
Zij maken zichtbaar dat een godheid
over verschillende krachten en vermogens beschikt.
Die worden vervolgens herkenbaar gemaakt
door de voorwerpen die zij draagt of vasthoudt.

De vele armen van Chunda ogen
voor westerse bezoekers misschien vreemd,
maar het idee erachter is minder ongewoon dan het lijkt.
In zekere zin doet dit denken aan de christelijke kunst,
waar heiligen vaak eerder aan hun kenmerken en attributen
dan aan hun gezicht kunnen worden herkend.
Zo verwijzen bijvoorbeeld de stigmata naar Franciscus,
een zalfpot naar Maria Magdalena en een gebroken wiel
naar de heilige Catharina.
Op vergelijkbare wijze maken de attributen van Chunda
haar identiteit en betekenis zichtbaar.
Wat voor de ene traditie vanzelfsprekend is,
oogt in een andere traditie al snel ingewikkeld of geheimzinnig.

Ik heb geprobeerd de armen en met name hun attributen te identificeren.
Het volgende overzicht is dan het resultaat:

Toen ik de attributen één voor één bekeek,
bleek de museumtekst grotendeels te kloppen.

De kom, lotus, slang, noose, waterkruik, gebedskrans en vrucht
zijn met enige moeite op het beeld terug te vinden.

Alleen het genoemde boek bleef ongrijpbaar.
Geen van de zichtbare attributen lijkt overtuigend op een palmbladmanuscript.

Daar staat tegenover dat het beeld enkele andere voorwerpen toont
die de museumtekst niet vermeldt,
waaronder een wiel met spaken, een mogelijk vajra
en een raadselachtig boogvormig attribuut.

Zoals vaker bij historische beelden levert zorgvuldig kijken
niet alleen antwoorden op, maar ook nieuwe vragen.
Sommige daarvan heeft zelfs een uitgebreide zoektocht op internet
vooralsnog niet kunnen beantwoorden.

Hoe past dit binnen het Vajrayana-boeddhisme?

De vraag die uiteindelijk resteert, is hoe dit beeld past
binnen de traditie van het Vajrayana-boeddhisme.
Waar de Boeddha uit Gandhara vooral de historische Boeddha
als menselijke figuur toont,
kent het Vajrayana-boeddhisme een uitgebreide wereld
van boeddha’s, bodhisattva’s en godheden
die verschillende aspecten van verlichting vertegenwoordigen.
Chunda wordt daarbij geassocieerd
met bescherming, zuivering en spirituele ondersteuning.
De vele armen en attributen zijn niet bedoeld als artistieke overdaad,
maar maken deze verschillende eigenschappen en functies zichtbaar.
De rijkdom van het beeld is daarmee niet het uitgangspunt,
maar het gevolg van de betekenis
die de beeldhouwer tot uitdrukking wilde brengen.

Opvallend zijn ook de vele sieraden die Chunda draagt.
Anders dan de Boeddha uit Gandhara verschijnt zij niet
als een eenvoudige monnik,
maar als een rijk versierde godheid.
De kroon, de halskettingen en de armbanden benadrukken
haar verheven status en passen binnen de beeldtaal
van het latere Mahayana- en Vajrayana-boeddhisme,
waarin bodhisattva’s en godheden
vaak als vorstelijke figuren worden voorgesteld.

Dat er nog veel over dit beeld te vertellen is lijkt me duidelijk.
Zie dit als een eerste introductie.