– over de schoonheid vóór de uitleg –
Wat zien we?
Het beeld toont een elegante figuur die ontspannen op een kussen zit.
Het lichaam is licht gedraaid en het hoofd helt zacht naar één zijde,
waardoor de voorstelling levendiger oogt
dan de streng symmetrische houding
die we vaak met Boeddhabeelden associëren.
De rechterhand is opgeheven in een geruststellend gebaar,
terwijl naast de schouder een grote lotus zichtbaar is.
De figuur draagt een hoge kroon, rijke sieraden en lange oorhangers,
wat hem een vorstelijke uitstraling geeft.
Ondanks deze rijkdom straalt het beeld vooral rust en zachtheid uit.
Wat vooral opvalt, is de elegante samenhang van de compositie.
De lichte kanteling van het hoofd, de opgeheven hand
en de gebogen houding van het lichaam
creëren een gevoel van beweging zonder de rust van het beeld te verstoren.
De grote lotus naast de schouder vormt daarbij een natuurlijke tegenhanger
van het hoofd en helpt de compositie in evenwicht te brengen.
De zorgvuldig gepolijste steen, de verfijnde gelaatstrekken,
de nauwkeurig uitgewerkte sieraden en de vloeiende lijnen van het lichaam
getuigen van het uitzonderlijke vakmanschap van de beeldhouwer.
Vooral in het gezicht komt dat naar voren.
De zachte naar binnen gerichte glimlach,
de halfgesloten ogen
en de glooiende modellering van de wangen
versterken de rustige uitstraling van het beeld.
Hoe vertelt het museum het?
De zaaltekst bevat veel kunsthistorische begrippen.
Dat is niet zonder reden.
In een beperkt aantal woorden probeert de tekst
het beeld zo nauwkeurig mogelijk te duiden.
Daarbij worden termen gebruikt
die niet iedere museumbezoeker meteen zal begrijpen.
Welke elementen van het beeld zijn zo belangrijk
dat ze in de beschrijving worden opgenomen?
In de kroon bevindt zich een kleine zittende Boeddha.
Dat detail is niet toevallig aangebracht.
Voor kunsthistorici vormt het een belangrijk herkenningspunt
bij de identificatie van de figuur.
Ook de houding van het lichaam en de stand van de handen
spelen een belangrijke rol.
De ontspannen en natuurlijke manier van zitten
wordt in de zaaltekst aangeduid als Ardhaparyankasana.
De opgeheven rechterhand maakt een geruststellend gebaar
dat Abhaya Mudra wordt genoemd.
Daarnaast zien we een lotus naast de schouder.
Dat attribuut verwijst naar Padmapani, letterlijk “de lotusdrager”.
Padmapani is een van de verschijningsvormen
van de bodhisattva Avalokiteshvara.
Ten slotte noemt de zaaltekst verschillende sieraden:
een halssnoer, armringen en armbanden.
Samen met de kroon geven zij de figuur een vorstelijke uitstraling.
De kleine Boeddha in de kroon, de lichaamshouding, het handgebaar,
de lotus en de sieraden zijn de elementen
waarop de zaaltekst zich baseert
om de figuur als Avalokiteshvara te identificeren.
Toegift: enkele termen uit de zaaltekst
Ardhaparyankasana
De ontspannen en natuurlijke zithouding
wordt aangeduid als Ardhaparyankasana.
Het woord komt uit het Sanskriet.
Ardha betekent “half”.
Paryanka verwijst naar een zit- of rusthouding.
Letterlijk beschrijft de term dus een half ingeklapte
of gedeeltelijk gevouwen zithouding.
Kort gezegd: een ontspannen, asymmetrische zithouding.
Abhaya Mudra
Het opgeheven gebaar van de rechterhand wordt Abhaya Mudra genoemd.
Abhaya betekent “zonder vrees”.
Mudra betekent “gebaar” of “houding van de hand”.
Het wordt meestal uitgelegd als een beschermend
of geruststellend handgebaar.
Padmapani
De lotus naast de schouder verwijst naar Padmapani.
Padma betekent “lotus”.
Pani betekent “hand”.
Padmapani betekent dus letterlijk “de lotusdrager”
of “hij die een lotus in de hand houdt”.
Bodhisattva
De zaaltekst beschrijft Avalokiteshvara als een bodhisattva.
In het boeddhisme is dat een wezen dat naar verlichting streeft
maar zich tegelijkertijd inzet voor het welzijn van anderen.
Mala, Bajuband en Kangan
De zaaltekst noemt ook enkele sieraden.
Een mala is een hals- of gebedssnoer.
Een bajuband is een armring die op de bovenarm wordt gedragen.
Een kangan is een armband rond de pols.
Samen benadrukken deze sieraden het vorstelijke karakter van de figuur.
Voor (wannabe) gevorderde lezers
In de vorige toegift kwamen termen aan bod die rechtstreeks
naar zichtbare kenmerken van het beeld verwijzen.
De volgende begrippen vervullen een andere functie.
Ze helpen niet zozeer bij het herkennen van de figuur,
maar plaatsen Avalokiteshvara in de religieuze wereld
van teksten, Boeddha’s en bodhisattva’s waaruit het beeld is voortgekomen.
Mahavastu
De Mahavastu is een vroege boeddhistische tekst.
De zaaltekst verwijst naar deze tekst omdat daarin volgens het museum
een rol voor Avalokiteshvara wordt beschreven.
Daarmee probeert de zaaltekst het beeld niet alleen
iconografisch te identificeren,
maar ook religieus te plaatsen.
Hoe nauwkeurig deze samenvatting de oorspronkelijke tekst weergeeft,
vraagt echter om een nadere blik op de Mahavastu zelf.
Volgens de museumtekst waakt Avalokiteshvara
over het welzijn van levende wezens
in de periode tussen de historische Boeddha
en de toekomstige Boeddha.
De verwijzing naar de Mahavastu vormt daarmee
de schakel tussen de andere begrippen die volgen.
Shakya Buddha
Met Shakya Buddha wordt de historische Boeddha bedoeld,
beter bekend als Siddhartha Gautama.
In de beschrijving vormt hij het beginpunt
van de periode waarin Avalokiteshvara zijn taak vervult.
Maitreya Buddha
Maitreya is de toekomstige Boeddha.
Hij vormt het eindpunt van dezelfde periode.
Tussen Shakya Buddha en Maitreya Buddha vervult Avalokiteshvara
volgens de zaaltekst zijn rol
als beschermer en helper van levende wezens.
Amitabha
Amitabha is een belangrijke Boeddha binnen het Mahayana-boeddhisme.
De zaaltekst noemt hem omdat Avalokiteshvara nauw met hem verbonden is.
Bovendien wordt de kleine Boeddha in de kroon van Avalokiteshvara
vaak als Amitabha herkend,
waardoor deze relatie ook zichtbaar wordt in het beeld zelf.
Sakti Pandara
Pandara wordt in de zaaltekst genoemd
als de vrouwelijke tegenhanger van Amitabha.
Daarmee wordt opnieuw een relatie gelegd.
Waar Shakya Buddha, Maitreya en Avalokiteshvara samen
een plaats krijgen in de tijd,
laten Amitabha en Pandara zien hoe Avalokiteshvara
volgens de religieuze traditie deel uitmaakt van een bredere spirituele wereld.
Afronding
Wat mij persoonlijk treft, is de spanning
tussen de houding van het lichaam aan de ene kant
en het gebaar van de rechterhand aan de andere.
Het licht gebogen hoofd, de halfgesloten ogen
en de naar binnen gerichte glimlach wekken de indruk van innerlijke rust.
De opgeheven rechterhand richt zich daarentegen
nadrukkelijk tot de toeschouwer.
Terwijl het lichaam rust en verstilling uitstraalt,
zoekt het handgebaar contact met de beschouwer.
Twee activiteiten die je niet tegelijk in één figuur verwacht.
