Het beeld van voor de restauratie.
Via Kickstarter heb ik meegedaan aan de restauratie
van de kluis die Franciscus gebruikte als hij in Rome was.
Franciscus was soms in Rome voor aangelegenheden die de orde
betroffen en dan moest hij ergens verblijven.
De ruimte die hij toen gebruikte is nu onderdeel van een kerkcomplex
maar was niet in zo’n goede staat.
Vandaar dat er een restauratie nodig was.
Van de organisatie ontving ik gisteren bijgaande foto’s.
De kluis na de restauratie.
Gisteren ben ik in Arnhem geweest,
ondanks dat de NS en Prorail zich gezamelijk verzet hebben.
Ik heb een bezoek gebracht aan het Rozet, een combinatie van
museum, bibliotheek, restaurant, uitkijkpunt en kunstuitleen.
Er was daar een rondleiding. Dit was de beschrijving:
In de collectie van Bibliotheek Arnhem zijn zo’n 43.000 oude drukken en handschriften te vinden.
De Gelderland Bibliotheek beheert dit Gelders erfgoed.
De objecten zijn onder meer afkomstig uit voormalige kloosters, de boekerij van Arnhem, de vroegere Gelderse Academie in Harderwijk, het Arnhems Historisch Genootschap Prodesse Conamur en de nalatenschappen van voorname Arnhemmers zoals Alexander Ver Huell.
In een speciale ruimte in het Erfgoedcentrum van Rozet,
de ‘schatkamer’, zijn een aantal prachtige boekbanden te zien.Bij deze rondleiding zijn een aantal bijzondere boeken en brochures te zien.
Daarnaast wordt een aantal topstukken uit de collectie gepresenteerd en toegelicht, waaronder de beroemde Atlas van Blaeu en fraaie middeleeuwse handschriften.
Leuk was te horen dat met ook veel kranten verzameld heeft: 200 titels!
Varierend van huis-aan-huis bladen tot dagbladen.
Maar die waren niet het onderwerp van het bezoek.
Zo zagen we een encyclopedie van Diderot uit 1771, het oudste
drukwerk in Geklders bezit, een bijbelcommentaar uit 1476.
Zwart met rode accenten en rode kapitalen. Het rood was na het drukken
met de hand aangebracht.
Een bijbelcommentaar van Nicolas de Lyra. Nicolas was een
Franciscaner monnik die leefde van circa 1270 – 1349.
Dit bijbelcommentaar is uitgegeven in 1498 op perkament.
Ook zwart met wit maar nu ook handgekleurde afbeeldingen gemaakt
met houtdruk.
Kroniek van Neurenberg, houtdruk van de stad Neurenberg, 1493.
Toen zagen we de Kroniek van Neurenberg. Het koffietafelboek
van de Middeleeuwen.
Kroniek van Neurenberg, houtdruk van de stad Venetie, 1493.
Detail van Venetie.
Een convoluut (verzamelhandschrift) van Arend van Slichtenhorst.
We zagen werken van Durer uitgegeven door Johannes Janssonius.
Een Atlas Minor van Mercator en een Atlas Major van Joan Blaeu.
Een deel over Spanje.
Atlas Major van Joan Blaeu, uit de legaat van de burgemeester van Harderwijk. Titelblad.
Atlas Major van Joan Blaeu, grote afbeelding van het Escorial.
Met een detail van een stoet met ruiters en koets voor het paleis.
Een kaart van Majorca. Het boek is gemaakt van perkament.
In de details van de kaart zeemonsters.
Een kaart van de eilandengroep van Malta.
Met op de kaart een zeeslag.
We zagen een handschrift uit de 11e-12e eeuw.
Het is maar een fragment.
Vervolgens zagen we een handschrift dat in 1473 is geschreven
en in de huidige band is ingebonden in 1603 in opdracht
van de stad Arnhem.
Het is ook een kroniek en ook op perkament gemaakt.
Het handschrift is door meerdere schrijvers geschreven.
Handgeschreven kroniek. Dit ‘geschiedenisboek’ begint in het Paradijs.
Best een moderne opmaak.
Ter afsluiting zagen we het Getijdenboek van Margariet Block. Margariet was niet de eigenaar of de maker van de illustraties, maar ze is de persoon die de tekst heeft overgeschreven. Ze noemt zichzelf in het boek.
Getijdenboek van Margariet Block
Monnikenwerk
De kopiiste Margariet Block behoorde tot het klooster van Bethanië. Het was een regularissenklooster dat rond 1404 -1405 gesticht werd door Hendrik Gouda uit Zwolle.
In 1425 kocht Gijsbert van Vlyemen een stuk grond tussen Arnhem en Velp waarop een nieuw kloostergebouw verrees dat Bethanië werd genoemd.
Het behoorde vanaf 1430 tot de Windesheimer congregatie.
In 1591 werd het verwoest en afgebroken.Kopiist
Het klooster van Bethanië beschikte over een speciale schrijfkamer. Afschrijven of kopiëren van teksten werd beschouwd als de meest geschikte vorm van arbeid.
Een deel van de productie kon bovendien worden verkocht
om in onderhoud te voorzien.
In tegenstelling tot de meeste kopiisten maakte Margariet Block zich bekend in een van de vele gebedenboeken die zij gekopieerd zal hebben.
Zij schreef:
‘Inden jaer ons heren dusent CCCC ende LXIX is dit boec gecreven en de geeyndet omtrint sunte laurens mitter hant suster margariet blocks nonne toe bethanien buten arnhem.’
Vrij vertaald: in het jaar veertienhonderd negenenzestig
is dit boek geschreven met de hand en voltooid omstreeks 10 augustus door zuster Margariet Block, non in het klooster van Bethanië buiten Arnhem.Florale motieven
De pagina’s aan het begin van ieder hoofdstuk van Margariets getijdenboek, zijn rijk geïllustreerd met een fraai sierinitiaal dat veelal in blauw en goud is uitgevoerd.
Het randdecor bestaat uit delicate siermotieven en decoratieve vormen: florale motieven, dierfiguren en gevleugelde engelen.
De decoratiestijl van dit getijdenboek staat niet op zich zelf.
In Arnhem zijn meerdere boeken ontstaan waarvan de illustraties grote gelijkenis vertonen.
Er wordt dan ook gedacht dat er een soort
van regionale decoratiestijl gangbaar was.
Met name de florale motieven en gevleugelde fabeldieren
vertonen een opvallende overeenkomst.Volkstaal vertalingen
Het handschrift dat Margariet verluchtte bevat de standaardversie van de Getijden in de vertaling van Geert Groote.
Veel getijdenboeken waren in het Latijn, maar vooral in de Nederlanden kwam het getijdenboek in de volkstaal veel voor.
Toen Geert Grote, burgemeesterszoon uit Deventer
die de Moderne Devotie* predikte, aan het einde van zijn leven het getijdenboek in het Nederlands vertaalde,
was hij niet de eerste die dat deed.
Toch werd juist zijn vertaling een onvoorstelbaar succes
doordat de Moderne Devotie, de beweging die met Grote begon, een belangrijke rol speelde bij de verbreiding ervan.
Zijn vertaling is duizenden malen overgeschreven vaak in eenvoudige boeken, maar ook in boeken die op iedere bladzijde schitteren van goud en fraai gekleurde kapitalen.
Het zijn soms ware pronkstukken, maar bovenal waren het boeken voor gelovige mensen die door hun gebed dichter bij God hoopten te komen en een plekje in de hemel wilden bereiken.Moderne devotie: is de geestelijke beweging die is ontstaan rond de gedachten van Geert Grote (1340- 1384) en Thomas a Kempis (1380-1471).
Terwijl de kerk van Rome aan het einde van de Middeleeuwen steeds meer materialistisch,
decadent en corrupt was geworden, bepleitte de Moderne Devotie uit het IJsselgebied juist het eenvoudige, gemeenschappelijke en geestelijke leven.
Het leven volgens de idealen van de eerste christelijke gemeenschap stond hun hierbij voor ogen.
De Moderne Devotie is een Nederlands voorbeeld van de mystieke gedachte die je in vrijwel alle religieuze bewegingen aantreft.
Nederigheid, soberheid en het gemeenschappelijke leven
worden hierbij aanbevolen om geestelijke rijkdom te verwerven.
Detail van het boek uit 1469.
Ook deze week is er weer gewerkt aan mijn ABCdarium.
Zowel in Etten-Leur bij het Nederlands Drukkerij Museum
als in Tilburg aan de dummy.
De foto’s van deze blog gaan over het drukken in
het Nederlands Drukkerij Museum.
Een van de vrijwillegers drukt mijn tekst/zetsel.
De kaft was al gereed, nu was de tekst voor de binnenkant
aan de beurt. Dat begon met het opbouwen
van het drukwerk op de Korrex.
De opbouw kan beginnen.
De drukker zorgt ervoor dat de tekst op een vaste plaats op de pers blijft. De letters en de interlinies (wit tussen de regels) worden helemaal ingebouw met metalen elementen en op twee plaatsen, hier rechts en onder de tekst, kan deze opzet helemaal vast gezet worden. Hiervoor moet je van tevoren goed opmeten waar de tekst moet komen. Tevens controleert hij of de letters allemaal op dezelfde hoogte staan.
Deze proefpers heeft geen automatische toevoer van inkt. Dat doet de drukker met de hand. In de pers is er een systeem met rubberen en metalen rollen waar de inkt zich over verdeelt.
Dan begint de drukker met een test. Normaal gesproken is iemand op zoek naar een hogere oplage. In mijn geval gaat het om 1 eindproduct. Een versie van mijn ABCdarium. Verhoudingsgewijs heeft de drukker dus veel werk per pagina. Bij deze pers moet ook het papier met de hand worden ingevoerd.
Ook de posities van het papier en de plaats van de regels tekst ten opzichte van het wit wordt ingesteld. Bij het drukken moet er ook voldoende druk ontstaan op het papier, de inkt en de letters. Bij een oplage van 1 kan dit eenvoudig worden bereikt met een extra vel papier.
Korrex is de naam van de pers.
‘C staat voor computer’, dat wil zeggen in mijn ABCdarium.
Dit is de ‘sleutel’ en het speciale opbouwmechanisme waarmee het te drukken werk vast gezet kan worden.
Na alle plezier moet er natuurlijk ook schoongemaakt worden. De rubberen rollers kunnen eenvoudig van de machine worden opgepakt en ergens anders worden weggelegd om schoon gemaakt te worden.
Er zitten ook rollen in de pers en die laten zich veel moeilijker schoonmaken.
Afgelopen zondag was ik ook op zoek naar Van Santen
in Amsterdam. Dirk Jansz. van Santen (1637–1708) om precies te zijn.
Bij de Bijzondere Collecties van de Universiteit van Amsterdam
is er een tentoonstelling over const- en caertafsetters.
Afsetters en meester-afsetters. De kunst van het kleuren door Truusje Goedings.
Afsetters zijn mensen die boeken nadat ze gedrukt en samengebonden waren,
net als boekbinders, de boeken nog een bijzondere behandeling
konden geven. Om je boek nog meer tot een statussymbool te maken
of gewoon voor het genot van een mooi boek.
Kon een boekbinder je boek van een mooie leren kaft voorzien,
misschien wel met je naam in goud op de voorkant van het boek,
de afsetter kleurde voor je het frontispiece, of al de houtdruk
afbeeldingen in je boek tot het toevoegen van kaarten
en afbeeldingen aan het boek aan toe.
De boekenwereld een uitgave van Vantitlt en Bijzondere Collecties van de UvA.
Deze ambachtslieden werkten meestal anoniem maar Van Santen
werkte voor lange tijd voor de rijke katholieke advocaat Laurens van der Hem.
Voor deze advocaat gaf Van Santen kleur aan de uitgave die we
vandaag de dag ‘Atlas Blaeu – Van der Hem’ noemen.
Een atlas in 46 delen die in 2004 werd opgenomen op de
Werelderfgoedlijst.
De atlas is te zien in de Österreichische Nationalbibliothek te Wenen.
Ook de koopman Dirk van der Hagen en bijvoorbeeld Burgemeester
van Amsterdam Nicolaes Witsen waren klanten van Van Santen.
Voor mij zijn er afgelopen zondag weer meerdere werelden open gegaan.
Het was een geweldige ervaring om zoveel, meer dan prachtige boeken
in allerlei formaten bij elkaar te kunnen zien.
Als afsluiting een deel van een atlas. De kaart van Peking.
Joan Blaeu, Kaart van de provincie Peking. Afgezet en met goud gehoogd door Dirk Jansz. van Santen, Atlas van der Hagen, deel 4, KB Den Haag, circa 1690.
Schuchter licht.
Dat is de vertaling van de titel: Shylight.
In het Rijksmuseum liep ik plotseling onder dit ballet
van een groep lampen.
Studio Drift (Lonneke Gordijn, Ralph Nauta, Jozeph Hendricks), Shylight, 2014. De lampenkappen verstelden zich geruisloos in hoogte
terwijl de kappen zich open vouwden en weer sloten. Als een ballet.
Een indruk. Beter is natuurlijk om zelf te gaan kijken en bezoek dan meteen de tentoonstelling ‘Azië > Amsterdam’ en kijk je ogen uit. En….oh, ja…ze geven ook nog licht.
Als de gevouwen bladen onder bezwaar gelegen hebben
ziet het er zo uit:
‘Azië > Amsterdam’ was de reden van het vroeg opstaan.
Er is in het Rijksmuseum een tentoonstelling over hoe Nederland
en in het bijzonder de VOC beinvloed werd door Azie en andersom.
Dat dit niet altijd op een vreedzame wijze verliep mag duidelijk zijn.
Maar dat doet wat mij niets af van de prachtige tentoonstelling.
Het is een groep voorwerpen van ongekende kwaliteit.
Naast prachtige schilderijen, zilverwerk, lakwerk en textiel (te veel om op te noemen) is er ook veel keramiek te zien. Dit is een schaal met het gezicht op de stad Amoy (Xiamen).
Heel toevallig staan in de foto’s die ik gemaakt heb, voorwerpen centraal die met China te maken hebben. Maar de tentoonstelling gaat over India, Japan, China, Vietnam en bijvoorbeeld Indonesie. Dit is een blad uit een ooggetuigenverslag van een handelsmissie naar China door Joan Nieuhof. Het gezantschap der Neerlandtsch Oost-Indische Compagnie aan den keizer van China. De auteur had overigens tijdens zijn bezoek de keizer niet gezien. Maar dat belemmerde hem niet om een dergelijke prent op te nemen. Het boek is uitgegeven door Jacob van Meurs, boekhandelaar in Amsterdam, 1665.
Toen Joan Nieuhof in 1658 terugkeerde uit Azie
had hij een bijzonder document bij zich:
een ooggetuigenverslag dat hij had gemaakt
van zijn reis door China,
als deelnemer aan een Nederlandse handelsmissie.
(Kom daar op de dag van vandaag nog maar eens om)
Het document, inclusief een groot aantal ter plaatse gemaakte tekeningen,
was het eerste Nederlandse ooggetuigenverslag over China.
De publicatie ervan werd een wereldhit.
Binnen een paar jaar werd het in vier talen vertaald.
Universiteitsbibliotheek, Leiden, collectie KIT
Inv. nr. RG-31
Nog een Nederlandse productie:
Plakaat, Delft van circa 1680. Het werk toont een aantal acrobaten in een Chinees landschap. Het is een aangenaam gezicht maar het is een erg vernederlandste uitbeelding van tekeningen uit het boek van Joan Nieuhof.
Dit is een absolute aanrader!
Als je de kans hebt om te gaan kijken, doe dit dan zeker.
Gisteren begon de dag vroeg, niet extreem.
Maar op een zondag voor 09:00 uur de trein halen is
voor mij vroeg.
Het station lag er zo bij:
Alle sporen zijn nu overdekt. Het afwerken van het dak is begonnen. Mooier wordt het er niet op.
Bij het Nederlands Drukkerij Museum werkt ook een
boekbinder als vrijwilliger.
Daar ga ik een aantal ‘lessen’ volgen.
Afgelopen week kreeg ik al huiswerk mee.
Opgerold papier en een gevouwen voorbeeld.
Een zo’n opgevouwen vel is een katern van een boek.
Het huiswerk: papier mpooi opgerold en ingepakt en een gevouwen voorbeeld.
Aan het werk, met de klok mee te beginnen links boven: Voorraad te vouwen papier, reeds gevouwen vellen op een stapel, het voorbeeld en het vel dat ik net wil gaan vouwen.
Het resultaat zijn 15 gevouwen katernen die nu onder bezwaar liggen om goed plat te worden.
De laatste tijd komt het er niet meer zo van om een kunstvaria
op mijn blog op te nemen.
Dat is jammer maar het kost steeds weer veel tijd om al de
afbeeldingen te zoeken en vinden.
Maar hier weer een leuke set.
Alexander Calder, One red, three blue’s on fossil, 1940, gouache on paper.
Artemisia Gentileschi, Mary Magdalene in ecstasy, 1593-1652.
Dan Flavin, Untitled (To Helga and Carlo, with respect and affection), 1974.
Garment hook, Eastern Zhou, Warring States period, gold and silver inlaid bronze.
Giorgio Olivetti, La Dolce Vita, Frederico Fellini, Marcello Mastroianni, Anita Ekberg.
Jaume Plensa, Eight new sculpture series of heads in a range of materials: bronze, glass, volcanic basalt, 2014.
Johannes Vermeer, Saint Praxedis, signed and dated “Meer 1655”, oil on canvas.
Louise Bourgeois, Untitled, 2002.
Sean Scully, Kind of red, 2013, oil on aluminium.
Sun God Surya from a Vajrabhairava shrine, Yongle period, 15th century, gilt copper alloy.
Zhang Daqian, Ancient temple in the mist, 1978, splashed ink and colour on paper.
Deze week kon ik gelukkig wel aan de slag
in Etten-Leur bij het Nederlands Drukkerij Museum
om met een van de actieve drukkers daar mijn tekst
te gaan afdrukken op de kaft van mijn ABCdarium.
Het avontuur begon met het op maat snijden van het papier.
Dat is goed nadenken, meten en veel passen.
Eerst gaan we de kaft drukken.
Vervolgens de tekst van de letters A, B en C.
A en C komen op eenzelfde formaat pagina maar
elk aan de andere kant van het vel papier.
Een keer rechts en een keer links.
De letter B komt op een ander formaat papier.
Het lijkt misschien simpel maar het is dus best veel werk,
veel meten, passen en heel goed opletten.
Maar ik heb het gevoel dat de drukker heel goed weet waar hij mee bezig is.
De Korrex Drukpers is de pers die we gaan gebruiken.
De pers is klaar om te beginnen. De inktrollen zijn schoon, er zit nog geen papier op maar mijn tekst ligt al klaar, al is die nog opgebonden.
Mijn tekst moet nog opgebouwd worden. De tekst moet helemaal vast komen te liggen op de pers. Bewegingen van de pers, het ininkten van de tekst of het drukken van het papier op de tekst, mag er niet toe leiden dat de letters gaan verschuiven. Ook al heb ik maar een paar afdrukken nodig. Van mijn boek maak ik maar 1 exemplaar.
Voor het drukken kan beginnen wordt de tekst nog een keer gedresseerd.
De inktrollen draaien en mijn tekst ligt helemaal ingebouwd en vastgedraaid op de pers.
Het papier wordt op de pers aangebracht waarbij de geleider goed wordt afgesteld. Zo zorg je er voor dat het papier iedere keer op dezelfde plaats ligt.
De pers ‘eet’ het papier op terwijl de inktrollen hun werk gedaan hebben.
Dan de eerste proefdruk controleren en passen met de dummy. Het drukwerk is te licht afgedrukt. Dat wordt gecorrigeerd.
Ook de tweede druk, bijgesteld met wat extra papier om voldoende druk te krijgen want de eerste proefdruk had te weinig inkt op papier, gaan we passen en meten en nog eens controleren. Er zitten nog een paar kapotte letters tussen en een paar vette letters terwijl de rest mager is.
De letters worden vervangen en nogmaals dresseren.
Dan de eerste serieuze druk. De kaft gaat bij voorkeur van dit bruine karton zijn.
En nog een. Daar komt hij uit de pers.
Omdat ik maar een paar goede afdrukken nodig heb, om te voorkomen dat ik later in het proces een enig exemplaar verpest met snijden of rillen, zorgt het trucje met extra papier ervoor dat tijdens het drukken voldoende druk ontstaat en de letters hun inkt mooi afgeven.
Vervolgens nog maar een keer passen en meten. Ook de tekst controleren.
De laatste versie van de kaft.
Na het papier voor het boekblok op maat te hebben gesneden, wordt de tekst van de letter ‘A’ opgebouwd. Voor een drukker is dit allemaal gesneden koek maar ik vind het allemaal erg spannend!
En opgebouwd.
Papier opzetten…..
De eerste tekst van de letter A wordt gedrukt. Volgende week gaan we een en ander afmaken. Het eerste resultaat mag er zijn! Met dank aan het Nederlands Drukkerij Museum en zijn specialisten.
Het stadhuis in de kleuren van de Franse vlag. Nederlandse vlag halfstok.
De burgemeester wordt geintervieuwd.
Charles Dickens, A Christmas Carol. Misschien nog een beetje vroeg in het jaar maar het weer is er prima voor om binnen te blijven en een boek te lezen. Dit is een Engelse uitgave van de Folio Society.
Vandaag erwtensoep gemaakt: heerlijk.
Ook deze week heb ik aan de dummy voor mijn ABCdarium gewerkt.
Maar slechts 1 foto genomen.
Alles bij elkaar was het een beetje veel allemaal,
op vrijdagavond.
Ik ging naar de bioscoop en zag daar Son of Saul.
Een film die zich afspeelt in een concentratiekamp, Auschwitz.
Het grootste deel van de film geeft je een blikveld van ongeveer
1 vierkante meter.
Scherp in beeld steeds Saul, zijn rug, de achterkant van zijn hoofd,
zijn gezicht, zijn zijkant.
Alles er om heen is onscherp.
Je volgt de moordmachine.
Je ziet hem op de appelplaats, de volgende groep joden ophalen,
naar de kleedruimte, de gaskamer, kostbaarheden uit de kleding verwijderen,
de kleding weghalen, de lichamen op een lift slepen, gaskamer schoonmaken,
de verbrandingsovens, de barakken.
Een keer zie je de rivier waar het sonderkommando de as de rivier
in scheppen en een keer zie je de kuil.
Als de moordmachine de aanvoer niet aankan worden bij de kuil
de mensen vermoord.
Twee verhalen lopen in de film door elkaar.
Het grootste deel van de film is dus een close-up, Saul zit
gevangen in een uitzichtloze situatie en als kijker naar
de film zit je ook gevangen.
Je hoort wat er om Saul gebeurt maar je kunt het niet zien.
Je kijkt naar het onvermijdelijke.
Son of Saul.
De morele dilemma’s vliegen om je heen.
Ik heb de film nog niet verwerkt.
Dan kom je thuis en hoor en zie je de aanvallen in Parijs.
Alles bij elkaar was het een beetje veel allemaal,
op vrijdagavond.
Ik heb het nog niet allemaal op een rijtje kunnen zetten.
…en Zwarte Piet nog zwart.
In een wereld waar zo veel op zijn kop staat, geeft dat wel rust.
Weer een gevonden voorwerp in het Valkenberg.
Het boekblok is aan de voorkant al bevestigd aan de kaft. Je ziet hier het mooie schutblad en verderop een stukje van de eerste foto.
De achterkant is inmiddels ook gelijmd. Het ligt nu onder bezwaar goed te drogen. Hier op deze foto is het nog niet zo ver en zie je de kaft en het naaiwerk van de katernen.
Op pagina 68/69 van het werk Charlotte van David Foenkinos
staat de volgende opmerkelijke tekst:
Voordat ik Charlotte leerde kennen, was ik in de ban geraakt van Aby Warburg.
….(iemand) had het over een mytische bibliotheek.
Het woord bibliotheek trok mijn aandacht.
Ik ben op zoek naar een mytische bibliotheek, een idee dat me nooit heeft losgelaten.
Het droombeeld van een kind, tot obsessie geworden.
Afkomstig uit een vorig leven?
……
Als oudste zoon was hij erfgenaam van het familievermogen, dat hij schenkt aan zijn broers.
Met als enige voorwaarde dat zij alle boeken voor hem zouden kopen die hij hebben wil.
Zo wordt Aby Warburg de grondlegger van een bibliotheekcollectie die haar weerga niet kent.
Hij houdt er theorieen op na over de ordening van boeken.
In het bijzonder de theorie van de juiste nabuurschap.
Het boek dat je zoekt, is niet noodzakelijkerwijs het boek dat je moet lezen.
Je moet kijken naar het boek dat ernaast staat.
……
Na zijn dood, in 1929, leeft zijn werk voort dankzij zijn leerlingen.
……
Omdat ze het gevaar voelen aankomen, besluiten ze de bibliotheek te redden.
Die ze in 1933 overbrengen naar Londen (boeken op de vlucht voor het nazisme).
Zet daar het beleid van de huidige bibliotheken eens tegenover.
