– over hoe steen als ondergrond kan dienen –

In de tentoonstelling zag ik opnieuw
hoe de achterkant van een paneel niet alleen drager is,
maar zelf beeld wordt:
hout dat zich voordoet als steen,
marmer dat niet uit een groeve komt maar uit een penseel.
Het is een stille wereld achter het verhaal,
een ondergrond die zich ineens toont.
Omdat ik de panelen van beide kanten kon bekijken,
begreep ik hoe schilder en materiaal samen een tweede laag maken
— een verso die niet minder spreekt dan de voorkant.

Die ontdekking vormde een soort scharnierpunt:
van kijken naar nadenken, en weer terug naar kijken.
En juist dat moment bleef hangen.

Aan het eind van de tentoonstelling
liep ik door dezelfde ruimte terug naar de uitgang.
Sommige objecten had ik eerder niet goed kunnen fotograferen —
te druk, te veel beweging, het licht net verkeerd.
Nu kon ik dat goedmaken.

Zo werd de gewoonte om achterkanten van schilderijen te beschilderen
met een afbeelding van marmer al genoemd,
maar ik had er nog geen foto van.

Weer komt er een middeleeuwse set voorbij;
twee beschilderde panelen met Christelijke onderwerpen:
Kerstmis en De vlucht naar Egypte.

Nu ik thuis op de bank zit om dit bericht te maken
zie ik pas hoe bijzonder dit eigenlijk is.

Twee gebeurtenissen die volgens de bijbel kort achter elkaar gebeuren:
de geboorte van Christus en de vlucht van de familie naar Egypte.
Herodus, dé Romeinse gezagsdrager in die regio,
geeft opdracht alle eerstgeborenen te vermoorden.
Dus ook het Christuskind.
De ouders die net nog gelukkig waren slaan op de vlucht.

We zien het op de panelen:
links de trotse ouders die niet kunnen wachten hun kind te tonen aan de wereld.
Zo’n universeel beeld. Je ziet het in alle culturen terugkomen.
Het geluk straalt van de ouders af.

Rechts de mensen die moeten vluchten voor geweld.
Die al onderweg waren, opgejaagd door de Romeinse administratie,
geen behoorlijke overnachtingsplaats konden vinden.
Nu zijn ze opnieuw onderweg.
Het gevaar van de Romeinen zit hen op de hielen.
Ze gaan naar een ander land.
De angst is in hun hele houding te zien.

Wat me opviel aan deze panelen is dat deze twee verhalen
in de middeleeuwen vanzelfsprekend bij elkaar hoorden.
Je ziet ze vaak samen op een drieluik of net als hier
als twee gelijkwaardige, bij elkaar horende verhalen.

In 2026 vieren we de geboorte nog steeds uitbundig.
We moffelen de vlucht, het tweede verhaal, een beetje weg.

Ook de mensen die onophoudelijk protesteren tegen de opvang van vluchtelingen,
zij vieren de kerstperiode volop.
Dan zijn er gemeentes die vinden dat ze niet mee hoeven doen aan opvang.
Vanaf eind november siert de kerstverlichting ook daar de straten.

Ze vergeten dat mensen hun levensloop maar beperkt zelf bepalen,
en dat ze soms hulp kunnen gebruiken.

Het maakt de geschilderde marmers ineens onbelangrijk.