Voor het boekje dat ik ga maken heb ik een tekst geschreven
die niet specifiek over de foto gaat die centraal staat in het boekje,
maar die het project als geheel beschrijft.
Die tekst heeft als titel: Schors: een kleine atlas.
De tekst ben ik met de hand aan het zetten.
Dat wil zeggen dat ik de tekst opbouw uit loden letters
die ik dan later op mijn proefpers een aantal keren kan afdrukken.
Letter voor letter, voor spatie, voor letterteken
vordert het zetten van de tekst.
Een heel rustgevende activiteit, die misschien vreemd genoeg,
tegelijkertijd ook inspannend voor me is.
Tagarchief: proefpers
Sofadi proefpers
Deze week ontving ik een bericht naar aanleiding
van een blogbericht van een tijdje terug.
In dat blogbericht toon ik mijn Sofadi proefpers.
De reactie bevatte interessante informatie:
Hallo, ik kwam een oud bericht tegen over de Sofadi proefpers.
Sofadi was niet de fabricant van de persen, deze werden in de USA gebouwd door Vandercook voor Showcard Presses.
De firma Sofadi in Montreuil importeerde deze machines en verkocht ze in Europa.
Ze werden hoofdzakelijk gebruikt om prijskaarten in grote warenhuizen te drukken.
Vr. groet,
Stichting Drukwerk in de Marge
Actiefoto van het lek
Dit bericht is om twee redenen speciaal:
= het is mijn 7000ste bericht
= het bevat een actiefoto van het lek aan de lichtkoepel
in mijn werkplaats.
De lezer kiest wat de belangrijkste gebeurtenis is.
Op deze foto is een klein deel van de lichtkoepel te zien die in mijn werkplaats zit. Die zit wel zo’n beetje half boven en half naast mijn werkbank en mijn proefpers. Het water komt van de rand onder aan de koepel. De druppels vallen dan omlaag op een van de gevangenisspijlen. Daar spat de druppel uit elkaar en deze foto is een fractie van een seconde later gemaakt. Vervolgens vallen de kleine druppels een paar meter omlaag. Het regenwater eindigt onder andere op de vloer op een oppervlak van meer dan een vierkante meter. Met het papier, leer, perkament en oude gereedschappen is dit geen prettig idee.
Intussen: de stofomslag
De tekst die op de stofomslag komt bestaat uit:
– de titel (De reis om de wereld in 80 dagen)
– de auteur en illustrator (Jules Verne en Jules Hetzel)
– omslagtekst die straks alleen in het boek te lezen is.
De tekst is met de hand gezet en opgemaakt op de pers.
Ik heb wat proefdrukken gemaakt en de tekst gepast op het boek.
Zo werd de pagina opgemaakt. Misschien niet helemaal zoals een vakman het zou doen maar met de beperkte middelen zag ik geen andere oplossing.
Vervolgens heb ik een serie afdrukken gemaakt. Ik heb er maar 1 nodig maar ik had al eerder gezien dat de hoofdletter J een heel vet resultaat geeft. Het zetsel schoonmaken en nog eens ininkten had geen echte verbetering tot gevolg.
Het passen van de tekst aan het boek. Straks wordt de rest van de stofomslag gevormd door de wegenkaarten. Ik denk dat het mooi wordt. Alleen nog lijmen, drogen, rillen en op maat snijden.
De laatste loodjes (voor wat betreft het drukken)
De titel is niet helemaal waar.
Maar voor het drukwerk aan mijn boek klopt het wel.
Na veel weken zetwerk, zijn alle teksten van het
laatste verhaal gereed.
De laatste loodjes slaan dan op het drukken van de tekst.
Daar is deze week mee begonnen en we maken dit
over twee weken af.
Nu kunnen de pagina’s, die aan 1 kant bedrukt zijn, drogen.
Het begon deze week in de FutureDome. Daar heb ik met kopietjes van de drukproeven een ontwerp gemaakt waarbij duidelijk wordt welke teksten waar op de twee pagina’s moeten komen. De pagina’s samen vormen een katern.
Een maal in het Nederlands Drukkerij Museum, op woensdag, hebben we de laatste correcties doorgevoerd op de teksten en die konden vervolgens naar de pers.
Het opbouwen van de pagina’s is dan nog een heel werk. Een heel precies werk. De letters vallen gemakkelijk om, ook als ze goed opgebonden zijn. Vervolgens moet de tekst goed op het papier gepositioneerd worden. Dat is waar voor de marges aan de zijkanten, boven en onderkant. Maar ook voor de ruimte tussen de twee tekstblokken.
De grootte van de zetsels is afhankelijk van de grootte van de galei waar ze op opgeslagen lagen. Dat had misschien wel anders gekund maar dan had het ontwerp eerder gereed moeten zijn. Daarom moeten we de zetsels op de pers nog even opnieuw verdelen en eventueel weer opbinden en wegleggen om later te verwerken. Twee vrijwillewgers van het Nederlands Drukkerij Museum voeren alle werkzaamheden uit. Ik sta erbij kijk en weet hoe de teksten in elkaar zitten. Ik ben de vraagbaak.
Zowel bladzijde 1 en 8 als 3 en 6 zijn afgedrukt. De andere bladzijdes gaan op de achterkant volgen.
De drukker in actie!
Prachtige handzetterij
Het Nederlands Drukkerij Museum heeft een mooie
collectie historische machines die in het museum, werkend,
te zien zijn. Echt een unieke belevenis.
Maar het mooiste deel van het museum vind ik
de handzetterij.
Heel compleet van inrichting en voorzien van alle kennis en kunde
die je maar kunt wensen in de vorm van de verantwoordelijke handzetter.
Vanochtend was ik er en maakte de volgende foto’s:
Hier is de handzetter aan het werk om mijn laatste stukken tekst, die net gecorrigeerd zijn, nog een keer af te drukken op een proefpers. Ik kan ze dan rustig nog een keer laten lezen voordat we volgende week de tekst definitief gaan drukken. Alle teksten voor mijn boek zijn dan gereed.
Hier zie je de zetbokken en kasten gevuld met allerlei lettertypes, interlinies, regletten, sluitstukken, clichés en wat je maar kunt bedenken. Tot aan perkament en een veer toe!
Vulwit, nog meer lettertypes, dresseergereedschap, te veel om op te noemen.
Positiebepaling
Dit wordt voor veel mensen niet het meest interessante bericht
op mijn blog maar ja, soms is het ploeteren.
Afgelopen weekend ben ik bezig geweest om mijn proefpers beter te
leren kennen. Dat heb ik gedaan met een stukje oude tekst,
een paar onduidelijke letters, een stukje nieuwe tekst en
een reeks letters die ik van mijn vader heb gekregen.
Ik wil eigenlijk een mal maken die ik op de pers kan leggen waar ik
de letters op kan positioneren op zo’n manier dat ze altijd correct
op een A4 komen.
Eerst even de serie letters die ik van mijn vader kreeg.
Eerst eens vaststellen of die de Hollandse Hoogte hebben.
Niet dus. Je ziet hier op een zethaak 1 van de nieuwe letters en 1 letter (ook de letter A) die van Hollandse Hoogte is. De letters die ik van mijn vader gekregen heb zijn dus lager.
Misschien zie je het hier beter. Een hele reeks nieuwe letters naast 1 letter van Hollandse Hoogte.
Hier ligt een vel A4 op de proefpers. Je ziet dat niet de hele bodem bedekt wordt door het papier. Ik wil vaststellen waar op een landschap A4 de meest linkse en meest rechtse positie is waarop ik kan drukken. Links heb ik daarom een kaderlijn vanaf de meest linkse plaats gezet waar ik letters kan plaatsen. Rechts weet ik ongeveer wat de meest rechtse plaats is. Daarom zet ik daar een reeks cijfers: 1 tot en met 0.
Voor het eerst gebruik ik ook de nieuwe drukkersinkt die ik in Duitsland gekocht heb. Je ziet de grote letters goed. Dat zijn de letters die ik van mijn vader gekregen heb. Sommige letters zijn volgens mij een beetje versleten. De letters heb ik opgehoogd door ze op interlinies te zetten. Welk woord (of zin) er mee te zetten is, is mij onduidelijk. De inkt doet het prima.
Positie 7 is dus de laatste rechtse positie waar ik op kan drukken (A4, landschap). Nu kan ik een soort ‘universele’ marge gaan bepalen.
Negen millimeter vanaf de linkerrand van het papier is niet te bedrukken. Daar begint de kaderlijn. Hier zie je ook die vreemde letter B (een soort ringel-S). Het lettertype wat ik heb gekocht heeft ook een ‘normale’ hoofd- en kleine letter B, een die past bij de andere letters. Wat deze letter precies in de letterbak doet weet ik niet. Ik ga hem er voorlopig maar uithalen.
Plaat op de proefpers weghalen
De laatste keer klaagde ik over de veel te diepe moet
in het papier als gevolg van het afdrukkewn van een paar regels
met letters. De reden was dat de letters te hoog waren voor de rol
(die op mijn proefpers niet in hoogte in te stellen is).
Overleg met het Nederlands Drukkerij museum leverde op
dat de plaat die er lag bedoeld is voor de ‘Franse hoogte’.
In het tijdperkk van de loden letters waren de hoogtes van de letters
(van de loden letters) afhankelijk van de lokale standaarden.
Ze staan op internet (natuurlijk):
Letterhoogten (loden tijdperk)
Letterhoogten uit het ‘loden tijdperk’:
24,85 mm – Hollandsche hoogte, ca. 66 punten hoog.
23,68 mm – Belgische hoogte.
23,56 mm – Frans/Europese/normaal hoogte, ca. 62,66 punten hoog.
23,32 mm – Engels/Amerikaanse hoogte.
23,56 mm – hoogte handverguldletters.
06,55 mm – hoogte persverguldletters.
Dus als je pers letters verwacht van 23,56 millimeter maar
je zet er letters op van 24,85 millimeter, dan heb je een probleem.
In het geval van mijn pers was dat heel eenvoudig te verhelpen.
Eerst heb ik het zetwerk en de regletten en slotjes weggehaald. Dan komt de plaat helemaal vrij. Maar hoe krijg je die plaat er nou uit? Dat bleek erg eenvoudig te zijn. De metalen strip hierboven op de foto rechts, beweegt niet naar links of rechts. Je kunt er prima je zetwerk op vastzetten.
Maar diezelfde strip kun je eenvoudig optillen emn wegnemen. Hier ligt de strip naast zijn oorspronkelijke positie.
Dan blijkt de plaat gewoon los te liggen. Hij is er eenvoudig uit te halen. Die plaat is niet heel dik maar dik genoeg om een probleem te maken.
Zonder plaat en strip ziet de pers er als volgt uit. De strip ligt inmiddels al weer op zijn plaats (niet op de foto). Gedrukt heb ik nog niet met de pers. Dat bewaar ik tot het weekend maar ik ga wel even proberen hoe de rol nu over de houten letter A gaat. Voorheen kon ik de rol daar maar met moeite overheen krijgen.
Nu is er geen probleem. Sterker nog er is ruimte over. Je kijkt hier op de kop (bovenkant) van een kapitale A (hoofdletter A). Er is nog ruimte tussen de rol en de letter. Die ruimte is nodig voor het papier (en de inkt). Dikker papier vraagt meer ruimte dus kun je dat nog bijsturen door onder het zetsel enkele vellen papier te leggen of bovenop niet 1 vel maar meerdere. Dit gaat werken!
Detail van de vorige foto.
Volgende stap private press Argusvlinder
De pas gekochte regletten en slotjes maken het veel eenvoudiger en beter om de tekst vast te zetten op de proefpers.
Het lukt nu steeds beter duidelijk te krijgen welke letters er precies in de twee letterkasten zitten die ik pas gekocht heb. En – niet onbelangrijk – waar de letters precies in de kast zitten. Ik heb nu alle letters gezet die in de bak voorkomen. Met de afdruk kan ik dan in de letterkast kaartjes leggen met de letter, daar dan straks een foto van maken en groot laten afdrukken. Als een soort plattegrond.
Maar eerst even goed zien wat er in de eerste kast zit, eventueel de letters herschikken en vervolgens de letters misschien aanvullen mert de letters uit letterkast twee. Wat er in letterbak twee zit weet ik nog niet.
Detail van de hoofdletters en wat cijfers. Je ziet ook dat niet alle vakje gevuld zijn. Overigens ben ik niet tevreden over de moet (drukkersterm voor door de letters in het papier gedrukt spiegelbeeldig reliëf, Wikipedia). Die gaat veel te diep in het papier.
De bok is gereed
Gistermiddag nog even gewerkt aan de bok.
De bok is niet zo zwaar maar wel onhandig groot.
Maar als hij straks helemaal staat maakt dat niet meer uit.
Ik heb nog een opstaand randje aan de voorkant aangebracht. Dan kan de letterbak er straks niet afglijden.
Even de letterbak passen. Zoals je op deze foto ook kunt zien zijn de poten verder verstevigd door ze aan elkaar te maken. Zowel rechts, links als aan de achterkant.
Zo komt hij dan in de nis te staan. De proefpers op zijn tafeltje past er precies onder. Nu moet ik alleen de letterbak er nog op zetten en dan kan ik de letters gaan inventrariseren. Private Press de Argusvlinder kan bijna beginnen.
De poten voor de bok zijn gezaagd
Het idee is dat de bok schuin oploopt
uit twee steigerplanken ga ik de vier poten zagen die er voor
moeten zorgen dat het gewenste effect wordt bereikt.
Bovendien moet mijn proefpers er onder te rijden zijn.
Door onderhoud kan ik de foto’s niet uploaden naar Photobucket.
Update 27/10/2016:
De steigerplanken zijn niet helemaal recht afgezaagd. Dus daar moet eerst wat aan gedaan worden. Gelukkig zijn de planken lang genoeg.
Zo gaat dat mooi recht worden.
Dan teken ik de twee planken tegelijk af. Iedere plank levert een kleine en een grote poot op (en dan blijft er nog een stukje over).
Dus van de eerste plank is de korte poot gelijk goed op maat maar moet ik de langste nog op maat zagen. Bij de tweede plank is dat precies omgekeerd.
De vier poten zijn gereed. Eens gaan kijken of ik er vanavond nog iets aan kan doen.
Handzetten…..maar wat als de letters op zijn?
Het handzetten voor mijn boekje vordert maar langzaam.
Dat op zich is niet zo erg.
Maar nu dreigt ook de letter Promotor op te raken.
Voor afgelopen woensdag was er nog genoeg maar
dan moet ik stoppen.
Mijn verhaal is nog niet af.
We zullen dus over moeten gaan tot het drukken
van de teksten, terwijl nog niet alle teksten gezet zijn.
De letters van de teksten die we dan gezet hebben kunnen
dan weer gedistribueerd worden (terug in de letterbank
gebracht worden). Dan kan ik met een letter met
voldoende ‘voorraad’ mijn tekst verder af gaan maken.
Promotor is de naam van het lettertype waar ik nu mee bezig ben. Het is een heel duidelijke letter die niet zwaar overkomt op papier.
Dit is het beginpunt van de ochtend. Een hele alinea is af.
Omdat we over moeten gaan tot het drukken van de teksten, gaan we de komende tijd gebruiken het huidige zetsel te corrigeren. Daarom zijn al mijn teksten nog een keer gedrukt. In het begin lukte dat nog niet zo goed op de proefpers.
Aan het eind van de ochtend is dit dan het resultaat. Verder gaan met het lettertype Promotor heeft nu geen zin meer.
Hier ligt het zetsel op de proefpers in Etten-Leur bij het Nederlands Drukkerij Museum.
Zo ziet de Promotor er dan uit als hij gedrukt is. Mooi lettertype! Prettig om te lezen. Ik zie al een fout.
Voor het eerst: een lino afgedrukt met de proefpers
Voor het eerst heb ik vanavond een eerste test-linosnede
afgedrukt met mijn proefpers.
Ik gebruik daarbij een hobby drukinkt op waterbasis.
Stel je voor een kaftje voor een klein boekje over Breda:
Hier liggen de kaftjes te drogen. De niet bedrukte delen over elkaar. De lino met tweemaal de tekst ‘Breda’ is steeds twee maal op 1 kaftje afgedrukt: blauw en rood.
Het was weer druk in de drukkerij
Afgelopen woensdagochtend weer doorgewerkt aan mijn teksten.
We hebben de regels eens geteld. Tot nu toe heb ik voor
het nieuwe boek 150 regels van 9 centimeter breed gezet (20 ciceros).
Dat is een inleiding met twee verhalen en een toelichting.
Nog te gaan zijn het colofon en het derde verhaal dat ik
nog moet schrijven.
Dus nog heel wat werk.
Hier volgen de foto’s.
Een paar van de laatste regels van de toelichting op of in de zethaak. Van hier worden ze overgebracht naar een galei (zeg maar een metalen dienblad waar een zijde van ontbreekt).
Hier ligt de complete tekst van de toelichting op de galei. Klaar om er een proefdruk van te maken zodat de tekst gecorrigeerd kan worden.
Er lag nog een tekst gereed om afgedrukt te worden.
De laatste tekst moet opgebonden worden. Dat doet mijn instructeur. Het is zijn werk geweest en hij is er dan ook erg bedreven in.
De teksten op de galei. Je kunt je voorstellen dat als de teksten niet goed opgebonden worden ze makkelijk uit elkaar vallen. Dan kun je helemaal opnieuw beginnen. Dat is wel wat anders dan een tekst maken met Word.
De twee teksten op de proefpers. Nu moeten ze nog voorbereid worden: op de juiste plaats leggen, vastleggen zodat ze niet wegschuiven tijdens het drukken, zorgen dat alle letters en spaties dezelfde hoogte hebben (Dresseren), dan inkten en papier er op. De pers doet dan de rest.
Dresseren met een houten hamer en een houten blok.
Inkten.
Het corrigeren van de tekst kan beginnen.
Creatieve Woensdag 01: Lettertype uitzoeken
Afgelopen woensdag ben ik beginnen met het handzetten
van de inleiding van mijn boekje. Maar ik moest de tekst van
vorige week nog corrigeren en voor de inleiding een lettertype kiezen.
De beschikbare lettertypes worden beperkt door wat het museum
over de jaren verzameld heeft.
Je wil toch zorgen dat de lettertypes bij elkaar ‘smoelen’ in het boek.
De keuze is gevallen op een lettertype met de naam Atlas. Mooi, helder en schijnbaar veel groter dan het lettertype Hollandse Mediaeval van dezelfde grootte. Wie de ontwerper is van dit lettertype weet ik niet.
De loden letters zitten in een ondiepe, halve letterkast. Dat wil zeggen dat de letters ook op een andere plaats liggen. De cijfers en hoofdletters liggen nog wel bij elkaar maar op een andere plaats dan bij een diepe letterkast.
Maar eerst het resultaat van vorige keer corrigeren.
Dan de letters overbrengen van de galei naar de proefpers.
Papier er op…..
….en de volgende versie van de proefdruk is gereed. Bij een ets zou je zeggen de volgende staat. Er zit overigens nog ten minste 1 fout in de tekst. Kijk maar eens goed. De Letter ‘t’ staat ergens op zijn kop. Probeer dat maar een met je PC.
De eerste regel van het boek (hier op de zethaak) is ‘Het belangrijkste woord in de titel van het boek’.
Ik ben al best opgeschoten.
Bericht uit boekenland
Net als vorige weken ben ik ook deze week in Etten-Leur
geweest voor mijn zetwerk en in Tilburg voor het verder
werken aan een dummy (proef) voor mijn ABCdarium.
De letters A, B, en C zijn opnieuw gezet in de vette variant
van de Hollandse Mediaeval.
De letter A opnieuw gezet.
De letter W is afgemaakt.
De letters X, Y en Z zijn gezet waarbij ik voor mijn tekst
van de letter Z de letter V tekort kwam.
Die tekst is dus aangepast zodat die letter niet nodig was.
De letter W is nu compleet, tijd om de letters X, Y en Z te zetten met de hand.
De hele tekst van 26 strofen bestaat nu uit twee grote blokken tekst. Die tekst is nog niet opgemaakt maar er kan zodadelijk al wel een eerste proefdruk gemaakt worden.
De proefpers met daarop de eerste blok tekst.
Naast de tekst worden geleiders geplaatst die het eenvoudig maken om de tekst gelijkmatig in te inkten.
Zo wordt de eerste proefdruk gemaakt.
En ondanks het herhaald controleren van het zetsel zaten er toch nog een paar omgedraaide letters in en soms een hoofdletter waar een kleine letter beter past. Deze foutjes zijn direct gecorrigeerd.
Hier wordt het tweede deel van de tekst van de galei op de proefpers geschoven. Het ritueel van het maken van een proefdruk kan worden herhaald.
De letters worden eerst op gelijke hoogte gebracht (mocht dat al niet het geval zijn). Dat heet het dresseren van de letters.
Daarna wordt het zetsel in gereedheid gebracht voor de proefdruk.
De rol ‘swipet’ over het papier en de inkt van de letters wordt overgebracht op het papier.
Proefdruk deel 2 is ook gereed. Nu nauwkeurig doorlezen om te zien of er nog meer veranderingen nodig zijn.
Tussen de bedrijven door is ook de titel nog gezet: A B C darium. Uitgevuld naar de breedte van de tekst.
Verder in Tilburg ben ik begonnen aan de dummy voor de letter B. Ik ben begonnen met de composities met behulp van de foto’s. Hier gaat het om de vormen die niet op de pagina aangebracht zijn.
Hier gaat het om de letterchaos die ik creerde door de letterbak op de grond te laten vallen.
Volgende week gaat het zetsel opgemaakt worden en
ik hoop dat we de week erna de eerste afdrukken van de tekst kunnen gaan maken.
















































































