Waar de Yaksha’s Paard en Prins Optillen

Posted on december 28, 2025 by Argusvlinder

– Over stille vluchten en het dempen van herkomstverhalen in museale context –

Zürich, Museum Rietberg, Die heimliche Flucht das Prinzen Siddharta, Pakistan, Gandhara-gebiet, 3rd or 4th century, schiefer.

In de stilte van de nacht verlaat prins Siddhartha het paleis
dat hem heeft gevormd en vastgehouden.
De yaksha’s tillen paard en prins van de grond,
zodat geen hoefslag de slapenden wekt;
het vertrek wordt een zwevende beweging,
een vlucht die alleen kan bestaan doordat anderen het geluid dragen en dempen.
In die gewichtloze beweging klinkt een echo van een andere stilte:
de passages in museale herkomstverhalen die niet luid willen klinken.
Dit reliëf nodigt uit om die twee stiltes naast elkaar te leggen
— de mythische en de museale — en te luisteren
naar wat er in beide wordt verzwegen.

Toen ik dit reliëf zag in het museum was ik vooral
getroffen door de speelse details van het werk.
Het stokje van de begeleider dat door het kader
van de voorstelling steekt.

Nu weet ik dat de kans groot is dat dit Chandaka is.
De trouwe begeleider van Siddhartha die hem ook bij dit
avontuur weer ondersteunt.
Achter Chandaka staat de maan: een stille aanwijzing
dat we naar een nachtelijke gebeurtenis kijken.

De kleinere figuren op de grond lijken het paard
en prins op te tillen.
Dat Siddhartha al op het paard zit en zijn voeten
de grond niet raken, maakt dit gebaar
nog tederder – alsof de wereld hem voorzichtig laat gaan.

Bij nader inzien blijkt er een heel gelaagd verhaal
achter dit reliëf te zitten:
– het boeddhistische verhaal over de vlucht;
– de parallel naar andere godsdiensten die ook
vertrekverhalen kennen. De verhalen zijn niet
allemaal gelijk maar de overeenkomsten en verschillen
zijn opvallend genoeg om je aan het denken te zetten;
– en dan het herkomstverhaal van het object zelf.

Deze drie verhalen werk ik hieronder een voor een uit
in tekst en met afbeeldingen.

De “geheime vlucht” van prins Siddhartha
– in het boeddhisme bekend als de Grote Vertrek of Great Renunciation –
is het moment waarop de jonge prins zijn luxueuze leven verlaat
om de weg naar verlichting te zoeken.
Het is een keerpunt in zijn levensverhaal en vormt het begin
van zijn spirituele zoektocht.

De beschermde jeugd van Siddhartha
Bij zijn geboorte voorspelden brahmanen dat Siddhartha
óf een wereldheerser, óf een groot spiritueel leraar zou worden.
Zijn vader, koning Śuddhodana, wilde dat hij een machtige heerser werd en
schermde hem daarom af van alle vormen van lijden:
ziekte, ouderdom, dood en armoede.
Siddhartha groeide op in extreme luxe, omringd door comfort en afleiding.

De Vier Ontmoetingen
Op 29‑jarige leeftijd verlaat Siddhartha toch het paleis en
ziet voor het eerst:
een oude man, een zieke, een dode en een rondtrekkende asceet.
Deze vier ontmoetingen confronteren hem met dukkha
– het onvermijdelijke lijden van het bestaan.

De nacht van het inzicht
Kort daarna wordt hij opnieuw geconfronteerd met de vergankelijkheid
wanneer hij ’s nachts zijn slapende hofdames ziet,
niet langer als symbolen van plezier maar als kwetsbare, sterfelijke wezens.
Dit moment versterkt zijn innerlijke onrust (saṃvega):
het besef dat zelfs het mooiste leven niet vrij is van lijden.

De geheime vlucht (De Grote Vertrek)
Omdat zijn vader hem nooit zou laten gaan,
besluit Siddhartha ’s nachts heimelijk te vertrekken.
Hij rijdt weg op zijn paard Kanthaka,
begeleid door zijn trouwe wagenmenner Chandaka.
Volgens latere tradities vallen de paleiswachten in een diepe slaap en
tillen natuurgeesten (yaksha’s) het paard op zodat zijn hoeven geen geluid maken.
Buiten de stad bereikt hij de rivier Anomiya,
waar hij zijn haar afsnijdt en zijn prinselijke kleding aflegt.
Hij stuurt Chandaka en Kanthaka terug en begint alleen aan zijn leven als asceet.

De volgende tabel vergelijkt vertrekverhalen bij 4 godsdiensten:

De tabel noemt vier grote godsdiensten.
Eerlijk gezegd kwam de keuze voor deze vier
door toeval tot stand:
ik zag het reliëf,
moest denken aan het Bijbelverhaal van de vlucht naar Egypte,
Copilot noemde daarna de Hidjra en Exodus.

Hierna volgt een kort overzicht van nog een aantal godsdiensten.
Niet om compleet te zijn maar om stof aan te reiken
om verder na te denken over de frappante overeenkomsten en verschillen.

Hindoeïsme
Rama’s ballingschap (Ramayana)
Onrechtmatige verbanning uit Ayodhya.
Nachtelijk vertrek met Sita en Lakshmana.
Kern van het epos: morele zuivering door een gedwongen overgang.

Krishna’s geheime overbrenging als baby
Weggedragen over de rivier om hem te beschermen tegen Kamsa.
Sterke parallellen met de Vlucht naar Egypte.

Jainisme
Mahavira’s Grote Verzaking
Verlaat in stilte zijn huis, familie en status.
Nachtelijke overgang naar ascese.
Een bijna zusterverhaal van Siddharta’s vertrek.

Sikhisme
Guru Nanak’s verdwijnen in de rivier
Drie dagen weg; terugkeer met een universele boodschap.
Geen vlucht, maar een symbolische dood en wedergeboorte.

Taoïsme
Laozi’s vertrek door de westelijke poort
Verlaat de beschaving omdat deze moreel is uitgeput.
Schrijft de Daodejing aan de grens.
Vrijwillige terugtrekking als begin van een leer.

Zoroastrisme
Zarathoestra’s vertrek na zijn visioen
Verlaat zijn gemeenschap na een goddelijke roeping.
Wordt bedreigd; moet vluchten.
Zijn leer verspreidt zich pas door deze breuk.

Inheemse tradities
Maori:
migratie uit Hawaiki — vertrek uit een onhoudbare situatie.

Navajo:
Emergence myth — verlaten van een instortende wereld.

Het werk werd aan het Museum Rietberg geschonken
door de Zwitserse verzamelaar Berti Aschmann (1917–2005),
een van de belangrijkste verzamelaars van Himalaya‑kunst in Zwitserland.
De schenking gebeurde ter nagedachtenis aan Antoinette Koller,
over wie verder geen gegevens bekend zijn in de openbare bronnen.

De schenking van het reliëf door Berti Aschmann roept vragen op
over de herkomstgeschiedenis.
Hoewel Aschmann bekendstaat als een belangrijke verzamelaar
van Himalaya‑kunst, is over haar aankoopkanalen en netwerken
weinig gepubliceerd.
Ook over Antoinette Koller, aan wie de schenking is opgedragen,
ontbreken openbare gegevens.
Deze lacunes zijn niet ongebruikelijk in de kunsthandel van de 20e eeuw.

Over de herkomst van het vermogen waarmee Berti Aschmann
haar omvangrijke collectie kon opbouwen,
is in openbare bronnen geen informatie beschikbaar.
Deze lacune is opmerkelijk gezien de hoge kwaliteit en
omvang van de verzameling.
Het ontbreken van biografische gegevens onderstreept het belang
van verder provenance‑onderzoek naar zowel de objecten als de verzamelcontext.

Wat begon met een foto van een reliëf
mondde uit in drie interessante verhalen:
Siddhartha gaat op de vlucht, vertrekverhalen blijken
ook bij andere godsdiensten terugkerende thema’s en
hoe dit beeldhouwwerk in de Zwitserse verzameling terechtkwam?

Drie avonturen die aanzetten tot nadenken en
waarover het laatste woord nog niet gezegd is.

India 24/25: Delhi, dag 5 – National Museum XII Manikkavachakar

Posted on december 27, 2025 by Argusvlinder

– hij wiens woorden juwelen zijn –

India, New Delhi, National Museum, Manikkavachakar, Late Chola, 12th century CE, South India, bronze.

Mijn eerste reactie op dit beeld is dat het zo elegant is.
Kijk naar zijn haar.
De krullen op zijn voorhoofd zijn haast abstract afgebeeld.
De krullen en het haar er direct achter worden haast als
een ritmisch patroon neergelegd.

Grote, amandelvormige ogen, neus en mond meer bescheiden van vorm.
Oren klassiek lang met een langgerekt oorlel‑gat.
De borst is naakt met één ketting en het heilige koord
dat in een serie van S-vormen verloopt.

Manikkavachakar (9e eeuw, Tamil Nadu) is voor de volgelingen van Shiva
een van de grote Tamil‑dichters en heiligen.
De naam Manikkavachakar betekent “hij wiens woorden juwelen zijn”.
Hij schreef het Tiruvācakam, een verzameling hymnen vol devotie,
mystiek en overgave aan Shiva.

Hij is de dichter die niet alleen over Shiva schreef,
maar die — volgens de traditie —
door zijn woorden zelf in Shiva oploste.

Hij behoort tot de lijn van hen
die Shiva niet alleen aanbaden,
maar door Shiva werden “bewoond”.

Hij is de stem die de leer laat zingen,
de leer die het hart laat spreken.

Het Tiruvācakam (“Heilige Uitspraken”) is een verzameling
van ruim vijftig hymnen met als thema’s:

Overgave aan Shiva
Innerlijke transformatie
De onmogelijkheid om Shiva volledig te bevatten
De extase van devotie

Het is een kerntekst van het Tamil Shaivisme.
Het beeld heeft een exemplaar van deze tekst in de linkerhand.
Er lijkt maar één beschadigd woord op te staan.
We hoeven dat nu dus niet te lezen.
Laten we verder kijken.

Wat me aan de hand opviel, is de manier
waarop de lijnen in de hand verlopen.
Deels natuurlijk, deels esthetisch.
Twee grote lijnen beginnen bij de pols, waaieren dan uit.
Ze vormen aan de kant van de duim de muis.
Er midden tussenin een rechte lijn.
Dan wordt dit lijnverloop gespiegeld naar de vingers.

In (Late) Chola‑bronzen is dit heel gebruikelijk:

de hand is niet anatomisch,
maar muzikaal,
golvend,
geordend volgens een visuele puls.

Het is een manier om te zeggen:
“Dit is geen gewone hand. Dit is een hand die inzicht draagt.”

Wat is dat inzicht dan dat zo belangrijk is?
De china‑mudrā (vaak geschreven als chin‑mudra of jñāna‑mudra)
is een van de meest herkenbare handgebaren
in de Indiase religieuze beeldtaal.
Wijsvinger en duim raken elkaar en vormen zo een cirkel van eenheid.
De duim staat voor het absolute, de wijsvinger voor het individuele zelf.
Het gebaar betekent: de vereniging van het individuele bewustzijn
met het universele bewustzijn.
Dat gebaar is dus door de maker heel trefzeker gekozen.
Wie dit gebaar ziet, ziet al wat Manikkavachakar is.

Het beeld is eenvoudig en met een bijna onopvallende kanteling
van de heupen – een stille afgeleide van Shiva’s danshouding.
Gezien de betekenis van Manikkavachakar
is de stand van de heupen geen toeval
maar een bewuste keuze van de maker.
Het beeld is 50 cm hoog, 21,8 cm breed en 20,8 cm diep.
Weer een groot beeld.

This is the image of the Shaiva saint Manikkavachakar. The raised right hand is in china-mudra (the index finger and thumb are joined); while in the left he holds the Tiruvachkam manuscript bearing a mutilated inscription. The hair is short and he is dressed like a monk with ringlets falling over the forehead.

Dit is het beeld van de Shaiva‑heilige Manikkavachakar.
De opgeheven rechterhand is in china‑mudra (waarbij wijsvinger en duim elkaar raken);
in zijn linkerhand houdt hij het Tiruvachakam-manuscript, waarop een verminkte inscriptie staat.
Het haar is kort, en hij is gekleed als een monnik, met krulletjes die over het voorhoofd vallen.

Voorbeeldhymne uit de Tiruvācakam
(Hymn XI — “The Tambour Song / Refuge with Civan”)

“Mal’s self went forth a boar; but failed
His sacred Foot
To find.
That we His form might know,
a Sage He came,
And made me His.”

Toelichting op de tekst:

Mal is een verwijzing naar Vishnu.
De hymne verwijst naar de beroemde mythe waarin Vishnu en Brahma proberen
de top en de voet van Shiva’s oneindige vuurzuil te vinden — en falen.
Manikkavachakar zegt: Shiva kwam als Guru (sage), als wijze,
zodat hij wél kon worden gevonden.
De laatste regel — “And made me His” — is typisch voor Manikkavachakar:
totale overgave, totale devotie.

De titel is ook heel interessant.

Die komt niet uit de originele Tamil-hymne.
De titel is toegevoegd door de Engelse vertaler George Uglow Pope (1820 – 1908).
Hij was een Britse missionaris en taalkundige
die een groot deel van zijn leven in Zuid‑India doorbracht.
Hij werd een van de belangrijkste 19e‑eeuwse vertalers van klassieke Tamil‑literatuur.
Zijn vertalingen zijn zeer invloedrijk, filologisch nauwgezet voor zijn tijd,
maar ook duidelijk gekleurd door zijn eigen christelijke achtergrond en
door de 19e‑eeuwse oriëntalistische traditie.
Pope voegde vaak beschrijvende Engelse titels toe om
de inhoud toegankelijk te maken voor een Westers publiek,
de thematiek te duiden,
en soms een devotionele of literaire sfeer op te roepen.

Persoonlijk vind ik dat bij deze hymne heel geslaagd.

“The Tambour Song” — waarom een tambour?

In deze hymne gebruikt Manikkavachakar het beeld van de trommel
(tambour, vaak een uḍukkai of damaru) als metafoor voor:
het ritme van Shiva’s aanwezigheid, de oproep tot devotie en
de trilling van het goddelijke woord.

De damaru is een van Shiva’s belangrijkste attributen:
het is het instrument waarmee hij de kosmos schept,
de maat slaat van de dans,
en de cyclus van ontstaan en vergaan laat klinken.

De titel “The Tambour Song” verwijst dus naar een hymne
die meebeweegt op Shiva’s ritme, een lied dat als het ware
meeslaat met de goddelijke puls.

“Refuge with Civan” — wat betekent ‘Civan’?

Civan is een Tamilvorm van ‘Shiva’.
Het betekent letterlijk: “de vriendelijke”, “de welwillende” of
“de gunstige”.
In Tamil Shaivisme is Civan een intieme, zachte naam
— dichter bij de gelovige dan de meer pan‑Indiase naam Śiva.

“Refuge with Civan” betekent dus:
“Toevlucht bij Shiva”,
maar dan in de warme, relationele taal van de Tamil‑devotie.

Afronding
De voorbeeldhymne heb ik opgenomen om te onderstrepen
hoe het beeld, in al zijn eenvoud,
heel goed getroffen is door de maker.
Hij heeft maar twee elementen nodig om duidelijk te maken
wie hier wordt verbeeld:
de china-mudra in de rechterhand en links een tekst.
Zeer trefzeker.

Nog meer kerstsfeer!

Posted on december 26, 2025 by Argusvlinder

Mexico-Stad, Museo Soumaya, Deménikos Theotokópoulos el Greco, Adoracion de los Reyes Magos, circa 1568, oleo sobre tabla.

Museum of Mexican Prehispanic Art

Posted on december 26, 2025 by Argusvlinder

In Oaxaca is een heel apart museum.
Er zijn wel meer musea in Mexico met voorwerpen
van de volkeren van vóór de Spaanse bezetting.
Maar die musea zijn bijna nooit opgericht en
ingericht door een kunstenaar,
zodat de nadruk niet op de archeologische kwaliteiten
van de voorwerpen liggen, maar op de kunstzinnige.

De kunstenaar die hiermee begonnen is, heet Rufino Tamayo.
Zelf actief als kunstenaar in Mexico maar ook internationaal.

Rufino Arellanes Tamayo (Oaxaca, 28 augustus 1899 – Mexico-Stad, 24 juni 1991) was een Mexicaans kunstschilder.

Tamayo was een Zapoteek uit de staat Oaxaca. Zijn werken zijn vooral geïnspireerd door het indiaanse Mexico en hij heeft zich altijd afgezet tegen de heersende ‘revolutionaire’ schilders in Mexico als David Alfaro Siqueiros en Diego Rivera. Deels daardoor verbleef hij samen met zijn echtgenote een groot deel van zijn leven buiten Mexico, voornamelijk in New York en in Parijs. Hoewel hij zich wel heeft laten inspireren door onder andere het kubisme, impressionisme en fauvisme heeft hij altijd geweigerd zichzelf tot een bepaalde stroming te rekenen.

De werken die Tamay heeft verzameld en samengebracht
zijn niet naar tijdvak of functie georganiseerd.
Ze zijn samengebracht in zalen die ieder voor zich
een eigen kleur hebben.
We kijken in de eerste plaats naar kunstwerken.
Werken die zo zijn geplaatst dat ze optimaal uitkomen.

In de toekomst ga je daar nog heel wat voorbeelden van zien.

Meer kerstsfeer!

Posted on december 25, 2025 by Argusvlinder

Mexico-Stad, Museo Soumaya, Giorgio Vasari, La Navidad con la adoracion de los pastores, circa 1554, oleo sobre piedra.

Tussen mens en mythe

Posted on december 25, 2025 by Argusvlinder

– Het huwelijk van Siddhartha in Gandhāra’s Grieks‑boeddhistische beeldtaal –

Zürich, Museum Rietberg, Die Hochzeit des Prinzen Siddhartha, Pakistan, Gandhāra-Gebiet, 3rd or 4th century, Schiefer (Leisteen).

De Gandhāra‑kunst vind ik erg aantrekkelijk.
Vermoedelijk geldt dat voor veel mensen.
De kunstwerken ogen opvallend realistisch.
Ze zijn dat niet altijd.
Dit reliëf is geen foto van de bruiloft van Prins Siddhartha.
Maar dat had het wel kunnen zijn.
Het suggereert een bijna fotografische directheid.

Prins Siddhartha staat hier als een mens tussen mogelijke gasten
en waarschijnlijke bedienden.
Je ziet hem hier als een echte man van vlees en bloed:
hij is de grootste figuur in de groep,
er staat echt iemand
met snor en een krachtig postuur — een opvallend knappe verschijning.

Een andere vermoedelijke reden dat deze kunst zo bij mij
in de smaak valt, is de Grieks-Romeinse invloed.
Die zie je goed in de bovenste zone, in de fries
met in het centrum Boeddha met assistenten.
In de buitenste hoeken van de fries zie je twee mens-dier figuren
die door de paardenbenen en hoeven meteen doen denken aan centauren.
Typische Grieks/Romeinse motieven.

De Boeddha is niet herkenbaar aan
de individuele trekken van de mens Siddhartha.
Maar aan de typische kenmerken van een Boeddha:
– zittend op een verhoogd platform
– met monastiek gewaad, schuin over de borst
– armen in rust op de benen
– gelaat naar de toeschouwer gericht
– typisch cirkelvorm in het haar – de kenmerkende
haaruitstulping (uṣṇīṣa)
– onder bescherming van een veelkoppige nāga‑slang.

Zowel links als rechts, aan de basis van het reliëf,
zitten twee Boeddhistische figuren: monniken, bodhisattva’s, devotanten?
Beide met een aureool.
Volgelingen, heiligen of Boeddha’s:
als bevestiging, illustratie en decoratie?

Dit reliëf combineert boeddhisme met Grieks-Romeinse invloeden
en toont tegelijk de kunsthistorische ontwikkeling
van de Boeddha‑icoon.

Das relief zeigt die Hochzeit des Prinzen Siddhartha. Der zukünftige Buddha ist in der mitte deutlich zu erkennen, während rechts van ihm ein Priester Blumen wirft und die Braut and der hand führt.

Het reliëf toont het huwelijk van prins Siddhartha. De toekomstige Boeddha is in het midden duidelijk te herkennen, terwijl rechts van hem een priester bloemen werpt en de bruid bij de hand leidt.

Verder vermeldt de zaaltekst dat het reliëf een
gift betreft van de Elisabeth de Boer‑Stiftung.
Bij Museum Rietberg maakt me dat extra nieuwsgiering.
Wat ik er over kon vinden was niet zo veel.
Samenvattend:

De schenking werd gedaan door de Elisabeth de Boer‑Stiftung, een in Zürich gevestigde stichting die tussen 1977 en 2003 actief was. Hoewel de naam van de oprichtster duidelijk op een Nederlandse herkomst wijst, is over haar persoon en motieven weinig publiek bekend. Voor Gandhāra‑kunst uit deze periode geldt in het algemeen dat er risico’s bestaan rond illegale opgravingen en internationale kunsthandel, maar er zijn geen aanwijzingen voor enige relatie met nazi‑verleden of roofkunst. De documentatie van de stichting bevindt zich in het Stadtarchiv Zürich en wordt pas na 2033 volledig openbaar, waardoor verdere verificatie van de herkomst op dit moment beperkt blijft.

Prettige feestdagen!

Posted on december 24, 2025 by Argusvlinder

Mexico-Stad, Museo Soumaya, Trabajo Mexicano realizado por monjas (Mexicaans werk uitgevoerd door nonnen), La Navidad, circa 1850, soort heel grote kijkdoos.

India 24/25: Delhi, dag 5 – National Museum XI Nataraja

Posted on december 24, 2025 by Argusvlinder

– Een derde Nataraja, een dansende correspondentie tussen beelden –

India, New Delhi, National Museum, Nataraja, Chola, 12th century CE, Tamil Nadu, bronze.

Deze Shiva – Nataraja is de derde in mijn ‘verzameling’.
Eerder kon je de versie van het Rijksmuseum in Amsterdam
en de versie van Museum Rietberg in Zürich zien.
Dit is de bronzen Nataraja van het National Museum in New Delhi.

Op zaal zijn minstens twee teksten te lezen over dit beeld.
De ene tekst neem ik hier integraal op,
met een vertaling in het Nederlands.
Een tweede tekst toon ik als foto.

Ook deze keer gebruikte ik mijn camera als notitie-boekje
en mijn notities sluiten mooi aan bij de zaaltekst.
Al was dat niet per se mijn bedoeling.

Op twee plaatsen geef ik nog extra toelichting:
= het gebruik van verschillende termen voor hetzelfde element.
Mijn voorbeeld zal dit verduidelijken;
= op de vijf essentiële daden van Śiva, zeg maar de samenvatting
van de rol en functie van Shiva in de hindoeïstische filosofie.

In de zaaltekst wordt dit de ‘dwarf Muyalaka’ genoemd. Die zaaltekst volgt hieronder.

Nataraja, the Lord of Dance, is regarded as the most outstanding expression of divine rhythm and harmony in Indian art. The dance represents the five essential acts of Siva,

viz. creation (srishti)

preservation (sthiti)

destruction (samhara)

veiling (tirobhava) and

grace (anugraha),

and it is this cosmic activity that constitutes the central motif of the dance.
It presents Siva dancing with his right leg placed on the back of the dwarf Muyalaka, the demon of ignorance.
His left leg and front left hand are lifted in a graceful gesture across the body to the right and his left hand pointing towards the left foot.
His front right hand is in abhaya-mudra or protection.
Of his back hands, the right holds the damaru and the left holds fire.
The swirling long jatas on either side of the head are sprayed with flowers; on the right swirl is river goddess Ganga in anjali-mudra.
Behind the head is a makara mukha from whose mouth emerges a circular arch with an outer band of flame tips.
The Nataraja image signifies the cosmos and hence the omnipresence if Siva.

In de tweede zaaltekst, zie afbeelding verderop in dit bericht,
wordt niet gesproken over ‘the dwarf Muyalaka’
maar over ‘apasmarapurusha’.
Dat maakt het niet eenvoudiger voor veel mensen.
Waarom is dat?

Dat verklaart bijvoorbeeld ook het gebruik
van ‘Śiva’ en ‘Shiva’.

‘a makara mukha’

De Nederlandse vertaling van de zaaltekst is:

Nataraja, de Heer van de Dans, wordt beschouwd als de meest voortreffelijke uitdrukking van goddelijk ritme en harmonie in de Indiase kunst.
De dans verbeeldt de vijf essentiële daden van Śiva:

schepping (sṛiṣṭi),

behoud (sthiti),

vernietiging (saṃhāra),

sluiering of verhulling (tirobhāva),

en genade of bevrijding (anugraha).

Deze kosmische werkzaamheid vormt het centrale motief van de dans.

Het beeld toont Śiva dansend, met zijn rechterbeen geplaatst op de rug van de dwerg Muyalaka, de demon van onwetendheid.
Zijn linkerbeen en voorste linkerhand zijn elegant omhooggebracht, in een gebaar dat diagonaal over het lichaam naar rechts reikt, terwijl zijn linkerhand naar de linker voet wijst.
Zijn voorste rechterhand is in abhaya-mudra, het gebaar van bescherming.

Van zijn achterste handen houdt de rechter de ḍamaru (trommel) vast en de linker het vuur.
De wervelende lange jaṭās (haarlokken) aan weerszijden van het hoofd zijn bestrooid met bloemen; in de rechter wervel bevindt zich de riviergodin Gaṅgā in añjali-mudra.
Achter het hoofd bevindt zich een makara-mukha, uit wiens mond een cirkelvormige boog tevoorschijn komt met aan de buitenrand vlamtongen.

Het Nataraja-beeld symboliseert het kosmos en daarmee de alomtegenwoordigheid van Śiva.

De vijf essentiële daden van Śiva zijn voor mij
altijd weer een uitdaging om te doorgronden.
Ik vroeg Copilot nog eens om het uit te leggen voor me:

1. Sṛiṣṭi — Schepping
De daad waardoor het universum ontstaat.
Niet alleen het begin van materie, maar ook het oplichten van mogelijkheden, vormen, ritmes.
In de dans van Śiva: de eerste puls, de opmaat, het openen van ruimte.

2. Sthiti — Behoud / Instanthouding
Het continueren, onderhouden en stabiliseren van wat bestaat.
Geen statische toestand, maar een dynamisch evenwicht.
In de dans: het middenritme dat alles draagt, de maat die niet breekt.

3. Saṃhāra — Vernietiging / Ontbinding
Het beëindigen van vormen zodat nieuwe kunnen ontstaan.
Geen negatieve kracht, maar een noodzakelijke transformatie.
In de dans: de krachtige slag, de draai die iets laat oplossen.

4. Tirobhāva — Sluiering / Verhulling
Het verhullen van de ware aard van de werkelijkheid, waardoor individuen de wereld als gescheiden ervaren.
Soms opgevat als de kosmische illusie (māyā), soms als een beschermende sluier.
In de dans: de schaduwbeweging, het moment waarop iets even verdwijnt uit zicht.

5. Anugraha — Genade / Bevrijding
De onthulling, verlichting, het wegnemen van de sluier.
De daad waardoor de ziel haar ware aard herkent.
In de dans: de open hand, de neerwaartse zegen, de rust na de storm.

…and the left holds fire.

…a makara mukha from whose mouth emerges a circular arch with an outer band of flame tips.

…on the right swirl is river goddess Ganga in anjali-mudra.

His front right hand is in abhaya-mudra or protection.

Of his back hands, the right holds the damaru…

The swirling long jatas on either side of the head are sprayed with flowers…

Śīraś cakra — bloemvormige knop op het achterhoofd van Shiva, bedoeld voor het ophangen van rituele kransen tijdens processies. Verwijst naar het kosmische centrum en de rituele verankering van het beeld.

Hopelijk kun je aan dit bericht net zoveel plezier beleven
als dat het msken van het bericht mij gegeven heeft.

Weer een paar boekenleggers erbij…nu de boeken nog

Posted on december 24, 2025 by Argusvlinder

Deze boekenleggers worden je overal in Mexico aangeboden. Dus in Mexico zijn ze niet bijzonder maar in mijn boeken zullen ze dat zeker zijn.

Winterkermis Breda

Posted on december 24, 2025 by Argusvlinder

Breda, Kasteelplein.

Tzompantli

Posted on december 23, 2025 by Argusvlinder

Als ik op vakantie ben ga ik niet op zoek naar souvenirs.
Zie ik iets dat ik leuk vind, dan koop ik het soms.
In Mexico zag ik veel van hetzelfde maar deze
tzompantli, zag ik pas voor het eerst in een winkeltje
bij de Templo mayor in Mexico-Stad.
Het rekje staat inmiddels bij de andere reistroffeeën.

Misschien een beetje luguber, een rek waarin je laag voor laag,
stok voor stok, schedels van verslagen vijanden
kunt bewaren en tentoonstellen.
Ik dacht eerst nog dat het een soort
onschuldig telraam was.

Het is een voorbeeld van de meer gruwelijke kant
van de geschiedernis van de
Midden-Amerikaanse bevolkingsgroepen.
Die probeer ik voor mezelf een beetje onder de mat te vegen,
maar die kant lijkt er toch echt geweest te zijn.

Elaborado a mano con barro de Oaxaca, handgemaakt met klei uit Oaxaca. Het verband tussen klei uit Oaxaca en Templo mayor omvat in één voorwerp de kern van mijn reisroute: Oaxaca – Puebla – Mexico-Stad.

Foto van de dag

Posted on december 23, 2025 by Argusvlinder

Terug van vakantie maakte ik vanmorgen een foto
van de winterkermis op het Kasteelplein in Breda.
Het is even wennen aan de donkere dagen,
laat licht en vroeg donker.

Dat was heel anders in Mexico.

Dit is hiermee de laatste in deze serie van Foto van de dag.

De liefdesbrief vermomd als tekening en nog twee andere allegorieën

Posted on december 21, 2025 by Argusvlinder

– Een droom, een val, en de verheffing door Michelangelo en volgers in Teylers –

Haarlem, Teylers Museum, De mannen van Michelangelo, De Droom (Il Sogno), circa 1533, zwart krijt op papier.

The highly finished drawing shows a winged spirit swooping down to trumpet a message to a muscular nude youth leaning on a globe, both perched upon a box containing a pile of masks. In the background groups of writhing bodies blend into a emerge from, a cloudy haze. Most commonly, the man figure has been interpreted as the human mind being awakened, as if from a dream, and summoned back to virtue from the vices.

De nagenoeg afgewerkte tekening toont een gevleugelde geest die neerdaalt om een boodschap te bazuinen aan een gespierde naakte jongeling die op een globe leunt. De jongeling en de aardbol zijn gezeten op een kist waarin een stapel maskers ligt. Op de achtergrond vervloeien groepen kronkelende lichamen in, of komen tevoorschijn uit, een nevelige wolkenmassa.
Meestal is de mannelijke figuur geïnterpreteerd als het menselijk verstand dat ontwaakt, alsof uit een droom, en teruggeroepen wordt naar de deugd vanuit de ondeugden.

De tekeningen in dit bericht verbeelden boodschappen.

In dit geval wordt de man,
die steunt op wereldse gewoontes en
die samen met die wereld, rust op een doos met maskers,
opgeroepen niet de wereldse ondeugden te volgen
maar de deugd.

De val van Phaëton, 1533, zwart krijt op papier.

De mythe van De Val van Phaëton vertelt hoe de jonge Phaëton, zoon van de zonnegod Helios, de zonnewagen wilde besturen om zijn goddelijke afkomst te bewijzen. Hij verloor echter de controle, verschroeide de aarde en werd uiteindelijk door Zeus met een bliksemschicht neergeslagen.

Deze tekening is een liefdesbrief
van Michelangelo
aan een jonge man.
Een persoonlijk geschenk
niet bedoeld om getoond tw worden

Guilio Clovio, After Michelangelo: Ganymedes, circa 1540, zwart krijt op papier.

Het verhaal van Ganymedes gaat over een uitzonderlijk knappe Trojaanse prins die door Zeus, vermomd als adelaar, naar de Olympus werd ontvoerd. Daar werd hij de persoonlijke schenker van nectar en wijn voor de goden.

Maker onbekend, After Michelangelo: Ganymedes, 1551, houtsnede in Andrea Alciato, Emblemata, Guliel Rouilium, Lyon.

Met de ogen van David

Posted on december 20, 2025 by Argusvlinder

– Michelangelo, een vriend, een kind, drie portretten –

Haarlem, Teylers Museum, De mannen van Michelangelo, Daniele da Volterra, Portret van Michelangelo, 1547 -circa 1553, metaalstift en zwart krijt, wit hoogsel, doorgeprikt, op papier.

De opmerking ‘doorgeprikt’ op het kaartje op zaal trok mijn aandacht.
Al snel werd duidelijk waar de opmerking naar verwees.
De tekening van Michelangelo was zo geslaagd
dat er mensen waren die een kopie wilden.
Men koos een eenvoudige techniek: een sjabloon maken.

Prik zorgvuldig gaatjes in alle lijnen van de tekening.
Op min of meer gelijke afstand.
Het onderliggende papier draagt na afloop
dezelfde gaatjes, op exact dezelfde plaats.
Zo ontstaat een sjabloon voor volgende tekeningen.
Wrijf gekleurd poeder over het geperforeerde vel:
een schema verschijnt op het volgende blad.
Met de tekening als voorbeeld
verbind je de puntjes en ontstaat een kopie.

Michelangelo, Hoofd van een kind, circa 1525, zwart krijt op papier.

Kijken naar ogen is meestal een intieme actie.
Dat gebeurt bij een kind of bij een geliefde of vriend.

Maar naar een tekening kijk je met andere ogen.
Je bent op zoek naar bijzondere kwaliteiten:
zit er een bewust gekozen compositie in de tekening?
hoe zit de houding van de centrale figuur in elkaar?
wat is het perspectief?
hoe wordt schaduw gesuggereerd?

De lijst kan eindeloos zijn en wordt bepaald door het werk.

Ik probeer me altijd één vraag te stellen:
springt er iets bijzonders in het oog?

Bij het kind zijn het de ogen die spreken.
Hoe precies en genuanceerd Michelangelo ook tekent,
hier bestaat het oog uit slechts twee cirkels

Dat deed me denken aan de ogen van David,
Het beroemde beeld in Florence.
Het beeld is prachtig in proportie.
Elegant, krachtvol en genuanceerd.
Maar de ogen zijn slechts cirkels,
met een leegte als pupil.
In marmer kun je moeilijk een iris aangeven.
Maar op papier kan Michelangelo dat wel.
Kijk eens hoe de suggesties van schaduwen het gezicht opbouwen.
Waarom niet ook de ogen?

Michelangelo, Portret van Andrea Quaratesi, circa 1528 – 1532, zwart krijt op papier.

Wederom een schitterende tekening.
Vijf eeuwen oud!
Het gezicht oogt er niet heel opgewekt uit.
Eerder afwezig, zelfs droevig.

Het lijkt of de wind juist de laatste flard mist wegblaast.
Daardoor zijn contouren en schaduwen nog zachter.

Bij zijn kraag lijkt Andrea drie lagen te dragen:

een jas of is dat nou een wambuis?
Daaronder een hemd met split bij de hals?
Nog een hemd, met kleine, met stof beklede knoopjes?

Wie het weet mag het zeggen.

Foto van de dag

Posted on december 20, 2025 by Argusvlinder

Naast nanny is hondenuitlater, volgens mij,
een van de meest voorkomende beroepen
in La Condesa.
La Condesa is een wijk in Mexico-Stad waar
veel toeristen uit de VS en Europa verblijven.

In dit voorbeeld met 6 honden.

Foto van de dag

Posted on december 19, 2025 by Argusvlinder

Mexico-Stad, Museo Soumaya, Circulo de Giuseppe Arcimboldo, Flora, Madre de las flores diosa de la fertilidad (Flora mother of the flowers, goddess of fertility), circa 1590 – 1600, oleo sobre piedra (oil on stone).

Bijzonder.

Onrust in tekeningen, onrust in beelden

Posted on december 18, 2025 by Argusvlinder

Van gespannen tekeningen tot de vraag wie in Apollo-David verbeeld is

De tekeningen van Michelangelo zijn trefzeker.
Zelfs in de schetsen in Teylers Museum zie je lijnen die meteen raak zijn.
Ze staan direct goed op papier.
Maar de tekeningen tonen veel lichamen die lijken te worstelen,
alsof de strijd van binnenuit komt.
Kronkelende en draaiende poses die samen een dynamische context scheppen.
Veel spieren die zich maar niet willen ontspannen.

Bij zijn beeldhouwwerk ligt dat anders.
Het marmer lijkt uit te nodigen tot egale oppervlaktes.
De spieren ontbreken niet,
maar ze zijn zacht glooiend in plaats van kronkelend.
De dynamiek en het drama van de compositie blijven even krachtig.
Maar de houding straalt geen overspanning uit.

Haarlem, Teylers Museum, De mannen van Michelangelo, Apollo-David, circa 1530, marmer.

Een voorbeeld daarvan zie je in Haarlem:
de Apollo-David.
Een naakte, gespierde man, zo uit de oudheid gestapt.

Als er een overspannen onrust in dat werk aanwezig is,
dan schuilt die in wie het eigenlijk is:
is het Apollo, de mooiste man tussen de Griekse goden, of
is het David, de jonge, bijbelse man die Goliath versloeg en later koning werd?

Foto van de dag

Posted on december 18, 2025 by Argusvlinder

Twee foto’s.
Het is nog altijd vreemd een winkel te zien van C&A
die vollop in begrijf is.

Je kunt zien dat in Mexico het kerstseizoen is begonnen.
Dat zie je in de meeste winkels.
Ondanks het mooie weer van vandaag zie je
hier en daar in de etalages sneeuwlandschappen.

De Templo de San Bernardo de Claraval (Bernard van Clairvaux) heeft het hele hoogaltaar ingericht als kerststal met een beekje van kerstballen.

Foto van de dag

Posted on december 17, 2025 by Argusvlinder

Mexico-Stad, El Angel de la Independencia.

De VROUWEN van Michelangelo

Posted on december 16, 2025 by Argusvlinder

Vrouwenhoofden tussen mannenlichamen, Rafaëls humanistische blik en Michelangelo’s ideaaltype

Toen ik in oktober de tentoonstelling
De mannen van Michelangelo bezocht,
was die pas drie dagen geopend
Dat viel bovendien samen met de herfstvakantie.
De bezoekersdrukte was dus voorspelbaar.
Bij elk werk verzamelde zich een kring van toeschouwers.

Ik fotografeer graag om de tentoonstelling thuis
opnieuw rustig te beleven.
Daarom wacht ik telkens op het juiste moment voor de foto.
Zo volg ik vaak niet de route die de curator heeft bedacht.

Daarom bevat deze reeks meerdere berichten
met anatomische studies van armen en benen.
Veel echte studies van het menselijk lichaam.

Ze zijn fascinerend, maar roepen toch
een andere esthetische ervaring op dan
complete fresco’s of beelden.

Wat mij betreft vormen de tekeningen waarop vrouwen
het onderwerp zijn, een uitzondering.
De nadruk ligt dan veel minder op de anatomische bouw en
juist op ‘de schoonheid’ van het onderwerp.

Haarlem, Teylers Museum, De mannen van Michelangelo, Studies voor het hoofd van Leda, circa 1530, rood krijt op papier.

Het hoogtepunt zijn de studies voor het hoofd van Leda.
Geen spierbundels, geen ontlede schouders.
De perfecte vorm, een zachte egale huid.
Subtiele schaduw rond de neus,
geloken oogleden en duidelijk aangezette lippen.
Zie hoe het papier en het krijt hun werk doen:
de vezels van het papier versterken
de genuanceerde uitwerking van deze tekening.

Het verhaal van Leda en de zwaan komt uit de Griekse mythologie. Zeus, de oppergod, veranderde zich in een zwaan om Leda, de koningin van Sparta, te te benaderen – in verhalen variërend van verleiding tot overweldiging. Uit hun samenzijn kwamen mythische kinderen voort, waaronder Helena (de aanleiding voor de Trojaanse Oorlog) en de tweeling Castor en Pollux.

Studies voor de Libische sibille voor de Sixtijnse Kapel, circa 1511, rood krijt, wit krijt, op papier.

Sibille (Sibylle) was een verzamelnaam voor priesteressen die in extase profetieën uitspraken. De Libische Sibille gold als een profetes uit Libië, geïnspireerd door Apollo en beroemd om haar raadselachtige voorspellingen. Libië was een regio die in de oudheid gold als mysterieus en exotisch. Volgens latere tradities kondigde zij de komst van Christus aan.

Een geïdealiseerde buste, circa 1525 – 1530, rood krijt op papier.

Deze tekening is niet gemaakt door Michelangelo maar door Rafaël. Hij is wel in het bezit van het Teylers Museum. Hij contracteert met de werken van Michelangelo vanwege de humanistische thematiek. Rafaël (Raffaello Sanzio), Studie voor Hebe en Proserpina voor de Villa Farnesina, 1518, rood krijt op papier.

Het onderwerp ‘Leda en de zwaan’ wordt vaak gebruikt. Michelangelo’s beeld wordt daarin gevold door bijvoorbeeld Cornelis Bos, Naar Michelangelo – Leda en de zwaan, 1544 – 1545, gravure.

Als ik de vrouwenhoofden in de tentoonstelling bekijk,
lijkt het alsof ze één model of één gestileerd ideaaltype delen.
In de montage volgen van boven naar beneden:
Leda, de Libische sibille en de gespiegeld weergegeven geïdealiseerde buste.
De gelijkenis tussen de drie is opvallend.
Oordeel zelf.

Delen:

Delen:

Delen:

Delen:

Delen:

Delen:

Delen:

Delen:

Delen:

Delen:

Delen:

Delen:

Delen:

Delen:

Delen:

Delen:

Delen:

Delen:

Delen:

Delen: