5996: Johan Cruijff en kunst?

Dit is mijn 5996-ste blogpost in 15 jaar.
Sinds maart 2005 blog ik.
Ik heb even op internet gezocht hoeveel dagen dat ongeveer zijn:

PeriodeTussenTweeDatumsBerekenen

Voor alles zijn er tegenwoordig websites. Dus van 1 maart 2005 tot 30 september 2018 zijn 4961 dagen. Dat brengt mijn blog (als ik deze maand de 6000-ste maak) gemiddelde op ongeveer 1,2 posts per dag.


Deze blog post gaat over de National Gallery in Londen.
Ik nam me voor er niet langer dan 1 uur te blijven.
Het werd natuurlijk anderhalf uur.
Wat een fantastische collectie.
Zomaar een paar Turners op een rij.
Prachtige middeleeuwse en renaissance werken.
Ik heb een paar foto’s gemaakt van wat me opviel.

050 WP_20180907_13_13_56_ProWorkshopOfDomenicoGhirlandaioPortraitOfAGirlCirca1490

Dit werk en de volgende foto, deze twee werken hingen naast elkaar. Prachtig. Workshop of Domenico Ghirlandaio, Portrait of a girl, circa 1490.


051 WP_20180907_13_14_19_ProSandroBotticelloPortraitOfAYoungManCirca1490-1495

Sandro Botticelli, Portrait of a young man, circa 1490 – 1495. Waarom bij dit portret sprake is van een ‘young man’ (een jonge man) en bij het vorige van ‘a girl’ (een meisje), weet ik niet. Ze lijken me ongeveer even oud.


052 WP_20180907_13_21_26_ProSassettaSaintFrancisBeforeThePopeTheStigmatisationOfSaintFrancis1437-1444 01

Ik liep zomaar een paar zalen door en plotseling zag ik een aantal werken die samen een altaarstuk of iets dergelijks zijn geweest. In het kader van de tentoonstelling een paar jaar terug over St. Franciscus in Utrecht heb ik toen dit werk of gezien of er over gelezen. Sassetta (Stefano di Giovanni Sasseta), Saint Francis before the Pope Honorius III / The stigmatisation of Saint Francis, 1437 – 1444. Dit is onderdeel van het San Sepolcro Altarpiece.


052 WP_20180907_13_21_26_ProSassettaSaintFrancisBeforeThePopeTheStigmatisationOfSaintFrancis1437-1444 02

Sassetta (Stefano di Giovanni Sasseta), The stigmatisation of Saint Francis, 1437 – 1444. Die engel die de stigmata aanbrengt komt bij mij altijd over als een soort drone die in de lucht hangt.


054 WP_20180907_13_23_28_ProSassettaTheWolfOfGubio1437-1444

Sassetta, The wolf of Gubbio, 1437 – 1444. Let ook op de halve cirkel met vogels in de lucht.


056 WP_20180907_13_27_46_ProHansMemlingTheDonneTriptychAbout1478SaintJohnTheBaptist

Dit schilderij en de volgende twee foto’s vormen samen een drieluik: Hans Memling, The Donne triptych, about 1478, Saint John the Baptist. Johannes de Doper.


057 WP_20180907_13_27_54_PrHaonsMemlingTheDonneTriptychAbout1478SirJohnDonneKneelsInAdorationVirginAndChild

Het centrale paneel. De aanbidding van de Maagd en het Kind, Hans Memling, Sir John Donne kneels in adoration before the Virgin and Child.


058 WP_20180907_13_28_02_ProHansMemlingTheDonneTriptychAbout1478SaintJohnTheEvangelist

Het rechterpaneel: Hans Memling, Saint John the Evangelist. Johannes de Evangelist. Alle drie de delen hebben zo’n prachtige vloer. Het centrale deel met een tapijt erop. Schitterend.


060 WP_20180907_13_29_30_ProRogierVanDerWeydenTheMagdalenReadingBefore1438

Dit vond ik super om te zien. Rogier van der Weyden gebruikte het beeld van Magdalena meerdere malen. En steeds heeft het kleed van de vrouw, dezelfde vouwen. “Je gaat het pas zien als je het door hebt.” zei Johan Cruijff, en als je het eenmaal gezien hebt, zie je dat iedere keer opnieuw. Rogier van der Weyden, The Magdalen Reading, before 1438.


062 WP_20180907_14_06_49_ProClaudeMonetIresesAbout1914-1917

Claude Monet, Irises, about 1914 – 1917.


064 DSC_4248LondenNationalGalleryLeonardoDaVinci

Leonardo da Vinci aks onderdeel van een deurpartij.


065 DSC_4249LondenNationalGalleryRembrandt

Rembrandt was daar ook te zien.


DSC_4250LondenNationalGallery

The National Gallery.


Ferrara: Monastero S. Antonio in Polesine

Dit jaar zijn we op vakantie geweest in Italie.
In tegenstelling tot eerdere reisverslagen,
maak ik deze keer geen verslag in volgorde van de tijd.
Ik maak een verslag aan de hand van thema’s of gebouwen of
bepaalde kunstvoorwerpen.

In deze blog wil ik stilstaan bij een bezoek aan een
klooster in de stad Ferrara op de Po-vlakte.
De Italiaanse kunst is nog steeds
voor een groot deel in de kerken te vinden.

Er zijn een paar tendensen en verschijnselen die ik bijzonder
interessant vind:
– de ontwikkeling van de Christelijke iconografie;
– de presentatie van verhalen als een soort ‘stripverhaal’;
– de ontwikkeling van de twee-dimensionale weergaves naar
het tonen van emotie, beweging, drie-dimensionaal.

Christelijke iconografie
Opdrachtgevers en kunstenaars ontwikkelden in de tijd steeds meer
standaard beelden en standaard manieren om die beelden te tonen.
‘Madonna con bambino’ is een voorbeeld van zo’n veelvoorkomende
voorstelling waarbij steeds vaker teruggegrepen werd en wordt
op standaard houdingen.
Maar over de eeuwen hebben zich daarin ontwikkelingen voorgedaan.
Zie verder.

Stripverhaal
Kerken waren in die tijd haast een stenen boek of stripverhaal.
Belangrijke gebeurtenissen uit het leven van Christus
werden in de ‘juiste’ volgorde weergegeven in de kerken
als ondersteuning bij bidden, preken enz.

Twee- naar driedimensionaal
Hier is een tekst uit de catalogus van een tentoonstelling
in het Catharijneconvent van belang.
Die herhaal ik hier even. Het betref de tentoonstelling
Ongekende Schoonheid, Ikonen uit Macedonie.

Ongekende Schoonheid
Ikonen uit Macedonie

Desiree M.D. Krikhaar
Uitgeverij Waanders / Museum Catharijneconvent
Pagina 30

De vroegchristelijke schilderingen tonen aan dat het beeldprogramma van de christenen afstand neemt van de klassieke kunst, die illusionistisch en realistisch is. Realisme is voor de vroege christelijke kerk uit den boze, omdat de band met de heidense traditie doorgesneden moet worden. De angst voor het terugvallen in idolatrie of afgodsverering is diep geworteld. Stel dat de christenen beelden zouden maken van Christus of van heiligen en die net als de klassieke godenbeelden zouden wassen en met geurwaters zouden besprenkelen of met bloemen zouden bekransen. En dat zij daar ook nog eens omheen zouden gaan dansen, zoals de Israelieten dat deden rond het Gouden Kalf (Exodus 32). Dan zou de stap terug naar de polytheistische godenwereld wel heel gemakkelijk gezet kunnen worden. Mede daarom is de vroegchristelijke beeldtraditie vooral in het oosten gebonden aan het tweedimensionale platte vlak.

Hier wordt een verklaring gegeven waarom mensen ikonen bleven schilderen
terwijl men al wel in staat was meer levendige schilderijen te maken:
men wilde afgoderij of overdreven aanbidding voorkomen.

Een van de eerste schilders die dat doorbreekt is Giotto
(Giotto di Bondone, 1266 of 1267 tot 1337).

In Ferrara is een klooster van Benedictijnse nonnen genoemd naar
de heilige Antonius van Egypte.
Antonius van Egypte ook wel Antonius-Abt of Antonius de Grote genaamd.
Het klooster lag in het verleden op een verhoog tussen riviertakken.
Vandaar dat het klooster ‘Monastero S. Antonio in Polesine’ heet.

 photo DSC_5184KloosterEnKerkHAntoniusInPolesine.jpg

Klooster en kerk van de Heilige Antonius in Polesine.

In de kerk van het klooster, in het deel waar de zusters gaan om te bidden
(de kerk kent ook een deel van waaruit de leken van buiten het klooster
de mis konden volgen), zijn fresco’s te vinden van de school van Giotto.
Denk dan niet dat het gaat om leerlingen die aan de hand van Giotto
hier geschilderd hebben. Lees het meer als groepen kunstenaars
die als navolgers van Giotto te werk gingen.

Op zaterdagochtend is die kerk kort toegankelijk.
Een Italiaans sprekende, oudere zuster leidt je rond.
Foto’s mocht ik er niet maken dus kocht zoveel mogelijk
kaarten met relevante afbeeldingen.
Die kun je hieronder zien.

Sommige fresco’s zijn gemaakt door de Giottoschool
uit Rimini, 14e eeuw.
Andere door de Giottoschool uit Bologna, 14e eeuw.
En op andere kaarten wordt gesproken over de Giottoschool
uit Emilia, 14e eeuw.
Of dit gewoon slordig is van de kaartenmaker of dat dit
werkelijk andere groepen waren weet ik niet.
Je kunt wel verschillen zien.

De kaarten worden zoveel mogelijk op volgorde van tijd getoond
op twee afbeeldingen na. Niet van het ontstaan van het werk
maar in de volgorde van het passieverhaal.
De twee uitzonderingen hebben minder
met het leven van Chistus te maken.
De andere lezen als een stripverhaal:

 photo IMG_20140922_0001FerraraMonasteroDiSAntonioInPolesineKoor.jpg

Interieur van de kerk. De witte muren en plafonds zijn niet het deel waar het mij om gaat. De drie nissen op de achtergrond bevatten de fresco’s. Ferrara, Monastero di S. Antonio in Polesine. Koor.


 photo IMG_20140922_0002FerraraMonasteroDeSAntoinioInPolesinePassionScenesAndSaintsScuolaGiottescaSecXIV.jpg

Een van de nissen (de rechtse op de eerste kaart) met scene’s uit het leven van Christus en heiligen. Ferrara. Monastero di S. Antoinio in Polesine. Passion scenes and Saints. Scuola Giottesca Sec XIV.

Een aantal van de fresco’s zijn hieronder in detail te zien.
Om een idee te geven waar die zich bevinden hier wat hints:

 photo IMG_20140922_0002FerraraMonasteroDeSAntoinioInPolesinePassionScenesAndSaintsScuolaGiottescaSecXIVToelichting.jpg


 photo IMG_20140922_0003FerraraChiesaDeSAntonioInPolesineCapellaCentraleDelCoreXV-XVI.jpg

Middelste nis. de fresco’s zijn uit de 15e en 16e eeuw. Ferrara. Chiesa de S. Antonio in Polesine. Capella centrale del core. Sec. XV – XVI.


 photo IMG_20140922_0004FerraraMonasteroDeSAntoinioInPolesineLAnnuncizioneScuolaGiottescoRimineseSecXIV.jpg

De aankondiging. De engel vertelt Maria dat ze zwanger zal worden. Een inmiddels klassiek beginpunt van de levensgeschiedenis van Jezus. Ferrara. Monastero S. Antoinio in Polesine, L’Annuncizione, Scuola Giottesco-Riminese, sec. XIV.


 photo IMG_20140922_0005FerraraMonasteroDeSAntoinioInPolesineLapidazioneDeDStefanoScuolaFarrareseSecXV.jpg

Wel een Christelijk thema maar het hoort niet zo thuis in de levensgeschiedenis van Jezus. Ik moest hem ergens kwijt. Ferrara. Monastero S. Antoinio in Polesine, Lapidazione di S. Stefano (de steniging van de heilige Stefanus). Scuola Farrarese, sec. XV.


 photo IMG_20140922_0007FerraraMonasteroDeSAntoinioInPolesineLAnnunciazioneDomenicoPanetti-InizioSecXVI.jpg

Nog een Aankondiging. De tweede in deze kerk. Nu van veel later, de 16e eeuw. Deze voorstelling heeft in het midden nu drie aanvullende afbeeldingen: God de Vader, de Heilige Geest en een stad in de verte. De figuren hebben veel meer volume. Ferrara. Monastero S. Antoinio in Polesine. L’Annunciazione, Domenico Panetti – Inizio. Sec. XVI. ‘Inizio’ betekent begin. Wat dat in verband met dit fresco wil zeggen weet ik niet.

Wikipedia:
Domenico Panetti (1460–1530) was an Italian painter of the Renaissance period, active mainly in his native Ferrara. Among his early pupils was Garofalo.


 photo IMG_20140922_0008FerraraMonasteroDeSAntoinioInPolesineNativitaScuolaGiottescaSecXIV.jpg

Kerstscene. Ferrara. Monastero S. Antoinio in Polesine. Nativita. Scuola Giottesca. Sec. XIV.


 photo IMG_20140922_0009FerraraMonasteroDeSAntoinioInPolesineLaFugaInEgittoScuolaGiottescoRimineseSecXIV.jpg

De vlucht naar Egypte. Ferrara. Monastero S. Antoinio in Polesine. La fuga in Egitto. Scuola Giottesco-Riminese. Sec. XIV.


 photo IMG_20140922_0006FerraraMonasteroDeSAntoinioInPolesineSAnnaLaMadonnaGesuBambinoScuolaFerrareseSecXV.jpg

Anna te Drieën. Hoort duidelijk niet in de serie. Andere stijl, andere tijd. Ferrara. Monastero S. Antoinio in Polesine. S. Anna, la Madonna, Gesu bambino. Scuola Ferrarese. Sec. XV.


 photo IMG_20140922_0010FerraraMonasteroDeSAntoinioInPolesineGesuFraIDottoriScuolaGiottescaSecXIVLeftChapel.jpg

Deze voorstelling beeldt het verhaal uit dat Maria en Josef in Jeruzalem zijn met hun zoon. Op een bepaald moment zijn ze Jezus kwijt en blijkt hij in de tempel te discussiëren met schriftgeleerden. Ferrara. Monastero de S. Antoinio in Polesine, Gesu fra i dottori. Scuola Giottesca. Sec. XIV.


 photo IMG_20140922_0011FerraraMonasteroDeSAntoinioInPolesineBacioDiGiudaScuolaDiGiottoSecXIV.jpg

Het ‘stripverhaal’ gaat hier verder met een prachtige afbeelding; de Judaskus. Maar in de afbeelding gebeuren meerdere dingen tegelijk. Ferrara. Monastero S. Antoinio in Polesine. Bacio di Giuda. Scuola di Giotto. Sec. XIV.

 photo IMG_20140922_0011FerraraMonasteroDeSAntoinioInPolesineBacioDiGiudaScuolaDiGiottoSecXIVD01.jpg

Dit is het detail waarop de kus te zien is. Maar rechts daarvan en rechtsonder gebeurt ook het een en ander. De staat van de fresco’s is niet best. Je kunt met het blote oog zien dat de figuren al vaker zijn bijgekleurd.

 photo IMG_20140922_0011FerraraMonasteroDeSAntoinioInPolesineBacioDiGiudaScuolaDiGiottoSecXIVD02.jpg

Tegelijk met de kus wordt Jezus door de soldaten gearresteerd. Hier legt de soldaat zijn hand op de schouder van Jezus.

 photo IMG_20140922_0011FerraraMonasteroDeSAntoinioInPolesineBacioDiGiudaScuolaDiGiottoSecXIVD03.jpg

Hier snijdt Petrus bij een van de soldaten een oor af. Alles bij elkaar drie acties die niet tegelijk hebben kunnen gebeuren, maar wel in 1 beeld zijn samengevat.


 photo IMG_20140922_0012FerraraMonasteroDeSAntoinioInPolesineGesuSaleAllaCroceParticolareScuolaGiottescoEmilianaSecXIV.jpg

Dit is een sensationeel beeld. Nog nooit eerder had ik een voorstelling gezien van een Christus die zelf het kruis beklimt. Terwijl hij dat doet wordt hij bovendien nog in zijn zij gestoken met een speer. Dit beeld komt in latere iconografie niet (vaak) meer voor. Ferrara. Monastero S. Antoinio in Polesine. Gesu sale alla croce (particolare, Nederlands: bijzonder). Scuola Giottesco-Emiliana. Sec. XIV.

 photo IMG_20140922_0012FerraraMonasteroDeSAntoinioInPolesineGesuSaleAllaCroceParticolareScuolaGiottescoEmilianaSecXIVD.jpg


 photo IMG_20140922_0013FerraraMonasteroDeSAntoinioInPolesineGesiInCrocLaMadonnaESGiovanniScuolaGiottescoEmilianaSecXIV.jpg

De kruisiging. Goede Vrijdag. Ferrara. Monastero S. Antoinio in Polesine. Gesi in croce, la Madonna e S. Giovanni. Scuola Giottesco-Emiliana. Sec. XIV.

 photo IMG_20140922_0013FerraraMonasteroDeSAntoinioInPolesineGesiInCrocLaMadonnaESGiovanniScuolaGiottescoEmilianaSecXIVD.jpg

Detail met de madonna.


 photo IMG_20140922_0014FerraraMonasteroDeSAntoinioInPolesineDeposizioneDallaCroceScuolaGiottescoEmilianaSecXIV.jpg

De kruisafname. Ferrara. Monastero S. Antoinio in Polesine. Deposizione dalla croce. Scuola Giottesco-Emiliana. Sec. XIV. Misschien is men vandaag de dag voorzichtig met de fresco’s maar hier is te zien dat men een stenen trap tegen de frsco’s aan gemetseld heeft. Aan de basis van het kruis heeft ook wat metselwerk plaatsgevonden.

 photo IMG_20140922_0014FerraraMonasteroDeSAntoinioInPolesineDeposizioneDallaCroceScuolaGiottescoEmilianaSecXIVD.jpg

Detail. Het expliciet en expressief tonen van menselijke emoties in een kunstwerk is nieuw.


 photo IMG_20140922_0015FerraraMonasteroDeSAntoinioInPolesineCompiantoSuCristoMortoScuolaGiottescaEmilianaSecXIV.jpg

Klaagzang over de dode Christus. Wij zouden dit waarschijnlijk ‘de bewening’ noemen. Ferrara. Monastero S. Antoinio in Polesine. Compianto su Cristo morto. Scuola Giottesca-Emiliana. Sec. XIV. De onderste helft van dit fresco is in zeer slechte staat.

 photo IMG_20140922_0015FerraraMonasteroDeSAntoinioInPolesineCompiantoSuCristoMortoScuolaGiottescaEmilianaSecXIVD.jpg


 photo IMG_20140922_0016FerraraMonasteroDeSAntoinioInPolesineGesuAlLimboScuolaGiottescaBologneseSecXIV.jpg

Nog een voorbeeld van een beeld dat zeldzaam is in de Christelijke iconografie. Ik had het eerder nog niet gezien. Christus trapt de deur van het voorgeborchte in. Bij de hemelvaart van Christus wordt de erfzonde gewist. Alle overledenen, die er voor in aanmerking komen, kunnen nu de hemel binnenstappen. Hier staan vooraan om binnen te komen: Adam en Eva, en Johannes de Doper. Ferrara. Monastero S. Antoinio in Polesine. Gesu al limbo. Scuola Giottesca-Bolognese. Sec. XIV.

 photo IMG_20140922_0016FerraraMonasteroDeSAntoinioInPolesineGesuAlLimboScuolaGiottescaBologneseSecXIVD.jpg

Hier zien we van links af Adam, dan Eva en helemaal rechts, in zijn typische kleding (kamelenhaar), Johannes.


 photo IMG_20140922_0017FerraraMonasteroDeSAntoinioInPolesineDormitioVirginisScuolaGiotescoRimineseSecXIV.jpg

Mijn Italiaans is ontoereikend en Google Translate helpt me maar ten dele. Ik vermoed: het inslapen van de maargd. Ferrara. Monastero S. Antoinio in Polesine. Dormitio Virginis. Scuola Giotesco-Riminese. Sec. XIV. Overigens lijkt deze afbeelding veel statischer, minder drie-dimentionaal en lijkt dus ouder dan sommige van de andere fresco’s.


 photo IMG_20140922_0018FerraraMonasteroDeSAntoinioInPolesineLAssunzioneDeMVergineScuolaGiottescoSecXIV.jpg

Maria Hemelvaart. Ferrara. Monastero di S. Antoinio in Polesine. L’Assunzione di M. Vergine. Scuola Giottesco. Sec. XIV.


Het is duidelijk dat de kaarten door verschillende firma’s gemaakt zijn
en dat daarom de toelichting misschien ook wel verschilt.
Documentatie van de fresco’s hadden de zusters niet te koop.
Zelfs niet in het Italiaans.
Een aspect is hierboven niet aan de orde geweest: het kleurgebruik.
Vergelijk de kleuren die gebruikt zijn om de achtergrond te verven
maar eens met elkaar. Waarschijnlijk zegt dat ook het een
en ander over de makers.

Maar dat het een bijzonder bezoek was, kan uit de kaarten toch
wel duidelijk worden.

Brugge: Hans Memling

Brugge was aan het eind van de Middeleeuwen een machtige stad.
Een economische kracht zonder weerga.
Dus ook een belangrijke culturele stad.
Op 30 januari 1465 laat Hans Memling zich inschrijven als burger van Brugge.
Hij doet dat onder de naam Jan van Mimnelinghe.
Hij is dan 25 jaar oud en waarschijnlijk had hij toen al een paar jaar
gewerkt als schilder bij Rogier van der Weyden en daarvoor
had hij waarschijnlijk zijn schildersopleiding genoten in Keulen.
Waarschijnlijk is hij geboren in Seligenstadt aan de Main.
Hij zal in Brugge blijven wonen en werken tot aan zijn dood in 1494.
In Brugge was hij de top op schildergebied, vooral in de jaren 1480.
In het Sint-Janshospitaal zijn een aantal werken van zijn hand te zien.
Sommige zijn ook in opdracht van dit verzorgings-/ziekenhuis gemaakt.
Zo kun je er zien:
= Triptiek van Johannes de Doper en Johannes de Evangelist, 1474 – 1479.
= Triptiek van Jan Floreins, 1479.
= Diptiek van Maarten van Nieuwenhove, 1487.
= Reliekschrijn van de Heilige Ursula, voor 1489.
= Triptiek van Adriaan Reins, 1480.
= Portret van een jonge vrouw, 1480.
Vooral de Triptiek van Johannes de Doper en Johannes de Evangelist,
de Diptiek van Maarten van Nieuwenhove en de Reliekschrijn
van de Heilige Ursula behoren tot de absolute top van de kunstwerken
die er nog zijn uit de Middeleeuwen.


Catalogus van het Memlingmuseum dat in het Sint-Janshospitaal in Brugge gevestigd is.

Dit museum is ook zonder de Memlings al een bezoek meer dan waard.
Zelden krijg je zo’n complete indruk van wat een Middeleeuws hospitaal
nu eigenlijk is.


Detail van de Triptiek van Johannes de Doper en Johannes de Evangelist.


Een echt Middeleeuws kunstwerk: de Reliekschrijn voor de Heilige Ursula.

De Middeleeuwen waren het tijdperk waarin de heiligen en hun leven
in het middelpunt van de belangstelling stonden.
Deze schrijn, kist of bewaarplaats, is tot stand gekomen
door de samenwerking van verschillende ambachtsmensen:
tenminste de schrijnwerker (timmerman) en de schilder.
De ‘daken’, de smalle kanten en de brede kanten, rondom,
zijn voorzien van schilderingen.
Hierna volgen de schilderingen die op de brede kanten staan.
Ze verbeelden het heiligenleven van Ursula.
Ursula was een vrome Bretonse prinses die door een heidense prins
(de zoon van de koning van Engeland) ten huwelijk was gevraagd.
Zij vroeg hem (Eutherius) zich te bekeren en met haar op een
pelgrimstocht te gaan.
Goed plan, moeten ze hebben gedacht.
Samen met 11.000 maagden reisden ze via Keulen en Basel naar paus Cyriacus in Rome.
Op de weg terug werden ze overvallen door de Hunnenkoning Guamen omgebracht.
De reis, de ontmoeting met de Paus en hun marteldood zijn
door Memling op de schrijn geschilderd.


Hans Memling: Aankomst in Keulen.


Hans Memling: Aankomst in Basel.


Hans Memling: Aankomst in Rome en ontvangst door Paus Cyriacus.


Hans Memling: Vertrek uit Basel.


Hans Memling: De marteldood bij aankomst in Keulen.


Hans Memling: De marteldood van Ursula.