Ferrara: Monastero S. Antonio in Polesine

Dit jaar zijn we op vakantie geweest in Italie.
In tegenstelling tot eerdere reisverslagen,
maak ik deze keer geen verslag in volgorde van de tijd.
Ik maak een verslag aan de hand van thema’s of gebouwen of
bepaalde kunstvoorwerpen.

In deze blog wil ik stilstaan bij een bezoek aan een
klooster in de stad Ferrara op de Po-vlakte.
De Italiaanse kunst is nog steeds
voor een groot deel in de kerken te vinden.

Er zijn een paar tendensen en verschijnselen die ik bijzonder
interessant vind:
– de ontwikkeling van de Christelijke iconografie;
– de presentatie van verhalen als een soort ‘stripverhaal’;
– de ontwikkeling van de twee-dimensionale weergaves naar
het tonen van emotie, beweging, drie-dimensionaal.

Christelijke iconografie
Opdrachtgevers en kunstenaars ontwikkelden in de tijd steeds meer
standaard beelden en standaard manieren om die beelden te tonen.
‘Madonna con bambino’ is een voorbeeld van zo’n veelvoorkomende
voorstelling waarbij steeds vaker teruggegrepen werd en wordt
op standaard houdingen.
Maar over de eeuwen hebben zich daarin ontwikkelingen voorgedaan.
Zie verder.

Stripverhaal
Kerken waren in die tijd haast een stenen boek of stripverhaal.
Belangrijke gebeurtenissen uit het leven van Christus
werden in de ‘juiste’ volgorde weergegeven in de kerken
als ondersteuning bij bidden, preken enz.

Twee- naar driedimensionaal
Hier is een tekst uit de catalogus van een tentoonstelling
in het Catharijneconvent van belang.
Die herhaal ik hier even. Het betref de tentoonstelling
Ongekende Schoonheid, Ikonen uit Macedonie.

Ongekende Schoonheid
Ikonen uit Macedonie

Desiree M.D. Krikhaar
Uitgeverij Waanders / Museum Catharijneconvent
Pagina 30

De vroegchristelijke schilderingen tonen aan dat het beeldprogramma van de christenen afstand neemt van de klassieke kunst, die illusionistisch en realistisch is. Realisme is voor de vroege christelijke kerk uit den boze, omdat de band met de heidense traditie doorgesneden moet worden. De angst voor het terugvallen in idolatrie of afgodsverering is diep geworteld. Stel dat de christenen beelden zouden maken van Christus of van heiligen en die net als de klassieke godenbeelden zouden wassen en met geurwaters zouden besprenkelen of met bloemen zouden bekransen. En dat zij daar ook nog eens omheen zouden gaan dansen, zoals de Israelieten dat deden rond het Gouden Kalf (Exodus 32). Dan zou de stap terug naar de polytheistische godenwereld wel heel gemakkelijk gezet kunnen worden. Mede daarom is de vroegchristelijke beeldtraditie vooral in het oosten gebonden aan het tweedimensionale platte vlak.

Hier wordt een verklaring gegeven waarom mensen ikonen bleven schilderen
terwijl men al wel in staat was meer levendige schilderijen te maken:
men wilde afgoderij of overdreven aanbidding voorkomen.

Een van de eerste schilders die dat doorbreekt is Giotto
(Giotto di Bondone, 1266 of 1267 tot 1337).

In Ferrara is een klooster van Benedictijnse nonnen genoemd naar
de heilige Antonius van Egypte.
Antonius van Egypte ook wel Antonius-Abt of Antonius de Grote genaamd.
Het klooster lag in het verleden op een verhoog tussen riviertakken.
Vandaar dat het klooster ‘Monastero S. Antonio in Polesine’ heet.

 photo DSC_5184KloosterEnKerkHAntoniusInPolesine.jpg

Klooster en kerk van de Heilige Antonius in Polesine.

In de kerk van het klooster, in het deel waar de zusters gaan om te bidden
(de kerk kent ook een deel van waaruit de leken van buiten het klooster
de mis konden volgen), zijn fresco’s te vinden van de school van Giotto.
Denk dan niet dat het gaat om leerlingen die aan de hand van Giotto
hier geschilderd hebben. Lees het meer als groepen kunstenaars
die als navolgers van Giotto te werk gingen.

Op zaterdagochtend is die kerk kort toegankelijk.
Een Italiaans sprekende, oudere zuster leidt je rond.
Foto’s mocht ik er niet maken dus kocht zoveel mogelijk
kaarten met relevante afbeeldingen.
Die kun je hieronder zien.

Sommige fresco’s zijn gemaakt door de Giottoschool
uit Rimini, 14e eeuw.
Andere door de Giottoschool uit Bologna, 14e eeuw.
En op andere kaarten wordt gesproken over de Giottoschool
uit Emilia, 14e eeuw.
Of dit gewoon slordig is van de kaartenmaker of dat dit
werkelijk andere groepen waren weet ik niet.
Je kunt wel verschillen zien.

De kaarten worden zoveel mogelijk op volgorde van tijd getoond
op twee afbeeldingen na. Niet van het ontstaan van het werk
maar in de volgorde van het passieverhaal.
De twee uitzonderingen hebben minder
met het leven van Chistus te maken.
De andere lezen als een stripverhaal:

 photo IMG_20140922_0001FerraraMonasteroDiSAntonioInPolesineKoor.jpg

Interieur van de kerk. De witte muren en plafonds zijn niet het deel waar het mij om gaat. De drie nissen op de achtergrond bevatten de fresco’s. Ferrara, Monastero di S. Antonio in Polesine. Koor.


 photo IMG_20140922_0002FerraraMonasteroDeSAntoinioInPolesinePassionScenesAndSaintsScuolaGiottescaSecXIV.jpg

Een van de nissen (de rechtse op de eerste kaart) met scene’s uit het leven van Christus en heiligen. Ferrara. Monastero di S. Antoinio in Polesine. Passion scenes and Saints. Scuola Giottesca Sec XIV.

Een aantal van de fresco’s zijn hieronder in detail te zien.
Om een idee te geven waar die zich bevinden hier wat hints:

 photo IMG_20140922_0002FerraraMonasteroDeSAntoinioInPolesinePassionScenesAndSaintsScuolaGiottescaSecXIVToelichting.jpg


 photo IMG_20140922_0003FerraraChiesaDeSAntonioInPolesineCapellaCentraleDelCoreXV-XVI.jpg

Middelste nis. de fresco’s zijn uit de 15e en 16e eeuw. Ferrara. Chiesa de S. Antonio in Polesine. Capella centrale del core. Sec. XV – XVI.


 photo IMG_20140922_0004FerraraMonasteroDeSAntoinioInPolesineLAnnuncizioneScuolaGiottescoRimineseSecXIV.jpg

De aankondiging. De engel vertelt Maria dat ze zwanger zal worden. Een inmiddels klassiek beginpunt van de levensgeschiedenis van Jezus. Ferrara. Monastero S. Antoinio in Polesine, L’Annuncizione, Scuola Giottesco-Riminese, sec. XIV.


 photo IMG_20140922_0005FerraraMonasteroDeSAntoinioInPolesineLapidazioneDeDStefanoScuolaFarrareseSecXV.jpg

Wel een Christelijk thema maar het hoort niet zo thuis in de levensgeschiedenis van Jezus. Ik moest hem ergens kwijt. Ferrara. Monastero S. Antoinio in Polesine, Lapidazione di S. Stefano (de steniging van de heilige Stefanus). Scuola Farrarese, sec. XV.


 photo IMG_20140922_0007FerraraMonasteroDeSAntoinioInPolesineLAnnunciazioneDomenicoPanetti-InizioSecXVI.jpg

Nog een Aankondiging. De tweede in deze kerk. Nu van veel later, de 16e eeuw. Deze voorstelling heeft in het midden nu drie aanvullende afbeeldingen: God de Vader, de Heilige Geest en een stad in de verte. De figuren hebben veel meer volume. Ferrara. Monastero S. Antoinio in Polesine. L’Annunciazione, Domenico Panetti – Inizio. Sec. XVI. ‘Inizio’ betekent begin. Wat dat in verband met dit fresco wil zeggen weet ik niet.

Wikipedia:
Domenico Panetti (1460–1530) was an Italian painter of the Renaissance period, active mainly in his native Ferrara. Among his early pupils was Garofalo.


 photo IMG_20140922_0008FerraraMonasteroDeSAntoinioInPolesineNativitaScuolaGiottescaSecXIV.jpg

Kerstscene. Ferrara. Monastero S. Antoinio in Polesine. Nativita. Scuola Giottesca. Sec. XIV.


 photo IMG_20140922_0009FerraraMonasteroDeSAntoinioInPolesineLaFugaInEgittoScuolaGiottescoRimineseSecXIV.jpg

De vlucht naar Egypte. Ferrara. Monastero S. Antoinio in Polesine. La fuga in Egitto. Scuola Giottesco-Riminese. Sec. XIV.


 photo IMG_20140922_0006FerraraMonasteroDeSAntoinioInPolesineSAnnaLaMadonnaGesuBambinoScuolaFerrareseSecXV.jpg

Anna te Drieën. Hoort duidelijk niet in de serie. Andere stijl, andere tijd. Ferrara. Monastero S. Antoinio in Polesine. S. Anna, la Madonna, Gesu bambino. Scuola Ferrarese. Sec. XV.


 photo IMG_20140922_0010FerraraMonasteroDeSAntoinioInPolesineGesuFraIDottoriScuolaGiottescaSecXIVLeftChapel.jpg

Deze voorstelling beeldt het verhaal uit dat Maria en Josef in Jeruzalem zijn met hun zoon. Op een bepaald moment zijn ze Jezus kwijt en blijkt hij in de tempel te discussiëren met schriftgeleerden. Ferrara. Monastero de S. Antoinio in Polesine, Gesu fra i dottori. Scuola Giottesca. Sec. XIV.


 photo IMG_20140922_0011FerraraMonasteroDeSAntoinioInPolesineBacioDiGiudaScuolaDiGiottoSecXIV.jpg

Het ‘stripverhaal’ gaat hier verder met een prachtige afbeelding; de Judaskus. Maar in de afbeelding gebeuren meerdere dingen tegelijk. Ferrara. Monastero S. Antoinio in Polesine. Bacio di Giuda. Scuola di Giotto. Sec. XIV.

 photo IMG_20140922_0011FerraraMonasteroDeSAntoinioInPolesineBacioDiGiudaScuolaDiGiottoSecXIVD01.jpg

Dit is het detail waarop de kus te zien is. Maar rechts daarvan en rechtsonder gebeurt ook het een en ander. De staat van de fresco’s is niet best. Je kunt met het blote oog zien dat de figuren al vaker zijn bijgekleurd.

 photo IMG_20140922_0011FerraraMonasteroDeSAntoinioInPolesineBacioDiGiudaScuolaDiGiottoSecXIVD02.jpg

Tegelijk met de kus wordt Jezus door de soldaten gearresteerd. Hier legt de soldaat zijn hand op de schouder van Jezus.

 photo IMG_20140922_0011FerraraMonasteroDeSAntoinioInPolesineBacioDiGiudaScuolaDiGiottoSecXIVD03.jpg

Hier snijdt Petrus bij een van de soldaten een oor af. Alles bij elkaar drie acties die niet tegelijk hebben kunnen gebeuren, maar wel in 1 beeld zijn samengevat.


 photo IMG_20140922_0012FerraraMonasteroDeSAntoinioInPolesineGesuSaleAllaCroceParticolareScuolaGiottescoEmilianaSecXIV.jpg

Dit is een sensationeel beeld. Nog nooit eerder had ik een voorstelling gezien van een Christus die zelf het kruis beklimt. Terwijl hij dat doet wordt hij bovendien nog in zijn zij gestoken met een speer. Dit beeld komt in latere iconografie niet (vaak) meer voor. Ferrara. Monastero S. Antoinio in Polesine. Gesu sale alla croce (particolare, Nederlands: bijzonder). Scuola Giottesco-Emiliana. Sec. XIV.

 photo IMG_20140922_0012FerraraMonasteroDeSAntoinioInPolesineGesuSaleAllaCroceParticolareScuolaGiottescoEmilianaSecXIVD.jpg


 photo IMG_20140922_0013FerraraMonasteroDeSAntoinioInPolesineGesiInCrocLaMadonnaESGiovanniScuolaGiottescoEmilianaSecXIV.jpg

De kruisiging. Goede Vrijdag. Ferrara. Monastero S. Antoinio in Polesine. Gesi in croce, la Madonna e S. Giovanni. Scuola Giottesco-Emiliana. Sec. XIV.

 photo IMG_20140922_0013FerraraMonasteroDeSAntoinioInPolesineGesiInCrocLaMadonnaESGiovanniScuolaGiottescoEmilianaSecXIVD.jpg

Detail met de madonna.


 photo IMG_20140922_0014FerraraMonasteroDeSAntoinioInPolesineDeposizioneDallaCroceScuolaGiottescoEmilianaSecXIV.jpg

De kruisafname. Ferrara. Monastero S. Antoinio in Polesine. Deposizione dalla croce. Scuola Giottesco-Emiliana. Sec. XIV. Misschien is men vandaag de dag voorzichtig met de fresco’s maar hier is te zien dat men een stenen trap tegen de frsco’s aan gemetseld heeft. Aan de basis van het kruis heeft ook wat metselwerk plaatsgevonden.

 photo IMG_20140922_0014FerraraMonasteroDeSAntoinioInPolesineDeposizioneDallaCroceScuolaGiottescoEmilianaSecXIVD.jpg

Detail. Het expliciet en expressief tonen van menselijke emoties in een kunstwerk is nieuw.


 photo IMG_20140922_0015FerraraMonasteroDeSAntoinioInPolesineCompiantoSuCristoMortoScuolaGiottescaEmilianaSecXIV.jpg

Klaagzang over de dode Christus. Wij zouden dit waarschijnlijk ‘de bewening’ noemen. Ferrara. Monastero S. Antoinio in Polesine. Compianto su Cristo morto. Scuola Giottesca-Emiliana. Sec. XIV. De onderste helft van dit fresco is in zeer slechte staat.

 photo IMG_20140922_0015FerraraMonasteroDeSAntoinioInPolesineCompiantoSuCristoMortoScuolaGiottescaEmilianaSecXIVD.jpg


 photo IMG_20140922_0016FerraraMonasteroDeSAntoinioInPolesineGesuAlLimboScuolaGiottescaBologneseSecXIV.jpg

Nog een voorbeeld van een beeld dat zeldzaam is in de Christelijke iconografie. Ik had het eerder nog niet gezien. Christus trapt de deur van het voorgeborchte in. Bij de hemelvaart van Christus wordt de erfzonde gewist. Alle overledenen, die er voor in aanmerking komen, kunnen nu de hemel binnenstappen. Hier staan vooraan om binnen te komen: Adam en Eva, en Johannes de Doper. Ferrara. Monastero S. Antoinio in Polesine. Gesu al limbo. Scuola Giottesca-Bolognese. Sec. XIV.

 photo IMG_20140922_0016FerraraMonasteroDeSAntoinioInPolesineGesuAlLimboScuolaGiottescaBologneseSecXIVD.jpg

Hier zien we van links af Adam, dan Eva en helemaal rechts, in zijn typische kleding (kamelenhaar), Johannes.


 photo IMG_20140922_0017FerraraMonasteroDeSAntoinioInPolesineDormitioVirginisScuolaGiotescoRimineseSecXIV.jpg

Mijn Italiaans is ontoereikend en Google Translate helpt me maar ten dele. Ik vermoed: het inslapen van de maargd. Ferrara. Monastero S. Antoinio in Polesine. Dormitio Virginis. Scuola Giotesco-Riminese. Sec. XIV. Overigens lijkt deze afbeelding veel statischer, minder drie-dimentionaal en lijkt dus ouder dan sommige van de andere fresco’s.


 photo IMG_20140922_0018FerraraMonasteroDeSAntoinioInPolesineLAssunzioneDeMVergineScuolaGiottescoSecXIV.jpg

Maria Hemelvaart. Ferrara. Monastero di S. Antoinio in Polesine. L’Assunzione di M. Vergine. Scuola Giottesco. Sec. XIV.


Het is duidelijk dat de kaarten door verschillende firma’s gemaakt zijn
en dat daarom de toelichting misschien ook wel verschilt.
Documentatie van de fresco’s hadden de zusters niet te koop.
Zelfs niet in het Italiaans.
Een aspect is hierboven niet aan de orde geweest: het kleurgebruik.
Vergelijk de kleuren die gebruikt zijn om de achtergrond te verven
maar eens met elkaar. Waarschijnlijk zegt dat ook het een
en ander over de makers.

Maar dat het een bijzonder bezoek was, kan uit de kaarten toch
wel duidelijk worden.

Annakerk en Annakapel in Molenschot

Gisteren bezocht ik het dorp Molenschot in Noord Brabant.
Niet ver van waar ik woon.
De aanleiding was de expositie van Alice van der Gaast in
de St. Annakerk.
Je kunt de kerk en de kapel niet missen.
Op de Oude Tilburgseweg neem je de afslag naar Molenschot.
Na een paar honderd meter gaat de weg over in een kasseienweg.
Al snel sta je op een plein met in het midden de kapel
en daarachter de kerk.

Voor de kapel staat dit beeld.
Dit is een veelvoorkomende opstelling:
Moeder Anna leert haar dochter Maria te lezen.
Een andere veelvoorlomende opstelling is de zogenaamde Anna te Driexebn.
Dat is een afbeelding van de Heilige Anna, Maria en het kindje Jezus.

Een toelichting van mij is niet nodig.
Daar zorgt het volgende bordje voor.

Zoals te lezen is het geloof vaak veel praktischer dan alleen
maar geboden en verboden.
Heilige Anna als een soort ‘Boer zoekt vrouw’.

Zicht op het kerkhof dat rond de kapel ligt.

St. Annakerk.

Ik vermoed dat dit processievaandels zijn.
In de kapel hangen er verschillende.
Hier waarschijnlijk een afbeelding van St. Franciscus.

Een afbeelding van Molenschot met rechts de kapel en links de kerk.
Dus gezien vanuit de andere kant dan waar wij gisteren van kwamen
toen we Molenschot binnen reden.

Koning David.

Heilige Anna met Maria.

Detail van de afbeelding.

Interieur van de kapel.

De profeet Joel volgens Internetbijbelcursus.nl:

JOEL
Veel mensen kennen de profeet Joel alleen van het feit dat Petrus hem, op de 1e pinksterdag, citeert:

“En het zal zijn in de laatste dagen, zegt God, dat Ik zal uitstorten van mijn Geest op alle vlees; en uw zonen en dochters zullen profeteren, en uw jongelingen zullen gezichten zien [..] En het zal zijn dat al wie de naam des Heren aanroept, behouden zal worden” [Handelingen 2:17-21]

Joel leefde en profeteerde in/rond 830 voor Christus, en leefde in Juda. Er was hongersnood in het land, mens en dier zag de dood in de ogen. Er was een sprinkhanenplaag geweest, droogte en branden. Zelfs de tempeldienst was stopgezet omdat er niet voldoende meer was om te offeren. Het volk was in zonde gevallen en Joel roept het volk op terug te keren naar God en zich af te keren van de zonde. De basis van Joels profetie is: keer je af van de zonde en bekeer je!

Interieur St. Annakerk.
Dit is de eerste keer dat ik met deze camera foto’s maak in
een donkere ruimte.
De flitser schiet tekort voor grote afstanden.
Door het licht worden foto’s vaak te hard.
Ik had meer zonder flits maar met statief moeten fotograferen.

Paneel van de preekstoel, hoe kan het ook anders.

Wandschildering bij een zijaltaar.
Helaas waren het hoof- en zijaltaar slechts beperkt gangbaar.
Joachim is de vader van Maria (volgens de legendes)
de man van Anna dus.
Ze waren heel lang kinderloos en Joachim werd dat
door de priesters verweten.
Toen Joachim met een offer naar de tempel kwam
werd het offer dan ook afgewezen.

Detail biechtstoel (zeg maar biechtgebouw want het is groot).

Waarschijnlijk de apostel Petrus (Sleutel tot de hemel).
Detail biechtstoel.

Vermoedelijk het Maria-altaar.

Heilige familie in de timmermanswerkplaats.
Paneel van altaar.

De kerststal.
Paneel van altaar.

Gregorius (?), naamgever van het Gregoriaans.
Beeld aan het koor en orgelbalkon.

Gregorius de Grote volgens KatholiekNederland.nl:

KortPaus Gregorius I (590-604) is een van de Kerkvaders van het Westen. Zijn geschriften zijn een belangrijke bron van de katholieke moraaltheologie. Hij speelde een grote rol in de missiegeschiedenis van de Kerk van Rome.

Romeinse aristocratieGregorius, geboren omstreeks 540, was telg van een Romeinse aristocratisch geslacht. Zijn moeder was Sint Silvia. Na zijn studies werd Gregorius magistraat en stadsprefect. Na een innerlijke strijd besloot hij zijn wereldse leven achter te laten en monnik te worden.

Bisschop van Rome
Na verloop van tijd werd Gregorius pauselijk nuntius bij de keizer van Constantinopel. Op 3 september 590 kozen de priesters van Rome Gregorius tot hun bisschop. Hij was de 63ste opvolger van de apostel Petrus. Als Paus onderscheidde hij zich door zijn theologisch gezag en zijn missionaire inzicht. Zo gaf hij opdracht om Engeland te kerstenen. Zijn liefde voor zieken en armen was legendarisch.

Visioen Michael
Het verhaal ging dat hij tijdens een pestepidemie een visioen kreeg van de aartsengel Michael. Deze verscheen aan hem met getrokken zwaard, staande op het Mausoleum van keizer Hadrianus. Toen Michael zijn zwaard weer in de schede stak, verdween de pest en werd Rome gered. Sindsdien heette Hadrianus’ mausoleum de Engelenburcht.

Duif
Een andere legende zegt dat Gregorius’ geschriften werden geinspireerd door de Heilige Geest zelf. De diaken Petrus zou een duif bij het oor van een schrijvende Gregorius hebben gezien.

Gregoriaans
Volgens een overlevering zou Gregorius verantwoordelijk zijn voor de eerste standaardisering van de westerse kerkmuziek, vandaar de naam ‘gregoriaans’.

Geschriften
Gregorius’ belangrijkste geschriften zijn Moralia in Iob (een traktaat over christelijke ethiek), Regula pastoralis (een pastoraal-theologische handleiding) en Dialogen over de Italische Vaders met daarin een levensbeschrijving van Sint Benedictus van Nursia. In totaal schreef hij ruim 850 brieven. Zijn geschriften getuigen van zijn inspanningen om barbaren voor zich te winnen, ketters te bestrijden en heidenen te bekeren en geestelijk leidsman voor de gelovigen te zijn.

Kerkvader
Gregorius stierf in 604. Samen met Augustinus, Ambrosius en Hieronymus behoort hij tot de Kerkvaders van het Westen. Hij heeft zich ingezet om het tij van de geschiedenis te keren en stond aan de wieg van het middeleeuwse Europa, met Rome als centrum van de katholieke christenheid. Paus Bonifatius VIII verleende hem in 1295 de eretitel van kerkleraar. Zijn feestdag is 3 september.

Afbeelding boven de uitgang.

Anna en Maria.
Ook hier leert Anna Maria lezen.

Een kruiswegstatie.
Jezus wordt bij Pontius Pilatus voorgeleid.

Even terug naar de biechtstoel.
‘Berouw en vergeving’ worden hier afgebeeld.

Detail biechtstoel.

Detail preekstoel.

Detail glas-in-lood-raam.
Hemelse erkenning/bescherming.

Doopvont.

Kruiswegstatie.
Jezus wordt van het kruis genomen.

Wandbetegeling in de kerk.

Zicht op kerkhof, kapel en kerk.

Achterzijde van de kerk met vermoedelijk de sacristie.

De wethoudster van cultuur vertelde over de acties die worden ondernomen
om de kerk en de andere monumenten in Molenschot te behouden.
Dat het dringend is toont deze foto wel aan lijkt me.