Tagarchief: verso

Verso – tussen techniek en geloof

Posted on by

Het gebeurt niet vaak dat ik een blogbericht maak
over een kunstwerk dat ik niet zo mooi vind.
Nu is mooi een erg subjectief gegeven,
maar kijk eens naar de compositie van beide zijden van het werk:

DSC05727BazelKunstmuseumBaselVersoKonradWitzWerkstattIdemTheNativityIdem
Bazel, Kunstmuseum Basel, Verso, Konrad Witz Werkstatt, The Nativity, Um 1445 – 1450.

Aan de ene kant zie je de kerststal.
De verhouding tussen het gebouwtje
en het enorm grote blauwe gewaad van Maria, klopt niet;

DSC05729 01 BazelKunstmuseumBaselVersoKonradWitzWerkstattTheIncredulityOfSaintThomasAndChristAndTheVirginIntercedingWithGodTheFartherTheNativityUm1445-1450
Konrad Witz Werkstatt, The incredulity of Saint Thomas and Christ and the Virgin interceding with God the Father.

Aan de andere kant zie je een vreemde compositie.

Misschien is die theologisch nog wel te verklaren.
Christus als bemiddelaar tussen de ongelovige mens en God.
Een Christus die er veel aan wil doen om de mens te overtuigen
Terwijl Maria naast hem dezelfde bemiddelende rol vervult.
Maar dat maakt het voor mij nog geen mooi beeld.

Links, enigszins opzij geduwd, staan Christus en de ongelovige Thomas.
Rechts God met de geknielde Maria die lijkt te bemiddelen,
terwijl ze in haar linkerhand een kleine figuur de hand geeft.
Ze houdt ook haar borst vast (mogelijk als verwijzing naar moederschap)
terwijl Christus aan haar rechterzijde zit.
Er zit ook nog een geknield figuur op de voorgrond.

Alles bij elkaar wringt de compositie door gebrek aan evenwicht
en daarbij is de rechter helft heel complex.

Wat me wel aanspreekt zijn twee zaken:

  • Het gebouwtje aan de ene kant mag dan niet in verhouding zijn met de figuren,
    het is wel een mooi ontwerp en perspectief.
    Bovendien is er een interessante combinatie van schilderwerk met reliëf.
DSC05728 01 BazelKunstmuseumBaselVersoKonradWitzWerkstattIdemTheNativityIdem DetailMaria
Detail met Maria.
DSC05728 02 BazelKunstmuseumBaselVersoKonradWitzWerkstattIdemTheNativityIdem DetailMaria
Detail schilderwerk en reliëf bij het hoofd van Maria.
DSC05821 BazelKunstmuseumBaselVersoKonradWitzWerkstattIdemTheNativityIdem EngelMetLeporello
Detail met de engel die een leporello (?) in de handen lijkt te houden.
  • Dan de gotische rand aan de bovenkant van de Thomas-kant van het werk.
    Het is een poging om een ‘oud’ verhaal naar het nu van 1450 te halen.
    Het werkt als een decoratieve rand, bijna als de kanten strook van een glasgordijn.
DSC05822BazelKunstmuseumBaselVersoKanradWitz Txt
Zaaltekst over de gotische rand.
DSC05729 02 BazelKunstmuseumBaselVersoKonradWitzWerkstattTheIncredulityOfSaintThomasAndChristAndTheVirginIntercedingWithGodTheFartherTheNativityUm1445-1450 Detail
Detail van de gotische rand.

Voor een kijker van nu is het alles bij elkaar een erg ‘technisch’ werk.
Daar waar het natuurlijk probeert over te komen (the Nativity)
wringt het beeld.
Daar waar het theologisch probeert te zijn (Thomas)
is het complex en vormt het geen eenheid.

Juist dat spanningsveld tussen techniek en betekenis maakt het werk interessant,
al blijft het moeilijk om erdoor geraakt te worden.

Verso – de filosofie achter het drieluik

Posted on by

De twee eerdere berichten over de tentoonstelling
Verso, Tales from the Other Side in Kunstmuseum Basel
draaiden vooral om mijn foto’s van kunstwerken.
Drieluiken om precies te zijn.

De ‘achterzijdes’ van de vleugels waren niet zomaar onbelangrijke panelen.
Ze waren voor de gelovigen in de kerk voor het grootste deel van het jaar
de enige voorstelling die men kon zien van het drieluik.

Dat ervaar je niet iedere keer als je een drieluik ziet.
Niet ieder museum vertelt dat verhaal bij hun drieluiken.

Op de tentoonstelling werd de filosofie achter de opbouw
van een drieluik nog eens helder opgeschreven.
Helaas was er bij de tentoonstelling geen catalogus.
We moeten het doen met mijn foto’s en de website van Kunstmuseum Basel.
Daarom bevat dit bericht vooral zaalteksten.

DSC05722BazelKunstmuseumBaselVersoTheWingedAltarpiece Txt
DSC05719 01 BazelKunstmuseumBaselVerso Txt
DSC05719 02 BazelKunstmuseumBaselVerso Txt

Het vervolg van de tentoonstelling gaat in op de samenwerking
tussen schilders en andere handwerklieden
en hoe schilders probeerden de oude verhalen naar de eigen tijd te halen.

DSC05720 01 BazelKunstmuseumBaselVerso Deel2 Txt
DSC05724BazelKunstmuseumBaselVersoJanPolack(Umkreis)AngelsAndSaintsRecommendingTheTenCommandmentsCa1500MischtechnikAufHolz
Dit is een voorbeeld van de gemengde technieken op één paneel: Bazel, Kunstmuseum Basel, Verso, Jan Polack (Umkreis/omgeving), Angels and Saints recommending the Ten Commandments, circa 1500, mischtechnik auf holz. De donkere buitenrand is op een heel andere manier gemaakt dan de schildering van de heiligen en engelen.
DSC05720 02 BazelKunstmuseumBaselVerso Deel2 Txt
DSC05725BazelKunstmuseumBaselVersoJanPolack(Umkreis)AngelsAndSaintsRecommendingTheTenCommandmentsCa1500MischtechnikAufHolz Verso
Jan Polack (Umkreis), Angels and saints recommending the Ten Commandments, circa 1500, mischtechnik auf holz.

Verso: Een drieluik zonder hart

Posted on by
DSC05712 01 BazelKunstmuseumBaselVersoFlämischerMeister16.JhAdorationOfTheShepherdsFlightIntoEgyptAnnunciationölAufHolz
Bazel, Kunstmuseum Basel, Verso, Flämischer Meister, 16.Jahrhundert, Adoration of the shepherds, Flight into Egypt; Annunciation, öl auf holz.

Dat het centrale paneel ontbreekt
is natuurlijk het eerste wat je opvalt bij dit werk.
Zou het in de collectie-opstelling ook altijd worden opgesteld
zoals dat in de tentoonstelling gebeurde?

DSC05712 02 BazelKunstmuseumBaselVersoFlämischerMeister16.JhAdorationOfTheShepherdsFlightIntoEgyptAnnunciationölAufHolz
De hoed op de rug van Maria (vooral het koord) en de rode doek rond de hals van Jozef (vooral de plooien) vond ik opvallende details.

Maar los van het ontbrekende deel
— en de poging om op basis van de vleugels, hun voorstellingen
en de eerder getoonde drieluiken het programma van het centrale paneel
te reconstrueren —
vielen me nog wat dingen op:

De plooien in de kleding lijken door techniek
en minder door waarneming tot stand gekomen te zijn.
Op sommige plaatsen leidt dat tot vreemde kronkels in de stof.
Terwijl op andere plaatsen, zoals de rode doek om de hals van Jozef
bij de Flight into Egypt, het effect best het idee van een windvlaag oproept.

Op de Adoration of the shepherds was ik op zoek naar Jozef.
De verdwaald aandoende, kabouterachtige figuur op de achtergrond
lijkt nog het meest op de Jozef op de Flight into Egypt.

DSC05713 01 BazelKunstmuseumBaselVersoFlämischerMeister16.JhAdorationOfTheShepherdsIdem
Adoration of the shepherds.
DSC05713 02 BazelKunstmuseumBaselVersoFlämischerMeister16.JhAdorationOfTheShepherdsIdem Josef
Zou dit Jozef zijn?
DSC05714 01 BazelKunstmuseumBaselVersoFlämischerMeister16.JhIdemFlightIntoEgyptIdemölAufHolz
DSC05714 02 BazelKunstmuseumBaselVersoFlämischerMeister16.JhIdemFlightIntoEgyptIdemölAufHolz
Het detail van de hoed en de rode doek zijn hier beter te zien.

Op vlucht naar Egypte lopen Jozef en Maria op dit drieluik het drieluik uit (naar rechts).
Op het eerste drieluik in deze serie liepen ze juist de andere kant op,
het schilderij in.

Maria staat drie keer afgebeeld op deze vleugels:
als de verbaasde (?) aanstaande moeder
als trotse moeder die haar kind toont aan de herders
als vluchtende moeder onderweg naar Egypte (de scene is schrijnend actueel).
Maar de aanstaande moeder lijkt me een heel andere vrouw.

DSC05715BazelKunstmuseumBaselVersoFlämischerMeister16.JhIdemAnnunciationölAufHolz
DSC05716BazelKunstmuseumBaselVersoFlämischerMeister16.JhIdemAnnunciationölAufHolz Maria EenHeelAndereVrouwDanMoeder
DSC05717BazelKunstmuseumBaselVersoFlämischerMeister16.JhIdemAnnunciationölAufHolz EngelGabriël

Ik heb een fotografische reconstructie gemaakt van de gesloten vleugels
om zo de Annunciation volledig te zien.
Maria en de engel Gabriel lijken elkaar wel aan te kijken.
Maar het interieur van de twee panelen lijkt niet op elkaar afgestemd,
hoewel de tegelvloer wel kan aansluiten.

BazelKunstmuseumBaselVersoFlämischerMeister16.JhAdorationOfTheShepherdsFlightIntoEgyptAnnunciationölAufHolz ReconstructieGeslotenPanelenAnnunciation
De fotografische reconstructie gemaakt door de Argusvlinder.

Kijk zelf ook eens naar deze twee vleugels.
Ooit waren ze één drieluik met het nu verdwenen of onbekende centrale deel.
Je kunt ze gemakkelijk voorbij lopen maar Verso scheen, in ieder geval voor mij,
een heel nieuw licht op de begeleiders van de centrale voorstelling.

Verso, Tales from the Other Side – Het ritme van een drieluik

Posted on by

Ook in mijn tweede bericht over Verso staat een vroegmodern drieluik centraal.
De curator, Bodo Brinkmann, kiest bewust voor een ‘herhaling’.

DSC05703BazelKunstmuseumBaselVersoBartholomäusBruynDÄGeldorpGortziusAdorationOfTheMagiAnnunciationWithDonorFlightIntoEgyptWithFemaleDonorsIdemCa1525-1530And1600
Bazel, Kunstmuseum Basel, Verso, Bartholomäus Bruyn der ältere and Geldorp Gortzius, Adoration of the Magi, Annunciation with donor, Flight into Egypt with female donors, Saint George, Saint Christopher, circa 1525 – 1530 and 1600, öl auf eichenholz.

Maar het is geen echte herhaling:

  • de makers zijn andere kunstenaars dan die van het vorige drieluik
  • de schilders van dit werk hebben elk aan hun eigen panelen gewerkt,
    niet samen aan één paneel
  • het centrale paneel heeft hetzelfde thema: de aanbidding door de drie koningen
    de heilige familie krijgt daarop meer nadruk, waarop het Christuskind centraal staat
    Dat bereikt de schilder door de koningen naar achter te plaatsen
  • de zijpanelen zijn aan de binnenzijde inhoudelijk vergelijkbaar met het vorige drieluik
DSC05704BazelKunstmuseumBaselVersoBartholomäusBruynDÄGeldorpGortziusIdemSaintGeorgeIdemCa1525-1530And1600ÖlAufEichenholz
Saint George, de draak ligt al uitgeschakeld naast zijn rechterbeen.
DSC05706BazelKunstmuseumBaselVersoBartholomäusBruynDÄGeldorpGortziusIdemGeorgeSaintChristopherCa1525-1530And1600ÖlAufEichenholz
Saint Christopher die het kind Jezus op zijn schouder neemt om hem over te zetten naar de andere kant van de rivier.

Door de twee drieluiken met elkaar te vergelijken ontstaat wel een patroon:

  • de belangrijkste voorstelling staat centraal
  • verhalen uit het leven van Christus aan de binnenzijde van de vleugels
  • heiligen – beschermers en verdedigers van het christelijke geloof –
    aan de buitenzijde van de vleugels.

Zo ontstaat er een herhaalbaar patroon, een ritme in de drieluiken.
Interessant om dat bij andere drieluiken te toetsen.

Ook bij dit drieluik zijn de achterkanten belangrijk.
Ze zijn niet allemaal leeg.
Ze zijn beschilderd met voorstellingen.
Voorstellingen die in de kerk vaker zichtbaar waren
dan het centrale paneel of de binnenzijden van de vleugels.
Er zat niet alleen een ritme in de opzet van het drieluik.
Ook het gebruik was deel van een ritueel ritme:
het drieluik was meestal gesloten
met de buitenzijden van de vleugels in het zicht
alleen op speciale feestdagen opende het drieluik zich.
Alleen dan waren het centrale paneel, de donoren
en de aanvullende voorstellingen te zien.
Daarna sloot het drieluik zich weer voor enige tijd.
Als je eenmaal weet dat het drieluik meestal gesloten was,
vallen de buitenzijden anders op.

DSC05705 01 BazelKunstmuseumBaselVersoBartholomäusBruynDÄGeldorpGortziusIdemCa1525-1530And1600ÖlAufEichenholzAchterkantCentralePaneel
Dan blijft er nog één lege achterkant over: die van het centrale paneel. Blijkbaar bestaat dat paneel uit tenminste twee delen.
DSC05705 02 BazelKunstmuseumBaselVersoBartholomäusBruynDÄGeldorpGortziusIdemCa1525-1530And1600ÖlAufEichenholzAchterkantCentralePaneel LabelVeilingLabelBaselMuseum
Een label van een veiling en twee labels van Kunstmuseum Basel. De drie uitgesneden letters vertellen misschien ook nog een verhaal. Maar wat dat verhaal is weet ik niet…

Op het label van de veiling lees ik:

J.M. Heberle (H. Lempertz Söhne), Köln
Auction 11/5-03
Nr 5
Ankaufer: …….. Basel

Verso, Tales from the Other Side

Posted on by

– een eerste verkenning van de achterkanten van schilderijen –

In Bazel werd een tentoonstelling gehouden over de achterkant van schilderijen:
Kunstmuseum Basel, Verso, Tales from the Other Side.
Heel interessant, dacht ik.
Vooral als je geïnteresseerd bent in de herkomst (provenance) van kunstwerken:

  • Wanneer is het gemaakt?
  • Hoe is het gemaakt?
  • Wie heeft het gemaakt?
  • Bij wie is het in bezit geweest door de jaren (eeuwen) heen.

Daarvoor kunnen etiketten op de achterkant van een schilderij van belang zijn.
Etiketten aangebracht door eventuele musea of veilinghuizen.
Soms noteren die veilinghuizen ook wie de aanbieder van het werk was
en wie de uiteindelijke koper.
In een ideale situatie is er dan een complete administratie bijgehouden
met datum van inbreng, van verkoop en van eventueel onderzoek.

Maar de insteek van Kunstmuseum Basel bleek veel breder.
De ‘achterkant’ van een schilderij dat onderdeel is (geweest) van een triptiek
hoeft helemaal niet minder belangrijk te zijn dan de ‘voorkant’.
Sterker nog, op die ‘achterkant’ is dan helemaal geen plaats voor stickers of plakkers.
De tentoonstelling Verso – Tales from the Other Side gaat veel dieper in
op de betekenis en functie van de achterkant van een schilderij.
‘Verso’ is daarbij een goed gekozen titel.
Het is een woord dat in de manuscriptstudie wordt gebruikt
als tegenhanger van ‘Recto’.
Verso is dan de kant die je als tweede leest.
In de term zit geen waardeoordeel verborgen over het belang van het blad.

DSC05697BaselKunstmuseumBaselVerso 01
De tentoonstelling is niet meer te zien. Ik zag hem op 10 september 2025.
DSC05697BaselKunstmuseumBaselVerso 02
DSC05697BaselKunstmuseumBaselVerso 03
DSC05698BaselKunstmuseumBaselVerso Txt01
DSC05698BaselKunstmuseumBaselVerso Txt02
De nummers in de tekst zoals 1.1 en 1.2 verwijzen naar de werken die er te zien waren in de eerste groep werken. Op de website van Kunstmuseum Basel noemen ze dit de eerste zaal.

De tentoonstelling maakt gebruik van werken uit eigen collectie.
Helaas heeft men bij de tentoonstelling geen catalogus uitgegeven
maar er is een website met informatie over de tentoonstelling.
Voor mij was de tentoonstelling spectaculair.
Er waren zoveel goede voorbeelden, perfect in beeld gebracht.

Het eerste schilderij is een triptiek, een schilderij met twee vleugels.
Die vleugels konden open gezet worden zodat de centrale afbeeling zichtbaar werd.
In die stand worden de meeste drieluiken in musea getoond.
Dit werk toont zeven voorstellingen:

  • De aanbidding door de Drie Koningen, de centrale voorstelling.
  • De persoon die het schilderij betaalde en zijn zonen, linkervleugel, binnenkant, onder
  • De echtgenoot van de donor en hun dochters, rechtervleugel, binnenkant, onder
  • De aanbidding door de herders, ook op eerder genoemde linkervleugel, binnenkant, boven
  • De vlucht naar Egypte, op de eerder genoemde rechtervleugel, binnenkant, boven
  • De aankondiging (anunciatie), de engel Gabriël, linkervleugel, achterkant
  • De aankondiging: Maria, linkervleugel, achterkant

De centrale voorstelling heeft natuurlijk ook een achterkant.
Al de voorstellingen en achterkanten waren te zien.

DSC05699BaselKunstmuseumBaselVerso 01AntwerpenerMeisterTheAdorationOfTheMagiAdorationOfTheShepherdsWithDonorAndSonsFlightIntoEgyptWithDonatrixAndDaughtersAnnunciation2Viertel16JhölAufHolz
Bazel, Kunstmuseum Basel, Verso, Antwerpener Meister, The adoration of the Magi; Adoration of the Shepherds with donor and sons; Flight into Egypt with Donatrix and daughters, Annunciation, 2. viertel 16. Jh (second quarter of the 16th century CE), öl auf holz.
DSC05699BaselKunstmuseumBaselVerso 02BaselKunstmuseumBaselVersoAntwerpenerMeisterTheAdorationOfTheMagi
Het is alles bij elkaar een heel complex werk. De vele figuren op de centrale afbeelding en het afbeelden van twee verhalen op één vleugel, maken het nog ingewikkelder.
DSC05699BaselKunstmuseumBaselVerso 03BaselKunstmuseumBaselVersoAntwerpenerMeisterTheAdorationOfTheMagi
Nogmaals de Aanbidding door de Drie Koningen maar nu zonder de engeltjes en overige toeschouwers.
DSC05700BaselKunstmuseumBaselVersoAntwerpenerMeisterIdemFlightIntoEgyptWithDonatrixAndDaughters
Twee voorstellingen: De vlucht naar Egypte en de vrouw van de donor met 4 dochters en haar familiewapen.
DSC05702BaselKunstmuseumBaselVersoAntwerpenerMeisterIdemAdorationOfTheShepherdsWithDonorAndSons
Op de bovenste afbeelding zie je, bijna stiekum, twee herders om de hoek kijken naar Maria en Josef en het pasgeboren kind. Onderaan knielt de doner met naast zich de oudste zoon (?). Vervolgens zie je nog eens 11 jongetjes. Ook de donor toont zijn familiewapen.
DSC05708BaselKunstmuseumBaselVersoAntwerpenerMeisterIdemAnnunciationEngelGabriël
De engel Gabriël brengt zijn boodschap. De eerste schildering op de achterkant.
DSC05709BaselKunstmuseumBaselVersoAntwerpenerMeisterIdemAnnunciationMaria
Gabriël brengt zijn boodschap bij Maria die op de achterkant van de andere vleugel is geschilderd.
DSC05710BaselKunstmuseumBaselVerso 01 AntwerpenerMeisterTheAdorationOfTheMagiAchterkant
De achterkant van de centrale voorstelling toont minstens twee interessante zaken: Een onderbroken lijn van blokjes hout. Zou dat een spoor van een reparatie zijn?
DSC05710BaselKunstmuseumBaselVerso 02 AntwerpenerMeisterTheAdorationOfTheMagiAchterkantDetail
Het tweede element zijn de lables die op de achterkant geplakt zijn. Ze zijn beide van Kunstmuseum Basel. Beide bevatten het inventarisnummer van het werk: 1233.

Boekenavontuur: De Sterrenbeelden van de Aratea (Deel 1)

Posted on by

Vandaag weer een boekenavontuur.
Terwijl ik lees in ‘Schatten op schrift’, een boek over
50 topstukken uit de collectie van de Leidse Universiteit,
maak ik kennis met een boek dat de ‘Aratea’ wordt genoemd.

Nou ja, indirecte kennismaking.
Ik heb het niet in de hand gehad of gezien
op een tentoonstelling. Ik zie foto’s in het boek en bekijk
aanvullende gedigitaliseerde afbeeldingen online.

Het is een manuscript, handgeschreven dus.
De tekst is een Latijnse vertaling van een Griekse bron,
gemaakt door Germanicus en aangevuld door Avienus.

Germanicus is Germanicus Julius Caesar (24 May 15 BC – 10 October AD 19),
Romeins generaal en politicus. Maar hij schreef ook deze vertaling.

Postumius Rufius Festus Avienius was een schrijver in het Latijn
die in de 4e eeuw woonde in het deel van Italië dat
we vandaag aanduiden met Toscane en Umbrië.
Hij maakte een vertaling van de Phaenomena (een Grieks gedicht)
in het Latijn. De Phaenomena beschrijft in dichtvorm
de sterrenhemel.
Het oorspronkelijke gedicht is van Aratus (ca. 315/310 – 240 v.Chr.).
Ik geef een beknopte samenvatting en vereenvoudig sommige delen.
Het werk van Aratus gaat weer terug op nog oudere werken.

De Leidse Aratea is gemaakt rond 816 in Lotharingen (een
streek in Frankrijk ten zuiden van België en Luxemburg; en
ten westen van Duitsland).

Het boek is klein 22,5 bij 20 centimeter. Het bestaat uit
99 bladen. Er ontbreken 4 bladen.
In het boek staan 38 miniaturen van sterrenbeelden en
een planetarium (een afbeelding van ons planetenstelsel
en hun banen). Naar het planetarium heb ik nog nauwelijks
gekeken. De staat lijkt minder goed en enige basiskennis
van astronomie is waarschijnlijk nodig
om het goed te interpreteren.”

In 1989 is het opnieuw ingebonden door Lucie Gimbrére, een
Benedictines uit Oosterhout, in Noord-Brabant.

Sinds 816 is het boek door veel handen gegaan.
Ongelooflijk genoeg is het zelfs een tijd in bezit geweest
van Hugo de Groot (Hugo Grotius).
Dezelfde schrijver wiens tekst centraal staat in het exemplaar
van ‘Denken over oorlog en vrede’ dat ik probeer te gaan inbinden.

Het boek staat bekend onder de shelfmark (het nummer op de plank in
de boekenkast) VLQ 79. Waarschijnlijk staat dit voor ‘Vossius Leiden
Quatro 79’.
De universiteit kocht in 1690 de Bibliotheca Vossiana (de bibliotheek
van de geleerde Vossius). Leiden is waar Vossius woonde en werkte en
quatro is de maat van het boek (folio= groot, quatro of octavo).
79 is dan boek 79 in de verzameling.
Stel ik me zo voor.

Gisteren zag ik het sterrenbeeld Waterman, wat me deed afvragen
hoeveel sterrenbeelden er eigenlijk zijn.
Dat zijn er dus 12:

Ram                21 maart – 19 april
Stier               20 april – 20 mei
Tweelingen    21 mei – 20 juni
Kreeft             21 juni – 22 juli
Leeuw            23 juli – 22 augustus
Maagd           23 augustus – 22 september
Weegschaal  23 september – 22 oktober
Schorpioen    23 oktober – 21 november
Boogschutter 22 november – 21 december
Steenbok       22 december – 19 januari
Waterman     20 januari – 18 februari
Vissen          19 februari – 20 maart

Zo ontstond het idee een blog te schrijven over de miniaturen van
de Aratea die de ‘moderne’ dierenriem vormen.

Dus, hoeveel van de 39 miniaturen komen overeen met de dierenriem:
Dat is dan de volgende lijst:
# Sterrenbeeld Bladaanduiding (VLQ 79)
1 Ram             34v
2 Stier             24v
3 Tweelingen  16v
4 Kreeft          18v
5 Leeuw          20v
6 Maagd         Niet expliciet vermeld
7 Weegschaal Niet expliciet vermeld
8 Schorpioen   10v
9 Boogschutter 52v
10 Steenbok     50v
11 Waterman    48v
12 Vissen          38v

Tien afbeeldingen.
Die tien afbeeldingen laat ik hieronder zien.
WWat me opviel, is dat alle illustraties zich bevinden op pagina’s
die als ‘verso’ (voorkant) worden aangeduid. Dat is overigens waar voor alle
illustraties in het boek en dat roept de vraag bij mij op: waarom?
Daar heb ik nog even geen antwoord op.

De serie afbeeldingen ga ik combineren met feitjes en weetjes die
ik in dit avontuur tegen kwam.
Maar dat wordt bij elkaar wel een lang bericht voor mijn blog.
Ik stel voor dat ik daar morgen, in deel 2, mee verder ga.