Wat we zien

Kunstmuseum Basel toont twee zijvleugels met voorstellingen
rond Johannes de Doper en Johannes de Evangelist.
De moeite waard om naar te kijken. Typisch laatgotische kunst uit Zwitserland.
Maar ik vond dat wat we er niet konden zien wel helemaal bijhoren.

Wat we niet zien

De centrale voorstelling die bij de twee vleugels hoort is niet aanwezig
maar was ook geen eenvoudig paneel.
Op de collectiesite van Kunstmuseum Basel wordt het als volgt toegelicht:

Beide Flügel flankierten einen Mittelschrein mit Skulpturen, der Maria mit dem Kind zwischen den beiden Johannes zeigte. Darunter befand sich eine Predella mit Heiligenbüsten (u. a. Petrus und Paulus), darüber eine Noli-me-tangere-Gruppe zwischen den hll. Stephanus und Laurentius. Das Retabel wurde 1514 von dem Komtur Peter von Englisberg in Auftrag gegeben. Die Flügel sind auf der linken Innen- sowie auf der rechten Aussenseite signiert und datiert. Um 1712 wurde der spätgotische Altar auseinandergenommen und durch einen barocken ersetzt. Die Skulpturen befinden sich zum Teil noch heute vor Ort.

In het Nederlands:

Beide vleugels flankeerden een middenschrijn met sculpturen, waarop Maria met het kind tussen de twee Johannesfiguren was afgebeeld. Daaronder bevond zich een predella met heiligenbustes (onder andere Petrus en Paulus), daarboven een Noli-me-tangere-groep tussen de heiligen Stefanus en Laurentius. Het retabel werd in 1514 in opdracht gegeven door de commandeur Peter von Englisberg. De vleugels zijn gesigneerd en gedateerd op de linker binnenzijde en de rechter buitenzijde. Rond 1712 werd het laatgotische altaar uit elkaar genomen en vervangen door een barok exemplaar. Een deel van de sculpturen bevindt zich nog altijd ter plaatse.

Het woord ‘middenschrijn’ verdient extra aandacht.
In het midden, dus tussen beide vleugels, bevond zich geen centraal schilderij.
Tussen de vleugels was een diepe, kastvormige ruimte
met onder andere een beeldengroep:
Maria met kind tussen Johannes de Doper en Johannes de Evangelist.

Heel precies:
in het midden zag je, van boven naar beneden:

Boven:
Een Noli‑me‑tangere‑schilderij, met de verrezen Christus als tuinman,
geflankeerd door de heiligen Stefanus en Laurentius.
Stefanus en Laurentius staan er niet als deel van het verhaal,
maar als diaken‑martelaren die de verrijzenis van Christus
liturgisch omlijsten en het heiligenprogramma van het retabel verbreden.

Daar onder:
Maria met het kind, tussen Johannes de Doper en Johannes de Evangelist
— de beeldengroep in de middenschrijn.

Helemaal onderaan:
Een predella, een strook met kleinere schilderijen onder aan een altaar,
hier met een rij kleine heiligenvoorstellingen, waaronder Petrus en Paulus.

Een vraag over wat we niet zien

De museumtekst zegt nog iets interessants:

Die bemalten Flügel wurden beschnitten, so dass von dem links oben erscheinenden Apokalyptischen Weib im Bild des Johannes auf Patmos nur noch die untere Hälfte erhalten ist.

In het Nederlands:

De beschilderde vleugels zijn bijgesneden, waardoor van het Apocalyptische Vrouw‑beeld dat links boven in de voorstelling van Johannes op Patmos verschijnt, alleen nog de onderste helft bewaard is gebleven.

Het museum vermeldt dat de Patmos‑voorstelling aan de bovenkant is ingekort,
waardoor van de Apocalyptische Vrouw alleen het onderste deel resteert.
Op mijn foto zie je linksboven een rode gloed met daarin vormen die
plooien rond benen/voeten lijken.

Opmerkelijk is dat de keerzijde van hetzelfde paneel
— de scène met Johannes in de olieketel —
geen zichtbare inkorting vertoont en volledig intact lijkt.
Hoe deze twee constateringen zich precies tot elkaar verhouden, blijft een open vraag.

Het programma

De verschillende onderdelen, de vleugels, de Noli‑me‑tangere‑schildering,
de beeldengroep en de predella, zijn zorgvuldig tot één geheel samengesteld.

In het retabel vormt Christus de verticale as van het geheel:
bovenin verschijnt hij als de verrezen Heer in de Noli‑me‑tangere‑groep,
in het midden als kind op Maria’s arm tussen Johannes de Doper
en Johannes de Evangelist,
en onderaan wordt het geheel gedragen door de predella met apostelenbustes
zoals Petrus en Paulus.

De twee Johannes‑figuren op de vleugels omlijsten dit Christocentrische programma:
de Doper als degene die zijn komst voorbereidt (links),
de Evangelist als degene die zijn leven doorgeeft (rechts).

Hun bekende legendes
— de onthoofding van de Doper, de olie‑proef en Patmos bij de Evangelist —
kleuren hun persoonlijkheid wel, maar spelen in dit altaar slechts als achtergrond mee;
hier staan zij vooral in hun rol als voorloper en getuige rond het leven van Christus.

---

Wat ik bij het afronden van dit bericht me realiseerde
is dat door een tentoonstelling over ‘achterkanten’ we ook voorstellingen
te zien hebben gekregen die we normaal niet zien
en die misschien helemaal niet meer zo mooi zijn zoals
het zwaar beschadigde ‘St John the Evangelist on Patmos’
en eerder al twee panelen van de Meister von Sierentz.

---