Verso: Een drieluik zonder hart

DSC05712 01 BazelKunstmuseumBaselVersoFlämischerMeister16.JhAdorationOfTheShepherdsFlightIntoEgyptAnnunciationölAufHolz
Bazel, Kunstmuseum Basel, Verso, Flämischer Meister, 16.Jahrhundert, Adoration of the shepherds, Flight into Egypt; Annunciation, öl auf holz.

Dat het centrale paneel ontbreekt
is natuurlijk het eerste wat je opvalt bij dit werk.
Zou het in de collectie-opstelling ook altijd worden opgesteld
zoals dat in de tentoonstelling gebeurde?

DSC05712 02 BazelKunstmuseumBaselVersoFlämischerMeister16.JhAdorationOfTheShepherdsFlightIntoEgyptAnnunciationölAufHolz
De hoed op de rug van Maria (vooral het koord) en de rode doek rond de hals van Jozef (vooral de plooien) vond ik opvallende details.

Maar los van het ontbrekende deel
— en de poging om op basis van de vleugels, hun voorstellingen
en de eerder getoonde drieluiken het programma van het centrale paneel
te reconstrueren —
vielen me nog wat dingen op:

De plooien in de kleding lijken door techniek
en minder door waarneming tot stand gekomen te zijn.
Op sommige plaatsen leidt dat tot vreemde kronkels in de stof.
Terwijl op andere plaatsen, zoals de rode doek om de hals van Jozef
bij de Flight into Egypt, het effect best het idee van een windvlaag oproept.

Op de Adoration of the shepherds was ik op zoek naar Jozef.
De verdwaald aandoende, kabouterachtige figuur op de achtergrond
lijkt nog het meest op de Jozef op de Flight into Egypt.

DSC05713 01 BazelKunstmuseumBaselVersoFlämischerMeister16.JhAdorationOfTheShepherdsIdem
Adoration of the shepherds.
DSC05713 02 BazelKunstmuseumBaselVersoFlämischerMeister16.JhAdorationOfTheShepherdsIdem Josef
Zou dit Jozef zijn?
DSC05714 01 BazelKunstmuseumBaselVersoFlämischerMeister16.JhIdemFlightIntoEgyptIdemölAufHolz
DSC05714 02 BazelKunstmuseumBaselVersoFlämischerMeister16.JhIdemFlightIntoEgyptIdemölAufHolz
Het detail van de hoed en de rode doek zijn hier beter te zien.

Op vlucht naar Egypte lopen Jozef en Maria op dit drieluik het drieluik uit (naar rechts).
Op het eerste drieluik in deze serie liepen ze juist de andere kant op,
het schilderij in.

Maria staat drie keer afgebeeld op deze vleugels:
als de verbaasde (?) aanstaande moeder
als trotse moeder die haar kind toont aan de herders
als vluchtende moeder onderweg naar Egypte (de scene is schrijnend actueel).
Maar de aanstaande moeder lijkt me een heel andere vrouw.

DSC05715BazelKunstmuseumBaselVersoFlämischerMeister16.JhIdemAnnunciationölAufHolz
DSC05716BazelKunstmuseumBaselVersoFlämischerMeister16.JhIdemAnnunciationölAufHolz Maria EenHeelAndereVrouwDanMoeder
DSC05717BazelKunstmuseumBaselVersoFlämischerMeister16.JhIdemAnnunciationölAufHolz EngelGabriël

Ik heb een fotografische reconstructie gemaakt van de gesloten vleugels
om zo de Annunciation volledig te zien.
Maria en de engel Gabriel lijken elkaar wel aan te kijken.
Maar het interieur van de twee panelen lijkt niet op elkaar afgestemd,
hoewel de tegelvloer wel kan aansluiten.

BazelKunstmuseumBaselVersoFlämischerMeister16.JhAdorationOfTheShepherdsFlightIntoEgyptAnnunciationölAufHolz ReconstructieGeslotenPanelenAnnunciation
De fotografische reconstructie gemaakt door de Argusvlinder.

Kijk zelf ook eens naar deze twee vleugels.
Ooit waren ze één drieluik met het nu verdwenen of onbekende centrale deel.
Je kunt ze gemakkelijk voorbij lopen maar Verso scheen, in ieder geval voor mij,
een heel nieuw licht op de begeleiders van de centrale voorstelling.


Verso, Tales from the Other Side – Het ritme van een drieluik

Ook in mijn tweede bericht over Verso staat een vroegmodern drieluik centraal.
De curator, Bodo Brinkmann, kiest bewust voor een ‘herhaling’.

DSC05703BazelKunstmuseumBaselVersoBartholomäusBruynDÄGeldorpGortziusAdorationOfTheMagiAnnunciationWithDonorFlightIntoEgyptWithFemaleDonorsIdemCa1525-1530And1600
Bazel, Kunstmuseum Basel, Verso, Bartholomäus Bruyn der ältere and Geldorp Gortzius, Adoration of the Magi, Annunciation with donor, Flight into Egypt with female donors, Saint George, Saint Christopher, circa 1525 – 1530 and 1600, öl auf eichenholz.

Maar het is geen echte herhaling:

  • de makers zijn andere kunstenaars dan die van het vorige drieluik
  • de schilders van dit werk hebben elk aan hun eigen panelen gewerkt,
    niet samen aan één paneel
  • het centrale paneel heeft hetzelfde thema: de aanbidding door de drie koningen
    de heilige familie krijgt daarop meer nadruk, waarop het Christuskind centraal staat
    Dat bereikt de schilder door de koningen naar achter te plaatsen
  • de zijpanelen zijn aan de binnenzijde inhoudelijk vergelijkbaar met het vorige drieluik
DSC05704BazelKunstmuseumBaselVersoBartholomäusBruynDÄGeldorpGortziusIdemSaintGeorgeIdemCa1525-1530And1600ÖlAufEichenholz
Saint George, de draak ligt al uitgeschakeld naast zijn rechterbeen.
DSC05706BazelKunstmuseumBaselVersoBartholomäusBruynDÄGeldorpGortziusIdemGeorgeSaintChristopherCa1525-1530And1600ÖlAufEichenholz
Saint Christopher die het kind Jezus op zijn schouder neemt om hem over te zetten naar de andere kant van de rivier.

Door de twee drieluiken met elkaar te vergelijken ontstaat wel een patroon:

  • de belangrijkste voorstelling staat centraal
  • verhalen uit het leven van Christus aan de binnenzijde van de vleugels
  • heiligen – beschermers en verdedigers van het christelijke geloof –
    aan de buitenzijde van de vleugels.

Zo ontstaat er een herhaalbaar patroon, een ritme in de drieluiken.
Interessant om dat bij andere drieluiken te toetsen.

Ook bij dit drieluik zijn de achterkanten belangrijk.
Ze zijn niet allemaal leeg.
Ze zijn beschilderd met voorstellingen.
Voorstellingen die in de kerk vaker zichtbaar waren
dan het centrale paneel of de binnenzijden van de vleugels.
Er zat niet alleen een ritme in de opzet van het drieluik.
Ook het gebruik was deel van een ritueel ritme:
het drieluik was meestal gesloten
met de buitenzijden van de vleugels in het zicht
alleen op speciale feestdagen opende het drieluik zich.
Alleen dan waren het centrale paneel, de donoren
en de aanvullende voorstellingen te zien.
Daarna sloot het drieluik zich weer voor enige tijd.
Als je eenmaal weet dat het drieluik meestal gesloten was,
vallen de buitenzijden anders op.

DSC05705 01 BazelKunstmuseumBaselVersoBartholomäusBruynDÄGeldorpGortziusIdemCa1525-1530And1600ÖlAufEichenholzAchterkantCentralePaneel
Dan blijft er nog één lege achterkant over: die van het centrale paneel. Blijkbaar bestaat dat paneel uit tenminste twee delen.
DSC05705 02 BazelKunstmuseumBaselVersoBartholomäusBruynDÄGeldorpGortziusIdemCa1525-1530And1600ÖlAufEichenholzAchterkantCentralePaneel LabelVeilingLabelBaselMuseum
Een label van een veiling en twee labels van Kunstmuseum Basel. De drie uitgesneden letters vertellen misschien ook nog een verhaal. Maar wat dat verhaal is weet ik niet…

Op het label van de veiling lees ik:

J.M. Heberle (H. Lempertz Söhne), Köln
Auction 11/5-03
Nr 5
Ankaufer: …….. Basel