Koninklijk Paleis Amsterdam: Het universum van Amsterdam – Schatten uit de cartografie van de Gouden Eeuw

Het Koninklijk Paleis op de Dam had ik nog nooit bezocht.
De tentoonstelling: ‘Het universum van Amsterdam – Schatten uit de
cartografie van de Gouden Eeuw’ gaf de doorslag.

Wat een fantastisch gebouw.
Wat een fascinerende tentoonstelling!

Vandaag is de tentoonstelling voor het laatste te zien.

De pracht en praal van de ‘Burgerzaal’ en de vertrekken er om heen
laten zien hoe rijk Amsterdam was in de 17e eeuw maar ook hoe
zelfverzekerd de burgers van Amsterdam waren.

IMG_1426KoninklijkPaleisAmsterdamDamAmsterdamHetUniversumVanAmsterdamSchattenUitDeCartografieVanDeGoudenEeuwVierschaar

De vierschaar. De plaats waar ter dood veroordelingen werden uitgesproken.


IMG_1427KoninklijkPaleisAmsterdamDamAmsterdamHetUniversumVanAmsterdamSchattenUitDeCartografieVanDeGoudenEeuwBijbekseSlangMetAppelDeVerleiding

De slang uit het Bijbels scheppingsverhaal met de appel. De duivel en de verleiding.


IMG_1428KoninklijkPaleisAmsterdamDamAmsterdamHetUniversumVanAmsterdamSchattenUitDeCartografieVanDeGoudenEeuwVierscgaarSalomonsOordeel

Het centrale reliëf van de Vierschaar: het Salomons oordeel. Artus Quellinus is de maker van al dit moois.


IMG_1429KoninklijkPaleisAmsterdamDamAmsterdamHetUniversumVanAmsterdamSchattenUitDeCartografieVanDeGoudenEeuwAtlasMetHetHemelgewelf

Atlas, hier in de Burgerzaal. Hij draagt de hemel op zijn schouders en kijkt neer op de marmeren wereldkaarten in de vloer van de zaal. De architect Jacob van Campen ontwierp de grote zaal als ontmoetingsplaats voor alle burgers. Op het dak van het paleis staat een bronzen versie.


IMG_1429KoninklijkPaleisAmsterdamDamAmsterdamHetUniversumVanAmsterdamSchattenUitDeCartografieVanDeGoudenEeuw

Atlas boven Vrouwe Justitia.


IMG_1430KoninklijkPaleisAmsterdamDamAmsterdamHetUniversumVanAmsterdamSchattenUitDeCartografieVanDeGoudenEeuwAapAlsWanddecoratie

Muurdecoratie met een aap en granaatappels.


IMG_1431KoninklijkPaleisAmsterdamDamAmsterdamHetUniversumVanAmsterdamSchattenUitDeCartografieVanDeGoudenEeuw

Rond de Burgerzaal zijn een aantal gangen die toegang geven tot allerlei kantoren. Heen kantoortuinen zoals we die nu kennen maar deftige vertrekken voor regenten en burgemeesters. Nu ontvangstruimtes van de koning.


IMG_1432KoninklijkPaleisAmsterdamDamAmsterdamHetUniversumVanAmsterdamSchattenUitDeCartografieVanDeGoudenEeuwWanddecoratie

Muurdecoratie.


IMG_1433KoninklijkPaleisAmsterdamDamAmsterdamHetUniversumVanAmsterdamSchattenUitDeCartografieVanDeGoudenEeuw

Een van de ‘kantoren’.


IMG_1434KoninklijkPaleisAmsterdamDamAmsterdamHetUniversumVanAmsterdamSchattenUitDeCartografieVanDeGoudenEeuw


IMG_1435KoninklijkPaleisAmsterdamDamAmsterdamHetUniversumVanAmsterdamSchattenUitDeCartografieVanDeGoudenEeuwJoanBlaeuAtlasMajor1662

Blaeu-kabinet voor de Atlas Major, anoniem, rond 1664.


De hele wereld in een atlas.
De Atlas Major was een prestigeproject.
Vanaf 1662 bracht Joan Blaeu hem uit: twaalf delen met bijna 600 kaarten en duizenden pagina’s met beschrijvingen van de wereld.
Het maakte Blaeu de beroemdste cartograaf van zijn tijd.
In de Atlas Major komen veel facetten van de Gouden Eeuw samen:
de aanwezigheid van Nederlanders in de wereld, de rijkdom die er vergaard werd en de rijke cultuur
van wetenschap, kunst en ondernemerschap, die in Amsterdam en de Republiek bloeide.
Cartografie als symbool van een tijdperk.

 

Pronkkabinet voor een atlas.
De Atlas Major was zo bijzonder (en omvangrijk) dat er speciale pronkkasten voor gemaakt werden.
Dit exemplaar is wel de mooiste die nog bestaat.
Het perenhout is gesneden in de vorm van drakenpoten, engelen, bloemen en planten.
Een wat exotisch aandoend, maar spannend geheel.

IMG_1436KoninklijkPaleisAmsterdamDamAmsterdamHetUniversumVanAmsterdamSchattenUitDeCartografieVanDeGoudenEeuwJoanBlaeuAtlasMajor1662Tekst
IMG_1437KoninklijkPaleisAmsterdamDamAmsterdamHetUniversumVanAmsterdamSchattenUitDeCartografieVanDeGoudenEeuwJoanBlaeuAtlasMajor1662PronkkabinetVoorEenAtlasTekst


IMG_1438KoninklijkPaleisAmsterdamDamAmsterdamHetUniversumVanAmsterdamSchattenUitDeCartografieVanDeGoudenEeuwJoanBlaeu

De aanleiding om naar Amsterdam te gaan was naast het paleis en de tentoonstelling, het feit dat we op vakantie gingen.


IMG_1439KoninklijkPaleisAmsterdamDamAmsterdamHetUniversumVanAmsterdamSchattenUitDeCartografieVanDeGoudenEeuwJoanBlaeuHongaarseKlederdracht

De atlassen tonen niet alleen kaarten maar ook bijvoorbeeld klederdracht. Hongaarse klederdracht in dit voorbeeld.


IMG_1441KoninklijkPaleisAmsterdamDamAmsterdamHetUniversumVanAmsterdamSchattenUitDeCartografieVanDeGoudenEeuwJoanBlaeuVenetianenMarokko

Of Venetiaanse dracht.


IMG_1441KoninklijkPaleisAmsterdamDamAmsterdamHetUniversumVanAmsterdamSchattenUitDeCartografieVanDeGoudenEeuwJoanBlaeuVarendeVloot

Of een vloot op zee.


IMG_1442KoninklijkPaleisAmsterdamDamAmsterdamHetUniversumVanAmsterdamSchattenUitDeCartografieVanDeGoudenEeuwJoanBlaeuVraagtekenDeAtlasVanDeGroteKeurvorstVanBrandenburg

De enorme atlas voor de Grote Keurvorst van Brandenburg lag toevallig open op Italië.


IMG_1444KoninklijkPaleisAmsterdamDamAmsterdamHetUniversumVanAmsterdamSchattenUitDeCartografieVanDeGoudenEeuwJoanBlaeuVraagtekenDeAtlasVanDeGroteKeurvorstVanBrandenburgDeLaarsVanItalie

Laat ‘de hak van Italië’ nou net het gebied zijn waar wij naar toe gaan op vakantie.


De atlas van de Grote Keurvorst van Brandenburg is één van de allergrootste boeken ter wereld.
De gigant weegt 125 kilo en meet geopend 170 bij 220 centimeter.
Dit onhandelbare boek werd niet gemaakt om in te bladeren, maar als imponerend pronkstuk.
De atlas bevat 37 grote, gekleurde, wandkaarten, ingebonden in een zware omslag.

Johan Maurits van Nassau-Siegen bestelde het boek rond 1663 voor zijn vriend, Friedrich Wilhelm, de keurvorst van Brandenburg.
Alleen het meest uitzonderlijke geschenk was goed genoeg en deze reuzenatlas voldeed bij uitstek.
Het boek is één van drie reuzenatlassen die in Amsterdam werden gemaakt, vermoedelijk door Joan Blaeu, voor bijzondere opdrachtgevers.
Hun formaat was zo uitzonderlijk dat pas in 2012 voor het eerst twee grotere reuzenboeken gemaakt werden.

IMG_1444KoninklijkPaleisAmsterdamDamAmsterdamHetUniversumVanAmsterdamSchattenUitDeCartografieVanDeGoudenEeuwJoanBlaeuVraagtekenDeAtlasVanDeGroteKeurvorstVanBrandenburgRandfiguur

Dit is nog eens een echt ‘randfiguur’. Joan Blaeu (?), De atlas van de Grote Keurvorst van Brandenburg.


IMG_1448KoninklijkPaleisAmsterdamDamAmsterdamHetUniversumVanAmsterdamSchattenUitDeCartografieVanDeGoudenEeuwAtlassenInMiniatuur

Petronella Oortman was één van de rijkste vrouwen van Amsterdam.
Zij liet een groot pronkpoppenhuis bouwen en richtte het levensecht in.
Behalve prachtig meubilair, gebruiksvoorwerpen en schilderijen, horen ook deze drie atlassen tot de inboedel.
Ze zijn gemaakt uit stukjes van echte gedrukte kaarten.

IMG_1447KoninklijkPaleisAmsterdamDamAmsterdamHetUniversumVanAmsterdamSchattenUitDeCartografieVanDeGoudenEeuwAtlassenInMiniatuurTekst


IMG_1449KoninklijkPaleisAmsterdamDamAmsterdamHetUniversumVanAmsterdamSchattenUitDeCartografieVanDeGoudenEeuwAtlasMinorJodocusHondius1607

In 1607 gaf Jodocus Hondius een van de eerste atlassen uit op klein formaat uit.
De reden hiervoor geeft hij in zijn voorwoord: de atlas is voor mensen die geïnteresseerd zijn in geografie,
maar een groot exemplaar te duur of onpraktisch vinden.
Hondius vond duidelijk een gat in de markt, zijn atlas werd een commercieel succes.

IMG_1450KoninklijkPaleisAmsterdamDamAmsterdamHetUniversumVanAmsterdamSchattenUitDeCartografieVanDeGoudenEeuwAtlasMinorJodocusHondius1607Tekst


IMG_1451KoninklijkPaleisAmsterdamDamAmsterdamHetUniversumVanAmsterdamSchattenUitDeCartografieVanDeGoudenEeuwFrançoisHalmaAtlasDerNederlandenRond1816AgriBatavorum

François Halma: Atlas der Nederlanden. Rond 1816: Agri Batavorum.


IMG_1453KoninklijkPaleisAmsterdamDamAmsterdamHetUniversumVanAmsterdamSchattenUitDeCartografieVanDeGoudenEeuwGangenRondDeBurgerzaal

Een van de gangen die uitkomen op de Burgerzaal en die dienden als tentoonstellingsruimte (met projectie).


IMG_1454KoninklijkPaleisAmsterdamDamAmsterdamHetUniversumVanAmsterdamSchattenUitDeCartografieVanDeGoudenEeuwMozeszaalJacobDeWit1737

De Mozeszaal. Jacob de Wit schilderde in 1737 dit enorme doek waarvan je nu maar een klein maar centraal deel ziet.


IMG_1455KoninklijkPaleisAmsterdamDamAmsterdamHetUniversumVanAmsterdamSchattenUitDeCartografieVanDeGoudenEeuw

Een soort van grisaille in diezelfde Mozeszaal.


IMG_1456KoninklijkPaleisAmsterdamDamAmsterdamHetUniversumVanAmsterdamSchattenUitDeCartografieVanDeGoudenEeuwTussenDeKroonluchterDoor

Ik zal niet zeggen dat ik dit allemaal mooi vind maar indruk maakt het wel.


IMG_1457KoninklijkPaleisAmsterdamDamAmsterdamHetUniversumVanAmsterdamSchattenUitDeCartografieVanDeGoudenEeuw


IMG_1458KoninklijkPaleisAmsterdamDamAmsterdamHetUniversumVanAmsterdamSchattenUitDeCartografieVanDeGoudenEeuwWanddecoratie


IMG_1459KoninklijkPaleisAmsterdamDamAmsterdamHetUniversumVanAmsterdamSchattenUitDeCartografieVanDeGoudenEeuwGetBalkonEnHetMonumentopDeDam

Hét balkon en hét monument op de Dam.


IMG_1460KoninklijkPaleisAmsterdamDamAmsterdamHetUniversumVanAmsterdamSchattenUitDeCartografieVanDeGoudenEeuwEenPlafondschildering


IMG_1461KoninklijkPaleisAmsterdamDamAmsterdamHetUniversumVanAmsterdamSchattenUitDeCartografieVanDeGoudenEeuwRgenDeMuur

Dit decoratieve element op de muur zag je eerder terug in de plafondschildering.


De roedenbundels met een bijl of fasces (in Latijn). Dit is een oud Romeins symbool van het gezag van de hogere magistraten. Het symbool bestaat uit een bundel houten roeden (berkentakken) die een bijl insluiten, bijeengehouden door roodleren riemen. Fasces werden door ambtenaren (lictores) voor de magistraten uit gedragen en betekenen de “macht om te straffen”. De bijl symboliseerde de “macht over leven en dood” en de riemen de “macht om te arresteren”.

Tekst gevonden in een beschrijving van het thema van Open Monumentendag 2016.


IMG_1462KoninklijkPaleisAmsterdamDamAmsterdamHetUniversumVanAmsterdamSchattenUitDeCartografieVanDeGoudenEeuwHetTapijt

Een tapijt.


IMG_1464KoninklijkPaleisAmsterdamDamAmsterdamHetUniversumVanAmsterdamSchattenUitDeCartografieVanDeGoudenEeuw

Een stoel.


IMG_1465KoninklijkPaleisAmsterdamDamAmsterdamHetUniversumVanAmsterdamSchattenUitDeCartografieVanDeGoudenEeuwKaartInDeVloerVanDeBurgerzaal

Klein deel van een van de kaarten in de vloer van de Burgerzaal met een geel klein stukje van de projectie die op de kaarten plaatsvond.


De drie oorspronkelijke kaarten werden ontworpen door de beroemde Joan Blaue.
Hij was de meest succesvolle cartograaf van Amsterdam en lid van het stadsbestuur.
Als voorbeeld voor de twee galfronden van de wereld gebruikte hij vermoedelijk zijn eigen prestigieuze wandkaart uit 1648.
Het was de grootste gedrukte kaart tot dan toe en bevatte recente cartografische informatie.
Het meest opvallend is de noordwestkust van Australie (Nova Hollandia) en Tasmanië, in 1643 in kaart gebracht door Abel Tasman.

IMG_1467KoninklijkPaleisAmsterdamDamAmsterdamHetUniversumVanAmsterdamSchattenUitDeCartografieVanDeGoudenEeuwBurgerzaal


IMG_1468KoninklijkPaleisAmsterdamDamAmsterdamHetUniversumVanAmsterdamSchattenUitDeCartografieVanDeGoudenEeuwStoel


IMG_1469KoninklijkPaleisAmsterdamDamAmsterdamHetUniversumVanAmsterdamSchattenUitDeCartografieVanDeGoudenEeuwPieterGoosDeZee-atlasOfteWater-wereld1669

Pieter Goos, De Zee-atlas ofte Water-wereld, 1669.

IMG_1470KoninklijkPaleisAmsterdamDamAmsterdamHetUniversumVanAmsterdamSchattenUitDeCartografieVanDeGoudenEeuwPieterGoosDeZee-atlasOfteWater-wereld1669

IMG_1471KoninklijkPaleisAmsterdamDamAmsterdamHetUniversumVanAmsterdamSchattenUitDeCartografieVanDeGoudenEeuwPieterGoosDeZee-atlasOfteWater-wereld1669Tekst

Waterwereld

Nuttig voor ‘heren en kooplieden’ en ‘schippers en stuurlieden’, zo adverteert Pieter Goos zijn Zee-atlas met 41 uirtvouwvare kaarten.
De prachtige kleuring suggereert dat dit exemplaar voor de eerste, rijkere groep bestemd was.
Goos specialiseerde zich in maritieme cartografie.
Zijn uitgeverij stond aan de Texelse kaai, aan het havenfront (de huidige Prins Hendrikkade).


IMG_1472KoninklijkPaleisAmsterdamDamAmsterdamSchattenUitDeCartografieVanDeGoudenEeuwJanHuygenVanLinschotenVornelisClaesItinerarioVoyageOfteSchipvaertVanIanGuygenVanLinschotenNaerOostOftePortugaelsIndien1596

Jan Huygen van Linschoten, Cornelis Claes: Itinerario Voyage ofte schipvaert van Ian Huygen van Linschoten naer Oost ofte Portugaels Indiën, 1596.

IMG_1473KoninklijkPaleisAmsterdamDamAmsterdamJanHuygenVanLinschotenCornelisClaesItinerarioVoyageOfteSchipvaertVanIanGuygenVanLinschotenNaerOostOftePortugaelsIndien1596Tekst

Reis naar Indië

De rijke Indische archipel was aanvankelijk een handelsgebied van de Portugezen en alleen zij wisten precies hoe je er heen moest varen.
Rond 1580 bemachtigde Jan van Linschoten geheime informatie over stromingen, dieptes, eilanden en zandbanken, die nodig was om veilig aan te komen.
Met zijn reisbeschrijving voeren Hollandse kooplieden ook naar de Oost en werd de archipel een wingewest van de VOC.


IMG_1474KoninklijkPaleisAmsterdamDamAmsterdamHetUniversumVanAmsterdamSchattenUitDeCartografieVanDeGoudenEeuwWestIndischePaskaert

West-Indische paskaert.

West-Indische paskaert waer in de graden der breedde over wederzijden vande middellijn wassende so vergrooten dat die geproportioneert sijn tegen hunne nevenstaende graden der lengde :, vertonende (behalven Europaes zuydelijckste) alle de zeekusten van Africa en America, begrepen in ’t Octroy bij de H.M.H. Staten Generael der vereenichde Nederl. verleent aende Generale West Indische Compagnie : mitsgaders die van Peru en Chili inde groote Zuyd-Zee


IMG_1476KoninklijkPaleisAmsterdamDamAmsterdamHetUniversumVanAmsterdamSchattenUitDeCartografieVanDeGoudenEeuwNieuwamsterdamOfManhattan

Het aanzicht van Nieuw Amsterdam of Manhattan.


IMG_1477KoninklijkPaleisAmsterdamDamAmsterdamHetUniversumVanAmsterdamSchattenUitDeCartografieVanDeGoudenEeuwGlobesTeKoopSolomonOfDirckDeBrayInterieurVanEenWinkelRond1650-1675

Of je nog een globe wilt kopen? Solomon of Dirck de Bray, Interieur van een winkel. Rond 1650 – 1675. De winkel staat vol met boeken en er hangen schilderijen. Maar achterin. Boven op de planken staan globes. Allemaal te koop.


IMG_1479KoninklijkPaleisAmsterdamDamAmsterdamHetUniversumVanAmsterdamSchattenUitDeCartografieVanDeGoudenEeuwMuurdecoratie


IMG_1480KoninklijkPaleisAmsterdamDamAmsterdamHetUniversumVanAmsterdamSchattenUitDeCartografieVanDeGoudenEeuwMuurdecoratieDetail

Detail van de muurdecoratie van de vorige foto. Een globe met sterrenbeelden (?).


IMG_1483KoninklijkPaleisAmsterdamDamAmsterdamHetUniversumVanAmsterdamSchattenUitDeCartografieVanDeGoudenEeuwPrachtigPlafond


IMG_1484KoninklijkPaleisAmsterdamDamAmsterdamHetUniversumVanAmsterdamSchattenUitDeCartografieVanDeGoudenEeuw


IMG_1486KoninklijkPaleisAmsterdamDamAmsterdamHetUniversumVanAmsterdamSchattenUitDeCartografieVanDeGoudenEeuw


IMG_1488KoninklijkPaleisAmsterdamDamAmsterdamHetUniversumVanAmsterdamSchattenUitDeCartografieVanDeGoudenEeuwKroonluchter

IMG_1489KoninklijkPaleisAmsterdamDamAmsterdamHetUniversumVanAmsterdamSchattenUitDeCartografieVanDeGoudenEeuwKroonluchterDetail

En een detail van de kroonluchter.


IMG_1490KoninklijkPaleisAmsterdamDamAmsterdamHetUniversumVanAmsterdamSchattenUitDeCartografieVanDeGoudenEeuw


IMG_1491KoninklijkPaleisAmsterdamDamAmsterdamHetUniversumVanAmsterdamSchattenUitDeCartografieVanDeGoudenEeuwBurgerzaalVrouweJustitiaDetailDeDood

De dood, onderdeel van de beeldengroep van Vrouwe Justitia in de Burgerzaal.


IMG_1492KoninklijkPaleisAmsterdamDamAmsterdamHetUniversumVanAmsterdamSchattenUitDeCartografieVanDeGoudenEeuwBurgerzaalVrouweJustitia

Vrouwe Justitia.


IMG_1493KoninklijkPaleisAmsterdamDamAmsterdamHetUniversumVanAmsterdamSchattenUitDeCartografieVanDeGoudenEeuwBurgerzaalStedenmaagd

De Stedenmaagd, het symbool voor Amsterdam.


Deze maand, 350 jaar geleden…

Deze maand, 350 jaar geleden begonnen in Breda de vredesonderhandelingen
tussen Engeland en Nederland. Ook Frankrijk en Denemarken waren partij
en Zweden trad op als bemiddelaar.
Al in 2002 bracht de Stadssocieteit De Gouden Cirkel daarover een
handzaam boekje/wandeltocht uit. Voor 2017 is er een herziene versie
uitgebracht.

 photo WP_20170514_008DeVredeVanBredaStadssocieteitDeGoudenCircel.jpg

De Vrede van Breda, 1667, Stadssocieteit De Gouden Cirkel.


Alle huizen van de onderhandelaars liggen op loopafstand van de plaats
waar de feitelijke onderhandelingen plaatsvonden: de KMA of
het Kasteel van Breda.
Een paar van de huizen zijn nog recent gerestaureerd.
En als je wilt weten hoe dat ook al weer zat met Nieuw Amsterdam / New York
en Suriname, dan is dit misschien een boekje voor jou.

In de boekhandel zag ik ook deze mooie folder.
Een aankondiging van 5 artikelen over de onderhandelaars
bij De Vrede van Breda. Maar daarover binnenkort meer.

 photo WP_20170514_007 1667DeVredeVanBreda.jpg

1667, De Vrede van Breda.


 photo LogoVredeVanBreda.jpg


De Vrede van Breda

 photo DSC_4010KMA.jpg

Voor het Kasteel van Breda is een plaquette aangebracht
die het verhaal vertelt van de Vrede van Breda.

 photo DSC_4011D01.jpg

De tekst op de plaquette is alsof het golven zijn opgeschreven
en luidt:

De Vrede van Breda
In het Kasteel van Breda zijn tussen mei en augustus 1667 de vredesonderhandelingen gevoerd, die
Een eind maakten aan de Tweede Engelse Oorlog (1665-1667). De onderhandelingen gingen tussen
Engeland, Nederland, Frankrijk en Denemarken, met Zweden als bemiddelaar.
Om de Engelsen onder druk te zetten stuurde raadspensionaris Johan de Witt een oorlogsvloot
Onder leiding van Michiel Adriaensz. de Ruyter en Cornelis de Witt naar Engeland. Op 10 juni 1667
Voerde het kort daarvoor opgerichte korps mariniers een raid uit op Sheerness, vervolgens
Doorbrak een schip de ketting waarmee de Medway was geblokkeerd en bracht een vlooteskader
De Engelse oorlogsvloot bij Chatham een gevoelige slag toe.
Daarna kwam er schot in de onderhandelingen. Op 31 juli werden de vredesvoorwaarden vastgesteld
En op 24 augustus werden deze in het Kasteel van Breda geratificeerd; dezelfde dag werd de vrede
Op het bordes van het stadhuis geproclameerd.
Bij de Vrede van Breda ruilde Nederland zijn aanspraken op Nieuw Amsterdam (New York) tegen
De Engelse op Suriname, erkende Engeland de Nederlandse heerschappij op de Molukken en
Aanvaarden de Engelsen op zee het beginsel ‘vrij schip, vrij goedt’.

Stadssocieteit De Gouden Cirkel ter gelegenheid Breda – 750.

 photo DSC_4011D02VrijSchipVrijGoedt.jpg

De hoofdletters in bovenstaande tekst
(en ook de lengte van de zinnen) zijn zoals op de plaquette.