Een bijzondere categorie in de boekenwereld

DeEersteAtlassen01

Atlassen vormen een bijzondere groep in de boekenwereld. Ze spraken en spreken, zelfs in de tijd van internet, heel snel tot de verbeelding. Ze vormen een soort van gids voor ons leven, een hulpmiddel om onze letterlijke plaats in de wereld te bepalen. Ze brengen fantasieën met zich mee over verre volkeren en landen.


Het was dan ook leuk om een tijd terug te lezen op twitter
(daar lees je ook leuk nieuws) dat er een serie postzegels uitkomt
over de makers van beroemde atlassen.

Vandaag op 23 maart is het dan zo ver.
Ik kocht een tijdje terug een setje met afbeeldingen van de
volgende reeks namen en hun kaarten:

Abraham Ortelius (1527 – 1598),
Theatre oft toonneel des aerdt-bodems:
waer inne te siene sijn die landt-tafelen der geheelder weerelt:
met een corte verclaringe der selver, 1570.

Gerard de Jode (1509 – 1591),
Speculum orbis terrarum, 1578.

Gerard Mercator (1512 – 1594),
Gli XVII provincie de gli Paesi Bassi, come Fiandra, Brabantia, Hollanda & Zelanda etc.
con gli termini de gli paesi vicini, 1585.

Jodocus Hondius (1563 – 1612),
Gerardi Mercatoris Atlas sive cosmographicae meditationes
de fabrica mundi et fabricati figura, 1619.

Willem Jansz. Blaeu (1571 – 1638),
Atlas Major, sive Cosmographia Blaviana, qua solum, salum, coelum,
accuratissime describuntur, 1662

Johannes Janssonius (1588 – 1664),
Ioannis Ianssonii Atlas contractus, sive Atlantis majoris compendium, 1666.

Wat een namen!

DeEersteAtlassen03 03

Van boven naar beneden: Gerard de Jode, Jodocus Hondius en Johannes Janssonius. De positie van ‘Nederland’ is op alle drie net iets anders.


DeEersteAtlassen02 01TheatrumOrbisTerrarumDeEersteAtlassen02 02OrteliusDeEersteAtlassen02 03GerardDeJode


De postzegels zijn ontworpen door Maud van Rossum.
Op haar website zag ik nog een paar hele mooie afbeeldingen van
de postzegels. Neem een kijkje.

DeEersteAtlassen04

DeEersteAtlassen03 01

DeEersteAtlassen02 00 TechnischeGegevens

DeEersteAtlassen03 02

Van boven naar beneden: Abraham Ortelius, Gerard Mercator en Willem Jansz. Blaeu. Van Blaeu was tot voor kort de Atlas Major te zien in het Huis van het Boek.


DeEersteAtlassen01

Met dank aan PostNL, de meeste tekst komt van hen af.


Atlas maior van Joan Blaeu

De reden waarom ik naar den Haag ging afgelopen zaterdag
was de tentoonstelling van de Atlas maior.
Deze beroemde atlas is in het geval van Huis van het Boek
afgezet (ingekleurd) door Dirck Jansz van Santen.
De atlas is in de basis gedrukt door een van de bekendste
drukkers van Nederland: Joan Blaeu.

IMG_2487HuidVanHetBoekJoanBlaeuAtlasMaior

De muren van de ruimte waar de 6 delen van de atlas te zien zijn, zijn bedrukt met fragmenten van kaarten. Denk bij het woord atlas niet meteen aan aan atlas als de Bosatlas. Het is niet één boek maar wordt gevormd door een aantal boeken. Soms gaat de informatie op de kaarten en in de boeken veel verder dan bij een Bosatlas.


Het is een van de topstukken van Huis van het Boek en het hoogtepunt van de Nederlandse boekdrukkunst uit de zeventiende eeuw: de Atlas Maior van de Amsterdamse drukker en uitgever Joan Blaeu.
De ‘Grote Atlas’, uitgegeven tussen 1662 en 1665, staat bekend als de mooiste atlas die ooit gemaakt is.
De atlas bevat ca 600 kaarten van alle gebieden van de wereld.
Naast een Latijnse editie verschenen er versies in het Nederlands, Frans, Duits en Spaans.
Veel exemplaren van de atlas werden voorzien van extra kaarten, bijvoorbeeld omdat die recenter of gedetailleerder waren.
Ook het museumexemplaar bevat veel toegevoegd materiaal.
Alle kaarten in dit exemplaar zijn ‘afgezet’ (ingekleurd) door de Amsterdamse meester-afzetter Dirck Jansz van Santen.
Bij de eigenlijke ‘Blaeu-atlas’ hoort een aantal Stedenboeken: boeken met plattegronden en beschrijvingen van steden in de Nederlanden en elders in Europa.
Ook een Zee-atlas maakt deel uit van het geheel.
Deze tentoonstelling laat de variantie en pracht van al die verschillende boeken zien.

IMG_2455JoanBlaeuAtlasMaiorEngeland

Omdat ik ging kijken op de eerste dag dat de Brexit definitief is begonnen, kan ik mijn bericht goed beginnen met de kaart van Engeland.


IMG_2456JoanBlaeuAtlasMaiorEngelandThreeGoldenLionsOnARedFieldRepresentingTheRulerOfTheKingdomOfEngland

Op de kaart staat het wapen afgebeeld van de Koning van Engeland, of zoals ik las op een site over heraldiek: ‘Three golden lions on a red field representing the ruler of the Kingdom of England’.


IMG_2457JoanBlaeuAtlasMaiorEngelandHetGoudStraaltJeTegemoet

Bij het werk van Van Santen spat het goud (zoals hier bij de letters) je tegemoet.


IMG_2458JoanBlaeuAtlasMaiorEngelandLondon

Detail van de kaart met London en omliggende steden. Iedere stad wordt gemarkeerd door een gouden punt.


De teksten in dit bericht zijn voor een groot deel afkomstig
van de borden op de tentoonstelling.

Familie Blaeu

 

De vader van Joan Blaeu, Willem Jansz (1571-1638), groeide op in Alkmaar.
Op 24-jarige leeftijd reisde hij naar Denemarken om te studeren bij de astronoom Tycho Brahe.
In 1596 trouwde hij in Alkmaar.
Joan, zijn oudste zoon, werd daar geboren.
Vanaf 1599 woonde het gezin in Amsterdam, waar Willem Jansz globes en instrumenten verkocht en vanaf 1602 ook kaarten en prenten.
In 1608 verscheen de eerste editie van zijn zeemansgids ‘Licht der zeevaert’.

 

Willem Jansz woonde en werkte vanaf 1605 op ’t Water (Het Damrak), naast zijn concurrent Johannes Janssonius.
Omdat hun namen op elkaar leken, voegde Willem Jansz vanaf 1621 de bijnaam van zijn grootvader, blauwe Willem, bij zijn naam.
Hij gebruikte vanaf toen ook het drukkersmerk met het motto ‘Indefessus agendo’, ‘Onvermoeibaar bezig’.
Blaeu drukte werken van dichters als Roemer Visscher en Vondel, maar ook verboden katholieke boeken.
Vanaf 1630 gaf gij atlassen uit.
In 1633 werd hij benoemd tot kaartmaker van de VOC.

 

In 1638 overleed Willem Jansz.
Zijn zoon Joan, die intussen rechten had gestudeerd, nam het bedrijf over.
In 1637 was aan de Bloemgracht een nieuwe, grote drukkerij gebouwd, de plek waar de Atlas Maior en vele andere uitgaven het licht zagen.
Net als zijn vader correspondeerde Blaeu met geleerden, zoals de brief aan een (onbekende) wetenschapper laat zien.
Blaeu vraagt of hij snel een tekst kan sturen over de modellen van het heelal van Copernicus (de zon draait om de aarde).
Die wil hij gebruiken in zijn voorwoord van zijn atlas.
In 1671 kocht Joan Blaeu een huis achter de Nieuwe Kerk, waar hij nog een drukkerij vestigde.
Die brandde in februari 1672 tot de grond toe af.
Joan Blaeu overleed niet veel later, op 28 december 1673.

IMG_2459GrollaeObsidio(BelegVanGroenlo)WillemBlaeu1629

Deze versie van Grollae Obsidio (Beleg van Groenlo) is gedrukt door Willem Blaeu in 1629. Het toont al de spreuk ‘Indefessus agendo’ die als een vorm van reclame of keurmerk werd gebruikt.


IMG_2461JoanBlaeuBriefVanJoanBlaeuAanEenOnbekendeWetenschapper30November1662

Dit is de handtekening van Joan Blaeu zoals die in de tekst wordt beschreven.


Dirk Jansz van Santen

 

‘Meester-afzetter’ klinkt anno 2020 niet als een reclame, maar een ‘afzetter’ was aan het eind van de zeventiende eeuw een inkleurder van prenten.
De inkleurder van de Atlas Maior van Huis van het boek was de beroemdste ‘meester-afsetter’ die Nederland ooit gekend heeft: Dirk Jansz van Santen (1637/8-1708).
Hij leefde en werkte in Amsterdam, maar over zijn leven is verder bijna niets bekend.
We weten dat hij werkte als boekbinder toen hij in 1674 trouwde.
Toen hij later lid werd van het St. Lucasgilde werd hij ‘afsetter’ genoemd.
Van Santens werk is te herkennen aan de uitzonderlijke luxe: hij maakte gretig gebruik van de beste en duurste pigmenten en bracht veelvuldig accenten aan met bladgoud.

 

Van Van Santen zijn uitsluitend topstukken bekend – atlassen, Statenbijbels en andere plaatwerken.
Verschillende bibliotheken in binnen- en buitenland bezitten door hem ingekleurde werken.
Behalve de Atlas maior heeft Huis van het Boek ook een door hem ingekleurd exemplaar van een werk van de Leidse hoogleraar Petrus Cunaeus (1586-1638) over het Joodse volk in het Oude Testament.

IMG_2462AfzetterDirkJanszVanSantenPetrusCaneausDeRepublykDerHebreenOfGemeenebestDerJoden3dlnAmsterdamWGoeree1684

Aan dit boek werkte ook Dirk Jansz van Santen. Het boek is geschreven door Petrus Caneaus en heet: ‘De Republyk der Hebreen of Gemeenebest der Joden. Het boek bestaat uit 3 delen.ln Amsterdam uitgegeven door W. Goeree in 1684. Iemand kon dus een boek schrijven en laten uitgeven. Een uitgever kon ook het initiatief nemen om een tekst te drukken en verkopen. Daarbij was het niet zo dat automatisch alle delen op dezelfde manier werden ingebonden of dat alle delen werden voorzien van platen of dat die platen ingekleurd werden. Afhankelijk van de grootte van je beurs liet je aanvullende werkzaamheden als binden in perkament of leer en het afsetten uitvoeren.


IMG_2463AfzetterDirkJanszVanSantenPetrusCaneausDeRepublykDerHebreenOfGemeenebestDerJoden3dlnAmsterdamWGoeree1684

Een ander deel van dit boek.


De Banden.

 

Exemplaren van de Atlas Maior werden vaak gebonden in perkament met een in goud gestempeld patroon van plaat- en rolstempels.
De atlas van Huis van het Boek is geen uitzondering.
We weten dat de beroemde Amsterdamse boekbinder Albertus Magnus banden maakte voor atlassen van Blaeu.
Hoewel het niet met zekerheid te zeggen is – andere Amsterdamse boekbinders maakten banden die erg leken op die van Magnus – is het goed mogelijk dat hij ook de banden om dit exemplaar heeft gemaakt.

IMG_2467PerkamentenBand

Als amateur boekbinder heb ik ook met aandacht gekeken naar de banden: wit perkament met goudopdruk.


IMG_2469PerkamentenBandRug

Zicht op de rug. Het lijkt erop dat de linten waarop de katernen zijn genaaid door de band komen.


IMG_2470PerkamentenBandUitstekendeLusjes

Hier zie je zo’n lint er een beetje uitsteken. Maar waarschijnlijk valt daar meer over te zeggen.


IMG_2471PerkamentenBand

Aan de voorsnede (voorkant) van het boek zie je dat er een randje perkament omgeslagen is, komend van het voor- en achterplat. De functie van de stukjes leer (?) zie ik niet maar had misschien met de sluiting te maken of was puur voor de versiering.


IMG_2472PerkamentenBand

Hier lijkt het er op alsof de kapitaalkern door het perkament komt. Hoe de twee (band en kapitaalkern) aan elkaar bevestigd zijn kan ik zo niet zien. Het eerste katern (van onder af gezien) lijkt van een ander materiaal.


IMG_2473AtlasMaiorJoanBlaeuKaartNicolaesVisscherNieuwNederland

Terug naar de kaarten: Noord Amerika, de oostkust.


Deze kaart van ‘Nieuw Nederland’ werd uitgegeven door Blaeu’s concurrent Nicolaes Visscher.
Hij werd vermoedelijk toegevoegd omdat hij gedetailleerder is dan de kaart van Blaeu, en omdat hij een panorama van Nieuw Amsterdam heeft.
De kaart dateert oorspronkelijk uit 1656, maar dit is een heruitgave uit 1685.
Op dat moment was Nieuw-Amsterdam al definitief overgedragen aan de Engelsen en heette het New York.
Aan de geografische namen op de kaart zijn de lokale indianenstammen af te lezen.
Ook hun dorpen en vaartuigen staan afgebeeld, net als de fauna.

IMG_2475AtlasMaiorJoanBlaeuKaartVanChina

De volgende kaart is van het Keizerrijk China.


De Chinese Muur is duidelijk zichtbaar op deze kaart van het oosten van China.
Hij werd gemaakt op basis van gegevens van de jezuïet Martinus Martini (1614-1661), die tussen 1643 en 1651 in China had rondgereisd als missionaris.
Dit deel van de Atlas maior heet ‘Novus atlas sinensis’ (Nieuwe Chinese atlas) en staat bekend als de eerste westerse atlas van het land.
De kaart is ook de eerste waarop Korea niet meer als eiland wordt weergegeven.

IMG_2476AtlasMaiorJoanBlaeuKaartVanChinaEersteWesterseKaarMetKoreaNietAlsEenEiland

Atlas Maior van Joan Blaeu: Kaart van China, de eerste westerse kaar met Korea niet als een eiland afgebeeld maar als schiereiland.


IMG_2478AtlasMaiorJoanBlaeuPieterGoosOostzee

Er lag ook een zeekaart open: van de Oostzee. Ik vond het instrument dat de man gebruikt heel bijzonder. Daarnaast is de ‘vertaaltabel’ voor de verschillende soorten ‘mijlen’ opvallend. Als ik het Oudnederlands goed lees: Duitse, Spaanse, Engelse en Franse mijlen. De naam van de maker van de kaart staat er ook bij: Pieter Goos.


IMG_2479AtlasMaiorJoanBlaeuStedenkaartRomeCastelSantAngeloEngelenburchtEnSintPieter

Detail van de kaart van Rome met de Engelenburcht en de St. Pieter.


IMG_2479AtlasMaiorJoanBlaeuStedenkaartRomeCastelSantAngeloEngelenburchtEnSintPieterDetailStPieter

Dit is denk ik het detail van de St. Pieter. Vanaf de rug gezien met bovenaan het St. Pietersplein met de obelisk.


IMG_2480AtlasMaiorJoanBlaeuStedenkaartRome


IMG_2483AtlasMaiorJoanBlaeuStedenkaartRome

Rome en Vaticaanstad.


IMG_2484AtlasMaiorJoanBlaeuHaarlemAanwijzingDerVermaersteEnMerckelijkstePlaetzen10tHuysVanLaurensKosterVinderDerDruckKonst

Dit is een detail van de kaart van Haarlem. Dat is dan werer zo leuk omdat je er het huis van Laurens Koster kunt zien. Dat is nummer 10 op ‘Aanwijzing der vermaerste en merckelijkste plaetzen’.

IMG_2485AtlasMaiorJoanBlaeuHaarlemAanwijzingDerVermaersteEnMerckelijkstePlaetzen10tHuysVanLaurensKosterVinderDerDruckKonst

10. ’t Huys van Laurens Koster, vinder der Druck konst.


IMG_2486AtlasMaiorJoanBlaeu

Dit wapen zal vast met Haarlem te maken hebben naar ik kon het met Wikipedia niet thuisbrengen.


IMG_2489HuisVanHetBoekDenHaagAtlasMaiorJoanBlaeu

Hier liggen ze dan: Atlas Maior van Joan Blaeu in het Huis van het Boek en Den Haag. Over een paar weken kun je andere kaarten zien van dezelfde atlas.


Boeken in Arnhems bezit

Gisteren ben ik in Arnhem geweest,
ondanks dat de NS en Prorail zich gezamelijk verzet hebben.
Ik heb een bezoek gebracht aan het Rozet, een combinatie van
museum, bibliotheek, restaurant, uitkijkpunt en kunstuitleen.
Er was daar een rondleiding. Dit was de beschrijving:

In de collectie van Bibliotheek Arnhem zijn zo’n 43.000 oude drukken en handschriften te vinden.
De Gelderland Bibliotheek beheert dit Gelders erfgoed.
De objecten zijn onder meer afkomstig uit voormalige kloosters, de boekerij van Arnhem, de vroegere Gelderse Academie in Harderwijk, het Arnhems Historisch Genootschap Prodesse Conamur en de nalatenschappen van voorname Arnhemmers zoals Alexander Ver Huell.
In een speciale ruimte in het Erfgoedcentrum van Rozet,
de ‘schatkamer’, zijn een aantal prachtige boekbanden te zien.

Bij deze rondleiding zijn een aantal bijzondere boeken en brochures te zien.
Daarnaast wordt een aantal topstukken uit de collectie gepresenteerd en toegelicht, waaronder de beroemde Atlas van Blaeu en fraaie middeleeuwse handschriften.

Leuk was te horen dat met ook veel kranten verzameld heeft: 200 titels!
Varierend van huis-aan-huis bladen tot dagbladen.
Maar die waren niet het onderwerp van het bezoek.

Zo zagen we een encyclopedie van Diderot uit 1771, het oudste
drukwerk in Geklders bezit, een bijbelcommentaar uit 1476.
Zwart met rode accenten en rode kapitalen. Het rood was na het drukken
met de hand aangebracht.
Een bijbelcommentaar van Nicolas de Lyra. Nicolas was een
Franciscaner monnik die leefde van circa 1270 – 1349.
Dit bijbelcommentaar is uitgegeven in 1498 op perkament.
Ook zwart met wit maar nu ook handgekleurde afbeeldingen gemaakt
met houtdruk.

 photo WP_20151128_001KroniekVanNeurenbergNeurenberg.jpg

Kroniek van Neurenberg, houtdruk van de stad Neurenberg, 1493.


Toen zagen we de Kroniek van Neurenberg. Het koffietafelboek
van de Middeleeuwen.

 photo WP_20151128_002KroniekVanNeurenbergVenetie01.jpg

Kroniek van Neurenberg, houtdruk van de stad Venetie, 1493.

 photo WP_20151128_002KroniekVanNeurenbergVenetie02.jpg

Detail van Venetie.


Een convoluut (verzamelhandschrift) van Arend van Slichtenhorst.
We zagen werken van Durer uitgegeven door Johannes Janssonius.
Een Atlas Minor van Mercator en een Atlas Major van Joan Blaeu.
Een deel over Spanje.

 photo WP_20151128_003EscorialAtlasMajorJoanBlaeuUitDeLegaatVanDeBurgemeesterVanHarderwijkDeelOverSpanjeTitelblad1665Perkament.jpg

Atlas Major van Joan Blaeu, uit de legaat van de burgemeester van Harderwijk. Titelblad.


 photo WP_20151128_004EscorialAtlasMajorJoanBlaeuUitDeLegaatVanDeBurgemeesterVanHarderwijkDeelOverSpanje1665Perkament.jpg

Atlas Major van Joan Blaeu, grote afbeelding van het Escorial.


 photo WP_20151128_005EscorialStoetVoorPaleisAtlasMajorJoanBlaeuUitDeLegaatVanDeBurgemeesterVanHarderwijk1665Perkament.jpg

Met een detail van een stoet met ruiters en koets voor het paleis.


 photo WP_20151128_006Majorca.jpg

Een kaart van Majorca. Het boek is gemaakt van perkament.


 photo WP_20151128_007MetMonsters.jpg

In de details van de kaart zeemonsters.


 photo WP_20151128_008EilandengroepMalta01.jpg

Een kaart van de eilandengroep van Malta.


 photo WP_20151128_008EilandengroepMalta02.jpg


 photo WP_20151128_009Zeeslag.jpg

Met op de kaart een zeeslag.


We zagen een handschrift uit de 11e-12e eeuw.
Het is maar een fragment.
Vervolgens zagen we een handschrift dat in 1473 is geschreven
en in de huidige band is ingebonden in 1603 in opdracht
van de stad Arnhem.
Het is ook een kroniek en ook op perkament gemaakt.
Het handschrift is door meerdere schrijvers geschreven.

 photo WP_20151128_010KroniekHandgeschreven1473IngebondenIn1603.jpg

Handgeschreven kroniek. Dit ‘geschiedenisboek’ begint in het Paradijs.


 photo WP_20151128_011HandgeschrevenKroniek1473.jpg

Best een moderne opmaak.


 photo WP_20151128_012GetijdenboekMargarietBlock1469 01.jpg

Ter afsluiting zagen we het Getijdenboek van Margariet Block. Margariet was niet de eigenaar of de maker van de illustraties, maar ze is de persoon die de tekst heeft overgeschreven. Ze noemt zichzelf in het boek.


Getijdenboek van Margariet Block

Monnikenwerk

De kopiiste Margariet Block behoorde tot het klooster van Bethanië. Het was een regularissenklooster dat rond 1404 -1405 gesticht werd door Hendrik Gouda uit Zwolle.
In 1425 kocht Gijsbert van Vlyemen een stuk grond tussen Arnhem en Velp waarop een nieuw kloostergebouw verrees dat Bethanië werd genoemd.
Het behoorde vanaf 1430 tot de Windesheimer congregatie.
In 1591 werd het verwoest en afgebroken.

Kopiist
Het klooster van Bethanië beschikte over een speciale schrijfkamer. Afschrijven of kopiëren van teksten werd beschouwd als de meest geschikte vorm van arbeid.
Een deel van de productie kon bovendien worden verkocht
om in onderhoud te voorzien.
In tegenstelling tot de meeste kopiisten maakte Margariet Block zich bekend in een van de vele gebedenboeken die zij gekopieerd zal hebben.
Zij schreef:
‘Inden jaer ons heren dusent CCCC ende LXIX is dit boec gecreven en de geeyndet omtrint sunte laurens mitter hant suster margariet blocks nonne toe bethanien buten arnhem.’
Vrij vertaald: in het jaar veertienhonderd negenenzestig
is dit boek geschreven met de hand en voltooid omstreeks 10 augustus door zuster Margariet Block, non in het klooster van Bethanië buiten Arnhem.

Florale motieven
De pagina’s aan het begin van ieder hoofdstuk van Margariets getijdenboek, zijn rijk geïllustreerd met een fraai sierinitiaal dat veelal in blauw en goud is uitgevoerd.
Het randdecor bestaat uit delicate siermotieven en decoratieve vormen: florale motieven, dierfiguren en gevleugelde engelen.
De decoratiestijl van dit getijdenboek staat niet op zich zelf.
In Arnhem zijn meerdere boeken ontstaan waarvan de illustraties grote gelijkenis vertonen.
Er wordt dan ook gedacht dat er een soort
van regionale decoratiestijl gangbaar was.
Met name de florale motieven en gevleugelde fabeldieren
vertonen een opvallende overeenkomst.

Volkstaal vertalingen

Het handschrift dat Margariet verluchtte bevat de standaardversie van de Getijden in de vertaling van Geert Groote.
Veel getijdenboeken waren in het Latijn, maar vooral in de Nederlanden kwam het getijdenboek in de volkstaal veel voor.
Toen Geert Grote, burgemeesterszoon uit Deventer
die de Moderne Devotie* predikte, aan het einde van zijn leven het getijdenboek in het Nederlands vertaalde,
was hij niet de eerste die dat deed.
Toch werd juist zijn vertaling een onvoorstelbaar succes
doordat de Moderne Devotie, de beweging die met Grote begon, een belangrijke rol speelde bij de verbreiding ervan.
Zijn vertaling is duizenden malen overgeschreven vaak in eenvoudige boeken, maar ook in boeken die op iedere bladzijde schitteren van goud en fraai gekleurde kapitalen.
Het zijn soms ware pronkstukken, maar bovenal waren het boeken voor gelovige mensen die door hun gebed dichter bij God hoopten te komen en een plekje in de hemel wilden bereiken.

Moderne devotie: is de geestelijke beweging die is ontstaan rond de gedachten van Geert Grote (1340- 1384) en Thomas a Kempis (1380-1471).
Terwijl de kerk van Rome aan het einde van de Middeleeuwen steeds meer materialistisch,
decadent en corrupt was geworden, bepleitte de Moderne Devotie uit het IJsselgebied juist het eenvoudige, gemeenschappelijke en geestelijke leven.
Het leven volgens de idealen van de eerste christelijke gemeenschap stond hun hierbij voor ogen.
De Moderne Devotie is een Nederlands voorbeeld van de mystieke gedachte die je in vrijwel alle religieuze bewegingen aantreft.
Nederigheid, soberheid en het gemeenschappelijke leven
worden hierbij aanbevolen om geestelijke rijkdom te verwerven.

 photo WP_20151128_012GetijdenboekMargarietBlock1469 02.jpg

Detail van het boek uit 1469.