Koninklijk Paleis Amsterdam: Het universum van Amsterdam – Schatten uit de cartografie van de Gouden Eeuw

Het Koninklijk Paleis op de Dam had ik nog nooit bezocht.
De tentoonstelling: ‘Het universum van Amsterdam – Schatten uit de
cartografie van de Gouden Eeuw’ gaf de doorslag.

Wat een fantastisch gebouw.
Wat een fascinerende tentoonstelling!

Vandaag is de tentoonstelling voor het laatste te zien.

De pracht en praal van de ‘Burgerzaal’ en de vertrekken er om heen
laten zien hoe rijk Amsterdam was in de 17e eeuw maar ook hoe
zelfverzekerd de burgers van Amsterdam waren.

IMG_1426KoninklijkPaleisAmsterdamDamAmsterdamHetUniversumVanAmsterdamSchattenUitDeCartografieVanDeGoudenEeuwVierschaar

De vierschaar. De plaats waar ter dood veroordelingen werden uitgesproken.


IMG_1427KoninklijkPaleisAmsterdamDamAmsterdamHetUniversumVanAmsterdamSchattenUitDeCartografieVanDeGoudenEeuwBijbekseSlangMetAppelDeVerleiding

De slang uit het Bijbels scheppingsverhaal met de appel. De duivel en de verleiding.


IMG_1428KoninklijkPaleisAmsterdamDamAmsterdamHetUniversumVanAmsterdamSchattenUitDeCartografieVanDeGoudenEeuwVierscgaarSalomonsOordeel

Het centrale reliëf van de Vierschaar: het Salomons oordeel. Artus Quellinus is de maker van al dit moois.


IMG_1429KoninklijkPaleisAmsterdamDamAmsterdamHetUniversumVanAmsterdamSchattenUitDeCartografieVanDeGoudenEeuwAtlasMetHetHemelgewelf

Atlas, hier in de Burgerzaal. Hij draagt de hemel op zijn schouders en kijkt neer op de marmeren wereldkaarten in de vloer van de zaal. De architect Jacob van Campen ontwierp de grote zaal als ontmoetingsplaats voor alle burgers. Op het dak van het paleis staat een bronzen versie.


IMG_1429KoninklijkPaleisAmsterdamDamAmsterdamHetUniversumVanAmsterdamSchattenUitDeCartografieVanDeGoudenEeuw

Atlas boven Vrouwe Justitia.


IMG_1430KoninklijkPaleisAmsterdamDamAmsterdamHetUniversumVanAmsterdamSchattenUitDeCartografieVanDeGoudenEeuwAapAlsWanddecoratie

Muurdecoratie met een aap en granaatappels.


IMG_1431KoninklijkPaleisAmsterdamDamAmsterdamHetUniversumVanAmsterdamSchattenUitDeCartografieVanDeGoudenEeuw

Rond de Burgerzaal zijn een aantal gangen die toegang geven tot allerlei kantoren. Heen kantoortuinen zoals we die nu kennen maar deftige vertrekken voor regenten en burgemeesters. Nu ontvangstruimtes van de koning.


IMG_1432KoninklijkPaleisAmsterdamDamAmsterdamHetUniversumVanAmsterdamSchattenUitDeCartografieVanDeGoudenEeuwWanddecoratie

Muurdecoratie.


IMG_1433KoninklijkPaleisAmsterdamDamAmsterdamHetUniversumVanAmsterdamSchattenUitDeCartografieVanDeGoudenEeuw

Een van de ‘kantoren’.


IMG_1434KoninklijkPaleisAmsterdamDamAmsterdamHetUniversumVanAmsterdamSchattenUitDeCartografieVanDeGoudenEeuw


IMG_1435KoninklijkPaleisAmsterdamDamAmsterdamHetUniversumVanAmsterdamSchattenUitDeCartografieVanDeGoudenEeuwJoanBlaeuAtlasMajor1662

Blaeu-kabinet voor de Atlas Major, anoniem, rond 1664.


De hele wereld in een atlas.
De Atlas Major was een prestigeproject.
Vanaf 1662 bracht Joan Blaeu hem uit: twaalf delen met bijna 600 kaarten en duizenden pagina’s met beschrijvingen van de wereld.
Het maakte Blaeu de beroemdste cartograaf van zijn tijd.
In de Atlas Major komen veel facetten van de Gouden Eeuw samen:
de aanwezigheid van Nederlanders in de wereld, de rijkdom die er vergaard werd en de rijke cultuur
van wetenschap, kunst en ondernemerschap, die in Amsterdam en de Republiek bloeide.
Cartografie als symbool van een tijdperk.

 

Pronkkabinet voor een atlas.
De Atlas Major was zo bijzonder (en omvangrijk) dat er speciale pronkkasten voor gemaakt werden.
Dit exemplaar is wel de mooiste die nog bestaat.
Het perenhout is gesneden in de vorm van drakenpoten, engelen, bloemen en planten.
Een wat exotisch aandoend, maar spannend geheel.

IMG_1436KoninklijkPaleisAmsterdamDamAmsterdamHetUniversumVanAmsterdamSchattenUitDeCartografieVanDeGoudenEeuwJoanBlaeuAtlasMajor1662Tekst
IMG_1437KoninklijkPaleisAmsterdamDamAmsterdamHetUniversumVanAmsterdamSchattenUitDeCartografieVanDeGoudenEeuwJoanBlaeuAtlasMajor1662PronkkabinetVoorEenAtlasTekst


IMG_1438KoninklijkPaleisAmsterdamDamAmsterdamHetUniversumVanAmsterdamSchattenUitDeCartografieVanDeGoudenEeuwJoanBlaeu

De aanleiding om naar Amsterdam te gaan was naast het paleis en de tentoonstelling, het feit dat we op vakantie gingen.


IMG_1439KoninklijkPaleisAmsterdamDamAmsterdamHetUniversumVanAmsterdamSchattenUitDeCartografieVanDeGoudenEeuwJoanBlaeuHongaarseKlederdracht

De atlassen tonen niet alleen kaarten maar ook bijvoorbeeld klederdracht. Hongaarse klederdracht in dit voorbeeld.


IMG_1441KoninklijkPaleisAmsterdamDamAmsterdamHetUniversumVanAmsterdamSchattenUitDeCartografieVanDeGoudenEeuwJoanBlaeuVenetianenMarokko

Of Venetiaanse dracht.


IMG_1441KoninklijkPaleisAmsterdamDamAmsterdamHetUniversumVanAmsterdamSchattenUitDeCartografieVanDeGoudenEeuwJoanBlaeuVarendeVloot

Of een vloot op zee.


IMG_1442KoninklijkPaleisAmsterdamDamAmsterdamHetUniversumVanAmsterdamSchattenUitDeCartografieVanDeGoudenEeuwJoanBlaeuVraagtekenDeAtlasVanDeGroteKeurvorstVanBrandenburg

De enorme atlas voor de Grote Keurvorst van Brandenburg lag toevallig open op Italië.


IMG_1444KoninklijkPaleisAmsterdamDamAmsterdamHetUniversumVanAmsterdamSchattenUitDeCartografieVanDeGoudenEeuwJoanBlaeuVraagtekenDeAtlasVanDeGroteKeurvorstVanBrandenburgDeLaarsVanItalie

Laat ‘de hak van Italië’ nou net het gebied zijn waar wij naar toe gaan op vakantie.


De atlas van de Grote Keurvorst van Brandenburg is één van de allergrootste boeken ter wereld.
De gigant weegt 125 kilo en meet geopend 170 bij 220 centimeter.
Dit onhandelbare boek werd niet gemaakt om in te bladeren, maar als imponerend pronkstuk.
De atlas bevat 37 grote, gekleurde, wandkaarten, ingebonden in een zware omslag.

Johan Maurits van Nassau-Siegen bestelde het boek rond 1663 voor zijn vriend, Friedrich Wilhelm, de keurvorst van Brandenburg.
Alleen het meest uitzonderlijke geschenk was goed genoeg en deze reuzenatlas voldeed bij uitstek.
Het boek is één van drie reuzenatlassen die in Amsterdam werden gemaakt, vermoedelijk door Joan Blaeu, voor bijzondere opdrachtgevers.
Hun formaat was zo uitzonderlijk dat pas in 2012 voor het eerst twee grotere reuzenboeken gemaakt werden.

IMG_1444KoninklijkPaleisAmsterdamDamAmsterdamHetUniversumVanAmsterdamSchattenUitDeCartografieVanDeGoudenEeuwJoanBlaeuVraagtekenDeAtlasVanDeGroteKeurvorstVanBrandenburgRandfiguur

Dit is nog eens een echt ‘randfiguur’. Joan Blaeu (?), De atlas van de Grote Keurvorst van Brandenburg.


IMG_1448KoninklijkPaleisAmsterdamDamAmsterdamHetUniversumVanAmsterdamSchattenUitDeCartografieVanDeGoudenEeuwAtlassenInMiniatuur

Petronella Oortman was één van de rijkste vrouwen van Amsterdam.
Zij liet een groot pronkpoppenhuis bouwen en richtte het levensecht in.
Behalve prachtig meubilair, gebruiksvoorwerpen en schilderijen, horen ook deze drie atlassen tot de inboedel.
Ze zijn gemaakt uit stukjes van echte gedrukte kaarten.

IMG_1447KoninklijkPaleisAmsterdamDamAmsterdamHetUniversumVanAmsterdamSchattenUitDeCartografieVanDeGoudenEeuwAtlassenInMiniatuurTekst


IMG_1449KoninklijkPaleisAmsterdamDamAmsterdamHetUniversumVanAmsterdamSchattenUitDeCartografieVanDeGoudenEeuwAtlasMinorJodocusHondius1607

In 1607 gaf Jodocus Hondius een van de eerste atlassen uit op klein formaat uit.
De reden hiervoor geeft hij in zijn voorwoord: de atlas is voor mensen die geïnteresseerd zijn in geografie,
maar een groot exemplaar te duur of onpraktisch vinden.
Hondius vond duidelijk een gat in de markt, zijn atlas werd een commercieel succes.

IMG_1450KoninklijkPaleisAmsterdamDamAmsterdamHetUniversumVanAmsterdamSchattenUitDeCartografieVanDeGoudenEeuwAtlasMinorJodocusHondius1607Tekst


IMG_1451KoninklijkPaleisAmsterdamDamAmsterdamHetUniversumVanAmsterdamSchattenUitDeCartografieVanDeGoudenEeuwFrançoisHalmaAtlasDerNederlandenRond1816AgriBatavorum

François Halma: Atlas der Nederlanden. Rond 1816: Agri Batavorum.


IMG_1453KoninklijkPaleisAmsterdamDamAmsterdamHetUniversumVanAmsterdamSchattenUitDeCartografieVanDeGoudenEeuwGangenRondDeBurgerzaal

Een van de gangen die uitkomen op de Burgerzaal en die dienden als tentoonstellingsruimte (met projectie).


IMG_1454KoninklijkPaleisAmsterdamDamAmsterdamHetUniversumVanAmsterdamSchattenUitDeCartografieVanDeGoudenEeuwMozeszaalJacobDeWit1737

De Mozeszaal. Jacob de Wit schilderde in 1737 dit enorme doek waarvan je nu maar een klein maar centraal deel ziet.


IMG_1455KoninklijkPaleisAmsterdamDamAmsterdamHetUniversumVanAmsterdamSchattenUitDeCartografieVanDeGoudenEeuw

Een soort van grisaille in diezelfde Mozeszaal.


IMG_1456KoninklijkPaleisAmsterdamDamAmsterdamHetUniversumVanAmsterdamSchattenUitDeCartografieVanDeGoudenEeuwTussenDeKroonluchterDoor

Ik zal niet zeggen dat ik dit allemaal mooi vind maar indruk maakt het wel.


IMG_1457KoninklijkPaleisAmsterdamDamAmsterdamHetUniversumVanAmsterdamSchattenUitDeCartografieVanDeGoudenEeuw


IMG_1458KoninklijkPaleisAmsterdamDamAmsterdamHetUniversumVanAmsterdamSchattenUitDeCartografieVanDeGoudenEeuwWanddecoratie


IMG_1459KoninklijkPaleisAmsterdamDamAmsterdamHetUniversumVanAmsterdamSchattenUitDeCartografieVanDeGoudenEeuwGetBalkonEnHetMonumentopDeDam

Hét balkon en hét monument op de Dam.


IMG_1460KoninklijkPaleisAmsterdamDamAmsterdamHetUniversumVanAmsterdamSchattenUitDeCartografieVanDeGoudenEeuwEenPlafondschildering


IMG_1461KoninklijkPaleisAmsterdamDamAmsterdamHetUniversumVanAmsterdamSchattenUitDeCartografieVanDeGoudenEeuwRgenDeMuur

Dit decoratieve element op de muur zag je eerder terug in de plafondschildering.


De roedenbundels met een bijl of fasces (in Latijn). Dit is een oud Romeins symbool van het gezag van de hogere magistraten. Het symbool bestaat uit een bundel houten roeden (berkentakken) die een bijl insluiten, bijeengehouden door roodleren riemen. Fasces werden door ambtenaren (lictores) voor de magistraten uit gedragen en betekenen de “macht om te straffen”. De bijl symboliseerde de “macht over leven en dood” en de riemen de “macht om te arresteren”.

Tekst gevonden in een beschrijving van het thema van Open Monumentendag 2016.


IMG_1462KoninklijkPaleisAmsterdamDamAmsterdamHetUniversumVanAmsterdamSchattenUitDeCartografieVanDeGoudenEeuwHetTapijt

Een tapijt.


IMG_1464KoninklijkPaleisAmsterdamDamAmsterdamHetUniversumVanAmsterdamSchattenUitDeCartografieVanDeGoudenEeuw

Een stoel.


IMG_1465KoninklijkPaleisAmsterdamDamAmsterdamHetUniversumVanAmsterdamSchattenUitDeCartografieVanDeGoudenEeuwKaartInDeVloerVanDeBurgerzaal

Klein deel van een van de kaarten in de vloer van de Burgerzaal met een geel klein stukje van de projectie die op de kaarten plaatsvond.


De drie oorspronkelijke kaarten werden ontworpen door de beroemde Joan Blaue.
Hij was de meest succesvolle cartograaf van Amsterdam en lid van het stadsbestuur.
Als voorbeeld voor de twee galfronden van de wereld gebruikte hij vermoedelijk zijn eigen prestigieuze wandkaart uit 1648.
Het was de grootste gedrukte kaart tot dan toe en bevatte recente cartografische informatie.
Het meest opvallend is de noordwestkust van Australie (Nova Hollandia) en Tasmanië, in 1643 in kaart gebracht door Abel Tasman.

IMG_1467KoninklijkPaleisAmsterdamDamAmsterdamHetUniversumVanAmsterdamSchattenUitDeCartografieVanDeGoudenEeuwBurgerzaal


IMG_1468KoninklijkPaleisAmsterdamDamAmsterdamHetUniversumVanAmsterdamSchattenUitDeCartografieVanDeGoudenEeuwStoel


IMG_1469KoninklijkPaleisAmsterdamDamAmsterdamHetUniversumVanAmsterdamSchattenUitDeCartografieVanDeGoudenEeuwPieterGoosDeZee-atlasOfteWater-wereld1669

Pieter Goos, De Zee-atlas ofte Water-wereld, 1669.

IMG_1470KoninklijkPaleisAmsterdamDamAmsterdamHetUniversumVanAmsterdamSchattenUitDeCartografieVanDeGoudenEeuwPieterGoosDeZee-atlasOfteWater-wereld1669

IMG_1471KoninklijkPaleisAmsterdamDamAmsterdamHetUniversumVanAmsterdamSchattenUitDeCartografieVanDeGoudenEeuwPieterGoosDeZee-atlasOfteWater-wereld1669Tekst

Waterwereld

Nuttig voor ‘heren en kooplieden’ en ‘schippers en stuurlieden’, zo adverteert Pieter Goos zijn Zee-atlas met 41 uirtvouwvare kaarten.
De prachtige kleuring suggereert dat dit exemplaar voor de eerste, rijkere groep bestemd was.
Goos specialiseerde zich in maritieme cartografie.
Zijn uitgeverij stond aan de Texelse kaai, aan het havenfront (de huidige Prins Hendrikkade).


IMG_1472KoninklijkPaleisAmsterdamDamAmsterdamSchattenUitDeCartografieVanDeGoudenEeuwJanHuygenVanLinschotenVornelisClaesItinerarioVoyageOfteSchipvaertVanIanGuygenVanLinschotenNaerOostOftePortugaelsIndien1596

Jan Huygen van Linschoten, Cornelis Claes: Itinerario Voyage ofte schipvaert van Ian Huygen van Linschoten naer Oost ofte Portugaels Indiën, 1596.

IMG_1473KoninklijkPaleisAmsterdamDamAmsterdamJanHuygenVanLinschotenCornelisClaesItinerarioVoyageOfteSchipvaertVanIanGuygenVanLinschotenNaerOostOftePortugaelsIndien1596Tekst

Reis naar Indië

De rijke Indische archipel was aanvankelijk een handelsgebied van de Portugezen en alleen zij wisten precies hoe je er heen moest varen.
Rond 1580 bemachtigde Jan van Linschoten geheime informatie over stromingen, dieptes, eilanden en zandbanken, die nodig was om veilig aan te komen.
Met zijn reisbeschrijving voeren Hollandse kooplieden ook naar de Oost en werd de archipel een wingewest van de VOC.


IMG_1474KoninklijkPaleisAmsterdamDamAmsterdamHetUniversumVanAmsterdamSchattenUitDeCartografieVanDeGoudenEeuwWestIndischePaskaert

West-Indische paskaert.

West-Indische paskaert waer in de graden der breedde over wederzijden vande middellijn wassende so vergrooten dat die geproportioneert sijn tegen hunne nevenstaende graden der lengde :, vertonende (behalven Europaes zuydelijckste) alle de zeekusten van Africa en America, begrepen in ’t Octroy bij de H.M.H. Staten Generael der vereenichde Nederl. verleent aende Generale West Indische Compagnie : mitsgaders die van Peru en Chili inde groote Zuyd-Zee


IMG_1476KoninklijkPaleisAmsterdamDamAmsterdamHetUniversumVanAmsterdamSchattenUitDeCartografieVanDeGoudenEeuwNieuwamsterdamOfManhattan

Het aanzicht van Nieuw Amsterdam of Manhattan.


IMG_1477KoninklijkPaleisAmsterdamDamAmsterdamHetUniversumVanAmsterdamSchattenUitDeCartografieVanDeGoudenEeuwGlobesTeKoopSolomonOfDirckDeBrayInterieurVanEenWinkelRond1650-1675

Of je nog een globe wilt kopen? Solomon of Dirck de Bray, Interieur van een winkel. Rond 1650 – 1675. De winkel staat vol met boeken en er hangen schilderijen. Maar achterin. Boven op de planken staan globes. Allemaal te koop.


IMG_1479KoninklijkPaleisAmsterdamDamAmsterdamHetUniversumVanAmsterdamSchattenUitDeCartografieVanDeGoudenEeuwMuurdecoratie


IMG_1480KoninklijkPaleisAmsterdamDamAmsterdamHetUniversumVanAmsterdamSchattenUitDeCartografieVanDeGoudenEeuwMuurdecoratieDetail

Detail van de muurdecoratie van de vorige foto. Een globe met sterrenbeelden (?).


IMG_1483KoninklijkPaleisAmsterdamDamAmsterdamHetUniversumVanAmsterdamSchattenUitDeCartografieVanDeGoudenEeuwPrachtigPlafond


IMG_1484KoninklijkPaleisAmsterdamDamAmsterdamHetUniversumVanAmsterdamSchattenUitDeCartografieVanDeGoudenEeuw


IMG_1486KoninklijkPaleisAmsterdamDamAmsterdamHetUniversumVanAmsterdamSchattenUitDeCartografieVanDeGoudenEeuw


IMG_1488KoninklijkPaleisAmsterdamDamAmsterdamHetUniversumVanAmsterdamSchattenUitDeCartografieVanDeGoudenEeuwKroonluchter

IMG_1489KoninklijkPaleisAmsterdamDamAmsterdamHetUniversumVanAmsterdamSchattenUitDeCartografieVanDeGoudenEeuwKroonluchterDetail

En een detail van de kroonluchter.


IMG_1490KoninklijkPaleisAmsterdamDamAmsterdamHetUniversumVanAmsterdamSchattenUitDeCartografieVanDeGoudenEeuw


IMG_1491KoninklijkPaleisAmsterdamDamAmsterdamHetUniversumVanAmsterdamSchattenUitDeCartografieVanDeGoudenEeuwBurgerzaalVrouweJustitiaDetailDeDood

De dood, onderdeel van de beeldengroep van Vrouwe Justitia in de Burgerzaal.


IMG_1492KoninklijkPaleisAmsterdamDamAmsterdamHetUniversumVanAmsterdamSchattenUitDeCartografieVanDeGoudenEeuwBurgerzaalVrouweJustitia

Vrouwe Justitia.


IMG_1493KoninklijkPaleisAmsterdamDamAmsterdamHetUniversumVanAmsterdamSchattenUitDeCartografieVanDeGoudenEeuwBurgerzaalStedenmaagd

De Stedenmaagd, het symbool voor Amsterdam.


Boeken in Arnhems bezit

Gisteren ben ik in Arnhem geweest,
ondanks dat de NS en Prorail zich gezamelijk verzet hebben.
Ik heb een bezoek gebracht aan het Rozet, een combinatie van
museum, bibliotheek, restaurant, uitkijkpunt en kunstuitleen.
Er was daar een rondleiding. Dit was de beschrijving:

In de collectie van Bibliotheek Arnhem zijn zo’n 43.000 oude drukken en handschriften te vinden.
De Gelderland Bibliotheek beheert dit Gelders erfgoed.
De objecten zijn onder meer afkomstig uit voormalige kloosters, de boekerij van Arnhem, de vroegere Gelderse Academie in Harderwijk, het Arnhems Historisch Genootschap Prodesse Conamur en de nalatenschappen van voorname Arnhemmers zoals Alexander Ver Huell.
In een speciale ruimte in het Erfgoedcentrum van Rozet,
de ‘schatkamer’, zijn een aantal prachtige boekbanden te zien.

Bij deze rondleiding zijn een aantal bijzondere boeken en brochures te zien.
Daarnaast wordt een aantal topstukken uit de collectie gepresenteerd en toegelicht, waaronder de beroemde Atlas van Blaeu en fraaie middeleeuwse handschriften.

Leuk was te horen dat met ook veel kranten verzameld heeft: 200 titels!
Varierend van huis-aan-huis bladen tot dagbladen.
Maar die waren niet het onderwerp van het bezoek.

Zo zagen we een encyclopedie van Diderot uit 1771, het oudste
drukwerk in Geklders bezit, een bijbelcommentaar uit 1476.
Zwart met rode accenten en rode kapitalen. Het rood was na het drukken
met de hand aangebracht.
Een bijbelcommentaar van Nicolas de Lyra. Nicolas was een
Franciscaner monnik die leefde van circa 1270 – 1349.
Dit bijbelcommentaar is uitgegeven in 1498 op perkament.
Ook zwart met wit maar nu ook handgekleurde afbeeldingen gemaakt
met houtdruk.

 photo WP_20151128_001KroniekVanNeurenbergNeurenberg.jpg

Kroniek van Neurenberg, houtdruk van de stad Neurenberg, 1493.


Toen zagen we de Kroniek van Neurenberg. Het koffietafelboek
van de Middeleeuwen.

 photo WP_20151128_002KroniekVanNeurenbergVenetie01.jpg

Kroniek van Neurenberg, houtdruk van de stad Venetie, 1493.

 photo WP_20151128_002KroniekVanNeurenbergVenetie02.jpg

Detail van Venetie.


Een convoluut (verzamelhandschrift) van Arend van Slichtenhorst.
We zagen werken van Durer uitgegeven door Johannes Janssonius.
Een Atlas Minor van Mercator en een Atlas Major van Joan Blaeu.
Een deel over Spanje.

 photo WP_20151128_003EscorialAtlasMajorJoanBlaeuUitDeLegaatVanDeBurgemeesterVanHarderwijkDeelOverSpanjeTitelblad1665Perkament.jpg

Atlas Major van Joan Blaeu, uit de legaat van de burgemeester van Harderwijk. Titelblad.


 photo WP_20151128_004EscorialAtlasMajorJoanBlaeuUitDeLegaatVanDeBurgemeesterVanHarderwijkDeelOverSpanje1665Perkament.jpg

Atlas Major van Joan Blaeu, grote afbeelding van het Escorial.


 photo WP_20151128_005EscorialStoetVoorPaleisAtlasMajorJoanBlaeuUitDeLegaatVanDeBurgemeesterVanHarderwijk1665Perkament.jpg

Met een detail van een stoet met ruiters en koets voor het paleis.


 photo WP_20151128_006Majorca.jpg

Een kaart van Majorca. Het boek is gemaakt van perkament.


 photo WP_20151128_007MetMonsters.jpg

In de details van de kaart zeemonsters.


 photo WP_20151128_008EilandengroepMalta01.jpg

Een kaart van de eilandengroep van Malta.


 photo WP_20151128_008EilandengroepMalta02.jpg


 photo WP_20151128_009Zeeslag.jpg

Met op de kaart een zeeslag.


We zagen een handschrift uit de 11e-12e eeuw.
Het is maar een fragment.
Vervolgens zagen we een handschrift dat in 1473 is geschreven
en in de huidige band is ingebonden in 1603 in opdracht
van de stad Arnhem.
Het is ook een kroniek en ook op perkament gemaakt.
Het handschrift is door meerdere schrijvers geschreven.

 photo WP_20151128_010KroniekHandgeschreven1473IngebondenIn1603.jpg

Handgeschreven kroniek. Dit ‘geschiedenisboek’ begint in het Paradijs.


 photo WP_20151128_011HandgeschrevenKroniek1473.jpg

Best een moderne opmaak.


 photo WP_20151128_012GetijdenboekMargarietBlock1469 01.jpg

Ter afsluiting zagen we het Getijdenboek van Margariet Block. Margariet was niet de eigenaar of de maker van de illustraties, maar ze is de persoon die de tekst heeft overgeschreven. Ze noemt zichzelf in het boek.


Getijdenboek van Margariet Block

Monnikenwerk

De kopiiste Margariet Block behoorde tot het klooster van Bethanië. Het was een regularissenklooster dat rond 1404 -1405 gesticht werd door Hendrik Gouda uit Zwolle.
In 1425 kocht Gijsbert van Vlyemen een stuk grond tussen Arnhem en Velp waarop een nieuw kloostergebouw verrees dat Bethanië werd genoemd.
Het behoorde vanaf 1430 tot de Windesheimer congregatie.
In 1591 werd het verwoest en afgebroken.

Kopiist
Het klooster van Bethanië beschikte over een speciale schrijfkamer. Afschrijven of kopiëren van teksten werd beschouwd als de meest geschikte vorm van arbeid.
Een deel van de productie kon bovendien worden verkocht
om in onderhoud te voorzien.
In tegenstelling tot de meeste kopiisten maakte Margariet Block zich bekend in een van de vele gebedenboeken die zij gekopieerd zal hebben.
Zij schreef:
‘Inden jaer ons heren dusent CCCC ende LXIX is dit boec gecreven en de geeyndet omtrint sunte laurens mitter hant suster margariet blocks nonne toe bethanien buten arnhem.’
Vrij vertaald: in het jaar veertienhonderd negenenzestig
is dit boek geschreven met de hand en voltooid omstreeks 10 augustus door zuster Margariet Block, non in het klooster van Bethanië buiten Arnhem.

Florale motieven
De pagina’s aan het begin van ieder hoofdstuk van Margariets getijdenboek, zijn rijk geïllustreerd met een fraai sierinitiaal dat veelal in blauw en goud is uitgevoerd.
Het randdecor bestaat uit delicate siermotieven en decoratieve vormen: florale motieven, dierfiguren en gevleugelde engelen.
De decoratiestijl van dit getijdenboek staat niet op zich zelf.
In Arnhem zijn meerdere boeken ontstaan waarvan de illustraties grote gelijkenis vertonen.
Er wordt dan ook gedacht dat er een soort
van regionale decoratiestijl gangbaar was.
Met name de florale motieven en gevleugelde fabeldieren
vertonen een opvallende overeenkomst.

Volkstaal vertalingen

Het handschrift dat Margariet verluchtte bevat de standaardversie van de Getijden in de vertaling van Geert Groote.
Veel getijdenboeken waren in het Latijn, maar vooral in de Nederlanden kwam het getijdenboek in de volkstaal veel voor.
Toen Geert Grote, burgemeesterszoon uit Deventer
die de Moderne Devotie* predikte, aan het einde van zijn leven het getijdenboek in het Nederlands vertaalde,
was hij niet de eerste die dat deed.
Toch werd juist zijn vertaling een onvoorstelbaar succes
doordat de Moderne Devotie, de beweging die met Grote begon, een belangrijke rol speelde bij de verbreiding ervan.
Zijn vertaling is duizenden malen overgeschreven vaak in eenvoudige boeken, maar ook in boeken die op iedere bladzijde schitteren van goud en fraai gekleurde kapitalen.
Het zijn soms ware pronkstukken, maar bovenal waren het boeken voor gelovige mensen die door hun gebed dichter bij God hoopten te komen en een plekje in de hemel wilden bereiken.

Moderne devotie: is de geestelijke beweging die is ontstaan rond de gedachten van Geert Grote (1340- 1384) en Thomas a Kempis (1380-1471).
Terwijl de kerk van Rome aan het einde van de Middeleeuwen steeds meer materialistisch,
decadent en corrupt was geworden, bepleitte de Moderne Devotie uit het IJsselgebied juist het eenvoudige, gemeenschappelijke en geestelijke leven.
Het leven volgens de idealen van de eerste christelijke gemeenschap stond hun hierbij voor ogen.
De Moderne Devotie is een Nederlands voorbeeld van de mystieke gedachte die je in vrijwel alle religieuze bewegingen aantreft.
Nederigheid, soberheid en het gemeenschappelijke leven
worden hierbij aanbevolen om geestelijke rijkdom te verwerven.

 photo WP_20151128_012GetijdenboekMargarietBlock1469 02.jpg

Detail van het boek uit 1469.