Naast de twee prachtige beelden, waar heel veel over te vertellen valt,
is voor mij de grootste winst van vandaag het feit dat ik het boek
‘Elements of Hindu Iconography’ van T.A. Gopinatha Rao heb leren kennen.
Tijdens het uitzoeken van de twee voorstellingen
bleek dit ruim honderd jaar oude standaardwerk onverwacht behulpzaam.
Het is een publicatie uit 1916 en kan geraadpleegd worden
via Internet Archive.
Internet Archive is a non-profit library of millions of free texts, movies, software, music, websites, and more.
De naam van deze organisatie kun je al eerder op mijn blog hebben gelezen,
bijvoorbeeld in relatie tot de boeken van Aurel Stein.
Rao was aan het begin van de twintigste eeuw
Superintendent of Archaeology van de Zuid-Indiase vorstenstaat Travancore.
Je zou zijn functie kunnen vergelijken met die van
een directeur van een archeologische dienst.
Hij was betrokken bij zowel de bestuurlijke als de wetenschappelijke kant
van de archeologie in wat nu het zuiden van Kerala is.
Rao was verantwoordelijk voor zaken als:
- het inventariseren van monumenten;
- het documenteren van tempels en sculpturen;
- het onderzoeken van inscripties;
- het publiceren van onderzoeksresultaten;
- het adviseren van de overheid van Travancore over erfgoed.
Het gezag van Rao berust volgens mij niet zozeer op zijn functie,
maar op de ambitie van zijn boek.
In Elements of Hindu Iconography probeert hij
een systematisch overzicht te geven
van de hindoeïstische beeldtaal
door bestaande sculpturen te vergelijken
met beschrijvingen uit de traditionele literatuur.
Daarmee slaat hij een brug tussen archeologie, kunstgeschiedenis
en tekststudie.
Wat mij daarbij opvalt, is dat Rao niet blijft steken
in theoretische beschouwingen.
Steeds opnieuw bespreekt hij concrete beelden
en zoekt hij naar verklaringen voor de zichtbare kenmerken
in de traditionele literatuur.
Een eeuw archeologisch en kunsthistorisch onderzoek
heeft ongetwijfeld nieuwe vragen en nieuwe inzichten opgeleverd.
Toch blijft Rao’s boek opmerkelijk bruikbaar.
Niet omdat het het laatste woord spreekt,
maar omdat het een systematisch kader biedt om naar de beelden te kijken.
Zelfs wanneer latere onderzoekers details corrigeren of uitbreiden,
gebeurt dat vaak nog binnen de begrippen en categorieën
die Rao hielp vastleggen.
Met Rao’s boek binnen handbereik heb ik geprobeerd die werkwijze
toe te passen op twee beelden uit het Musée Guimet.
Beide dragen dezelfde titel, Shiva, Maître de la Connaissance,
maar verschillen sterk in materiaal, datering en uitwerking.
Het eerste is een klein verguld bronzen beeld
uit het zestiende-eeuwse Karnataka.
Het tweede is een monumentaler granieten beeld uit Tamil Nadu
uit de veertiende of vijftiende eeuw.
Juist doordat het museum beide werken onder dezelfde titel presenteert, nodigen zij uit tot vergelijking.
Shiva, Maître de la Connaissance; brons
Het eerste beeld is een verguld bronzen beeld uit Karnataka
uit de tijd van het Vijayanagara-rijk.
Shiva zit in een ontspannen maar waardige houding en heeft vier armen.
Onder één van zijn voeten ligt een kleine figuur
die door de god wordt bedwongen.
Ook de haartooi trekt de aandacht.
Midden boven het voorhoofd bevindt zich
een opvallend gezichtachtig motief dat direct de aandacht trekt.
De attributen in de handen zijn op basis van de foto’s moeilijk
met zekerheid te identificeren.
De gespleten, omhoogwijzende vorm doet echter denken
aan een gestileerde vlam.
Shiva, Maître de la Connaissance; graniet
Het tweede beeld bouwt voort op thema’s
die in het bronzen beeld al aanwezig zijn.
Opnieuw zien we een zittende Shiva met vier armen
en een figuur onder zijn voet.
Waar het bronzen beeld vooral de hoofdfiguur toont,
werkt het granieten beeld verschillende details verder uit.
Achter Shiva verrijst een boom die een belangrijk deel van de compositie vult.
Aan zijn voeten bevinden zich meerdere figuren
die duidelijk deel uitmaken van de voorstelling.
De houding van Shiva is ontspannen maar waardig.
Net als bij het bronzen beeld rust één van zijn voeten op een kleine figuur.
Daardoor ontstaat de indruk dat we niet alleen naar een godheid kijken,
maar naar een scène waarin ook andere personages een rol spelen.
Ook de haartooi is rijker uitgewerkt.
Rechts lijkt een maansikkel zichtbaar,
terwijl zich midden in de haartooi ook een opvallend gezicht bevindt.
Door zijn grotere afmetingen maakt het granieten beeld details zichtbaar
die op het bronzen beeld moeilijker te herkennen zijn.
Dezelfde naam, dezelfde voorstelling?
Op het eerste gezicht verschillen beide beelden sterk van elkaar.
Het ene is een klein verguld brons uit Zuidwest India,
het andere een monumentaler granieten beeld Zuidoost India.
Toch keren opmerkelijk veel elementen terug.
Beide tonen een zittende Shiva met vier armen.
In beide voorstellingen lijkt een achterste hand een vorm van vuur te dragen.
Bij beide rust een voet op een kleinere figuur.
Ook in de haartooi zijn overeenkomsten zichtbaar.
Het granieten beeld werkt verschillende details verder uit,
maar de onderliggende voorstelling lijkt nauw verwant.
Tijdens het bestuderen van deze beelden bleek
Elements of Hindu Iconography van Rao onverwacht behulpzaam.
Niet omdat het boek mij een definitieve identificatie van beide beelden gaf,
maar omdat het mij anders naar hun museumtitels liet kijken.
Shiva, Maître de la Connaissance leek aanvankelijk
een vrij algemene aanduiding.
Bij Rao blijkt “kennis” echter een veel specifiekere betekenis te hebben.
In zijn indeling van Dakshinamurti onderscheidt hij onder meer
Jñānamurti, Shiva als meester van de kennis,
en Vyākhyānamurti, Shiva als uitlegger van de heilige geschriften.
Daardoor kregen de titels die het Musée Guimet aan beide beelden geeft
voor mij een andere lading.
Wat eerst een eenvoudige museale omschrijving leek,
bleek verbonden te kunnen worden met een iconografische traditie
die Rao meer dan een eeuw geleden systematisch probeerde te beschrijven.
Tegen die achtergrond werden ook de details
van de twee beelden interessanter.
Het granieten beeld toont een boom, begeleidende figuren
en een rijk uitgewerkte haartooi.
Het bronzen beeld is veel compacter, maar bezit dezelfde hoofdfiguur,
opnieuw een figuur onder de voet en mogelijk hetzelfde vuurattribuut.
De vergelijking bewijst niet dat beide beelden zonder meer
als Dakshinamurti moeten worden geïdentificeerd.
Wel laat zij zien hoe een beschrijving van Rao helpt
om bewuster naar de beelden te kijken
en details op te merken die anders gemakkelijk over het hoofd worden gezien.
Misschien is dat uiteindelijk de belangrijkste opbrengst
van deze kennismaking met Rao.
Zijn boek levert niet zozeer een definitief antwoord op de vraag
wat deze beelden voorstellen,
maar biedt een kader waarbinnen zulke vragen gesteld kunnen worden. Daardoor blijken twee museumobjecten
die eenvoudigweg worden aangeduid als Shiva, Maître de la Connaissance
ineens een veel rijkere en complexere beeldtaal te bevatten
dan op het eerste gezicht zichtbaar is.
