Johan Oosterman: Het Berghse kroniekenhandschrift

JohanOostermanHetBerghseKroniekenhandschriftBeginVanDeGelderseGeschiedschrijving

Dit is het boek dat bedoeld is voor een breed publiek en dat verscheen bij de tentoonstelling Kracht van Kronieken.


Het is ongelofelijk moeilijk om een goed boek te schrijven
dat voor een heel breed publiek interessant is. Daarin is
Johan Oosterman volgens mij goed gelukt.

Een boek over een heel oud boek (gemaakt rond 1460) is
een uitdaging. Het kroniekenhandschrift is met de hand
geschreven en voorzien van tekeningen.
Dat is anders dan het algemene beeld van dergelijke oude
boeken. Dat met de hand geschreven past wel in het
algemene beeld maar daar passen toch eerder de pagina’s
met goud en schilderwerk. Miniaturen.

Dan is het ook niet zo maar een roman.
Het is een geschiedenisboek.
Allemaal redenen waarom het schrijven van zo’n breed
mogelijk boek niet eenvoudig is.

Op maar twee punten had ik behoefte aan Google:
het Graafschap Mark en het begrip bannerheren.
Beide begrippen zou ik omschrijven als typisch Gelders.
Het graafschap Mark is waarschijnlijk heel bekend
als je de middeleeuwse geschiedenis van Gelderland
kent. Ook zijn bannerheren, ridders die het recht hadden
om bij bepaalde gebeurtenissen hun familiewapen (wapenschild)
te dragen, iets dat ik niet kende.

Hoe de grenzen van verschillende bisdommen in het gebied
liepen in verhouding tot de grenzen van de wereldlijke
heersers, is heel verhelderend en verklaart de structuur
van het boek.

Wat ik heel leuk aan het boek vind is dat er een vertaling
in is opgenomen van de kroniek van Gelre.
Dat geeft een goed beeld van wat er in een kroniek kon staan
en dat is heel, heel uiteenlopend.

Mij vielen een paar dingen op en die loop ik even langs:

= in algemene zin komt er erg veel oorlog in voor.
Meestal heel erg lokaal. Bijna als stammenoorlogen.
Daarnaast is de kroniek niet helemaal chronologisch.
Ook als je de opgeschreven datums voor waar accepteert,
staan de gebeurtenissen nog steeds niet op volgorde.

= de overstroming van 1287
Water speelde toen, net als nu, in het leven van mensen
een grote rol. Bij water mag je ook ‘het klimaat’ lezen.

= De dijk in Tiel wordt regelmatig doorgestoken.
In 1270 door de hertog van Brabant en in 1273 opnieuw
door hertog Jan van Brabant. Dan op Sint Victorsdag.
Daar vind ik twee datums voor: 21 juli of een dag in
december.

= Jodenvervolgingen komen regelmatig terug soms in
schokkende bewoordingen:
1309 Kasteel te Born
1349 door de kruisbroeders ‘want de pest heerste’
1370 in Brussel

= de strenge winter van 1363

= de vette hertog van Gelre, geboren op 13 mei 1333
(Sint Servaas), die overlijdt op 4 december 1371 (Sint
Barbaradag).

= de periode met twee pausen Urbanus en Clemens

= aan het einde van de tekst verandert het detailniveau
en liggen de gebeurtenissen dichter bij elkaar. Dan somt
de tekst de huwelijken en geboortes van kinderen op.
Dan neemt het bijna de vorm aan van een stamboom.

Hopelijk komt de hele vertaalde/hertaalde tekst van
het Berghse Kroniekenhandschrift snel beschikbaar.

Leuk boek. Aanrader.
Zeker na bezoek aan Kasteel Huis Bergh en de tentoonstelling
Kracht van Kronieken.

Kracht van Kronieken IV

DSC03320OnbekendeAuteurBerghseKroniekenhandschriftRijnland1450-1460

Dit is dan de manier waarop je het Berghse Kroniekenhandschrift op de tentoonstelling kunt zien. Dat valt dan altijd een beetje tegen omdat het boek natuurlijk ingebonden is en je niet al de bladzijdes tegelijk kunt tonen. Maar dat wordt dan weer goed gemaakt door het boek te tonen tussen veel andere, gerelateerde boeken en voorwerpen. Onbekende auteur, Berghse Kroniekenhandschrift, Rijnland, 1450 – 1460.


DSC03317OnbekendeAuteurBerghseKroniekenhandschriftRijnland1450-1460

Dit is de openliggende tekstpagina.


DSC03318OnbekendeAuteurBerghseKroniekenhandschriftVorstenfiguurRijnland1450-1460

Dit is de openliggende afbeelding. Dit is niet een afbeelding van een specifiek persoon maar een soort van archetype van ‘De Vorst’.


DSC03318OnbekendeAuteurBerghseKroniekenhandschriftVorstenfiguurRijnland1450-1460 Detail01

Het gebeurde nogal eens dat een boek uit elkaar gehaald werd om bladen los te verkopen. Zou verboden moeten worden. Met de digitale mogelijkheden van nu is dat niet nodig en kun je ieder detail in beeld brengen. Daarom nog even focus op de afbeelding.


DSC03318OnbekendeAuteurBerghseKroniekenhandschriftVorstenfiguurRijnland1450-1460 Detail02KlavierKlamp

Er is nog meer te zien aan het boek. Je ziet aan de zijkanten bijvoorbeeld de klavieren (zeg maar de tabbladen). Van bijvoorbeeld perkament werd een soort van knoopje gemaakt dat aan een belangrijke pagina werd vast gemaakt. Bijvoorbeeld aan het eerste blad van iedere kroniek. Je ziet het klavier in het bovenste groene vierkant. Het andere groene rechthoek laat zien dat er waarschijnlijk ook sluitwerk aan de buitenkant van het boek zit.


Bij de tentoonstelling is een boek verschenen over het
handschrift van Johan Oosterman. Het boek is bedoeld
voor een breed publiek.
In het boek staat een mooie foto van het gesloten handschrift.

BerghseKroniekenhandschrift

Daar zijn duidelijk de klavieren te zien en het boek heeft ooit sluitwerk gehad. Je ziet er ook ander beslag. In het midden en op de vier hoeken zitten metalen steuntjes. ‘Het Berghse kroniekenhandschrift – Begin van de Gelderse geschiedschrijving’ door Johan Oosterman. Pagina 20.


DSC03323KasteelHuisBerghKrachtVanKroniekenGetijdenboekArnhemCa1460-1480

Getijdenboek, Arnhem, circa 1460 – 1480.


DSC03323KasteelHuisBerghKrachtVanKroniekenGetijdenboekArnhemCa1460-1480 Detail

Getijdenboek, Arnhem, circa 1460 – 1480. Initiaal in detail.


DSC03325KasteelHuisBerghKrachtVanKroniekenGetijdenboekBrugge1475-1500

Getijdenboek, Brugge, 1475 – 1500. Geen penwerk meer met goud in de marge maar een compleet geschilderde lijst rond de tekst.


DSC03328KasteelHuisBerghKrachtVanKroniekenHiëronymusbijbelNoordFrankrijkCa1250 01

Hiëronymusbijbel, Noord Frankrijk, circa 1250. Hiëronymus was de monnik/kerkvader die de bijbel in het latijn vertaalde. In deze versie is een soort van selfie van hem te zien in de eerste letter. Daarin zie je dat hij druk met het manuscript bezig is. Hij heeft een mes in zijn ene hand en een schrijfstift in de andere. Het mes diende om eventuele fouten weg te krabben van het perkament.


DSC03331KasteelHuisBerghKrachtVanKroniekenHiëronymusbijbelNoordFrankrijkCa1250

De versiering beslaat de volledige hoogte van de tekst (en meer). Hiëronymusbijbel, Noord Frankrijk.


DSC03333KasteelHuisBerghKrachtVanKroniekenHiëronymusbijbelNoordFrankrijkCa1250PrachtigPenwerk

Hiëronymusbijbel, Noord Frankrijk. Prachtig penwerk.


DSC03334KasteelHuisBerghKrachtVanKroniekenHiëronymusbijbelNoordFrankrijkCa1250 01

Hier zit Hiëronymus. Hij moet een beetje bukken om goed in beeld te komen. Hiëronymusbijbel, Noord Frankrijk.


DSC03334KasteelHuisBerghKrachtVanKroniekenHiëronymusbijbelNoordFrankrijkCa1250 02

Hiëronymus schrijft in de Hiëronymusbijbel, Noord Frankrijk, circa 1250.


DSC03342KasteelHuisBerghKrachtVanKroniekenKroniekOverWillemIIvanBergh'S-Heerenberg1637 01

Dit is een later voorbeeld van een boek waarin gegevens staan die in een handschrift als het Berghse Kroniekenhandschrift werden opgenomen. Dit is een kroniek speciaal rond Willem II. Gegevens (datums, gebeurtenissen) uit een dergelijk boek dienden als bron voor zo’n groter, meeromvattende kroniek. Kroniek over Willem II van Bergh, ‘s-Heerenberg, 1637.


DSC03342KasteelHuisBerghKrachtVanKroniekenKroniekOverWillemIIvanBergh'S-Heerenberg1637 02InDeNaamVanDeVaderZoonEnHeiligeGeest

Volgens mij begint de tekst met ‘In de naam van de vader, de zoon en de heilige geest’ en op dit fragment is goed te zien dat de binding zichtbaar is geworden door een scheur in het perkament. Kroniek over Willem II van Bergh, ‘s-Heerenberg, 1637.


In Kasteel Huis Bergh waren ook de ‘reguliere’
kunstwerken te zien.
Zo zijn twee voorkanten (voorplatten) van boeken
in de collectie aanwezig.
Vond ik toepasselijk bij Kracht van Kronieken.

DSC03345KasteelHuisBerghVoorplatJezusAanHetKruisMariaJohannes2EngelenZonMaanLimogesCa1190-1210KoperKruisLendedoekBeslagEmail

Voorplat, Jezus aan het kruis met links Maria en rechts Johannes. Bovenaan het voorplat twee engelen, een met de zon en de ander met de maan, Limoges. Circa 1190 – 1210. De basis is van koper. Het kruis, de lendendoek en het andere beslag is email.


DSC03346KasteelHuisBerghVoorplatJezusAanHetKruisMariaJohannes2EngelenZonMaanLimogesCa1190-1210KoperKruisLendedoekBeslagEmail

Zelfde voorplat maar nu het bovenaanzicht. De vorige foto laat zien hoe dik de voorplat is.


DSC03346KasteelHuisBerghVoorplatJezusAanHetKruisMariaJohannes2EngelenZonMaanLimogesCa1190-1210KoperKruisLendedoekBeslagEmail EngelMetZon

Dit lijkt me de engel met de zon.


DSC03348KasteelHuisBerghVoorplatVoorplatHeiligePetrusEngeland12eEeuwKoperBergkristalHaldedelstenen 01

Nog een voorplat. Een die helemaal is opgebouwd. De belangrijke afbeelding in het midden is verzonken in de lijst met mooie stenen. Voorplat, Heilige Petrus, Engeland, 12e eeuw. Opnieuw is koper de basis met daarop bergkristal en halfedelstenen.


DSC03348KasteelHuisBerghVoorplatVoorplatHeiligePetrusEngeland12eEeuwKoperBergkristalHaldedelstenen 02

Petrus heeft in de ene hand een grote sleutel en in de andere een boek. Voorplat, Heilige Petrus, Engeland, 12e eeuw.


De tentoonstelling was zeer de moeite waard.
Ik kan die iedereen aanraden.
Bij de tentoonstelling verschijnen twee boeken:

JohanOostermanHetBerghseKroniekenhandschriftBeginVanDeGelderseGeschiedschrijving

Het Berghse kroniekenhandschrift – Begin van de Gelderse geschiedschrijving door Johan Oosterman. Dit heb ik intussen gelezen en in een nog te schrijven bericht kom ik daar nog op terug. Het boek is heel leesbaar voor iedereen.


HetBerghseKroniekenhandschriftRedactieWimVanAnrooijEnJeanneVerbij-Schillings

Het tweede boek is de meer wetenschappelijke editie. Voor alle duidelijkheid, geen van beide boeken is een echte catalogus van de tentoonstelling. Dit tweede boek is een bundeling van essays over het Berghse Kroniekenhandschrift. Ik ben al wel in dit boek begonnen en de toon van het boek is compleet anders als dat van Johan Oosterman (in het voordeel van Johan Oosterman die overigens ook één van de essays in dit boek schreef). Het Berghse Kroniekenhandschrift, redactie Wim van Anrooij & Jeanne Verbij-Schillings.


Het gebedenboek van Maria van Gelre

 photo MariaVanGelre.jpg

Maria van Gelre


Gisteren vond ik informatie over een crowdfunding actie
ten behoede van het restaureren van het gebedenboek:

Het gebedenboek van Maria van Gelre, sinds de zeventiende eeuw bewaard in Berlijn, is uitzonderlijk: hoogtepunt van de boekproductie uit de Noordelijke Nederlanden rond 1400, en een van de mooiste en kostbaarste kunstvoorwerpen die er uit die tijd bekend zijn. Meer dan duizend bladzijden, een geïllustreerde kalender, zo’n honderd miniaturen en talrijke kleine drôlerieën in de marge geven dit boek een luxe uitstraling. Maar het is ook uiterst kwetsbaar: het perkament scheurt en op verschillende plaatsen laat de zeshonderd jaar geleden aangebrachte verf los. Al meer dan dertig jaar geleden is het daarom uit de band genomen en opgeborgen in een imposante doos waarop in rode letters staat: ‘Für die Benutzung gesperrt!’

De crowfunding actie staat onder leiding van Johan Oosterman (@johanoosterman)
en wordt ondersteund door de Radboud Universiteit in Nijmegen.
Ik heb gisteren ook meegedaan aan de crowdfunding actie:

Op de site doet mediëvist Johan Oosterman verslag van zijn project om 25 duizend euro te crowdfunden voor de restauratie van het boek.

Als hij dat bedrag bij elkaar weet te brengen dan wil hij het boek ook weer toegankelijk maken voor onderzoekers en het grote publiek. De eerste stap die daarvoor gezet moet worden is dus een grondig materieel en technisch onderzoek om vast te stellen hoe het boek beschadigd is geraakt. Pas dan is restauratie mogelijk. Als hij de 25 duizend euro bij elkaar weet te brengen dan zal restauratie plaatsvinden in de Staatsbibliotheek Berlijn.

Vandaag om 16:00 uur staat de stand op 19.770 euro.

Ga naar de website (http://www.ru.nl/mariavangelre/)
of naar de facebook pagina (https://www.facebook.com/gebedenboekmariavangelre)
en zie hoe prachtig dit werk is.
Van facebook heb ik een paar foto’s overgenomen:

 photo MariaVanGelreDeBakkerAanHetWerkKalenderminiatuurInDeMargeVanDeMaandDecember..jpg

Maria van Gelre, De bakker aan het werk, kalenderminiatuur in de marge van de maand december. In werkelijkheid is dit een geel kleine afbeelding. Maar zie eens hoe levensecht.


 photo MariaVanGelreDeKalenderVanNovember.jpg

Maria van Gelre. Dit is een voorbeeld van een kalenderpagina met rechts een afbeelding. Dit is van de maand november. De pagina is schitteren. Op de volgende foto wat meer details.


 photo MariaVanGelreDeKalenderVanNovemberDetail.jpg

Zie de florale motieven, de mooie kapitalen en de rode en blauwe opvullingen van de zinnen met hun decoraties.


 photo MariaVanGelreDetailUitDeKalenderVanNovemberHetSlachtenVanEenRund.jpg

Maria van Gelre, detail uit de kalender van november: het slachten van een rund. Een paar seconden later hoef ik niet perse te zien.