Ik, Maria van Gelre – De hertogin en haar uitzonderlijke gebedenboek (1380 – 1429)

Jaren geleden heb ik meegedaan aan een crowdfunding actie.
Een initiatief van Johan Oosterman ondersteund door de Radboud Universiteit in Nijmegen.
Toen in maart 2015 ging het er om 25.000 euro bij elkaar te brengen.
Afgelopen vrijdag was een opening in het Museum Het Valkhof in Nijmegen
waar vanaf gisteren de tentoonstelling ‘Ik, Maria van Gelre’
bezocht kan worden waar een twintigtal bladen van het gebedenboek te zien zijn.

ConsumptieMuntHetValkhofNijmegen

De organisatie van de tentoonstelling liet wel wat steken zo links en rechts vallen maar dat doet niets af van het prachtig boek en de unieke kans daar wat van te zien.


WP_20181012_18_48_16_ProMosselen

Ik begon de avond in Nijmegen met mosselen met Belgisch bier.


WP_20181012_19_15_05_ProHetWasKermisBijHetValkhofNijmegen

Het was kermis op het terrein naast het museum.


WP_20181012_19_30_30_ProIkZagKysiaHeksterAlsAltijdOpDeTV

Er waren te veel mensen gevraagd voor de opening. Gevolg is dat ik Kysia Hekster net als anders op een televisie heb gezien. Ze gaf een luchtige introductie op de tentoonstelling.


WP_20181012_19_46_57_ProNabootsingVanMariaVanGelre

Omdat het zo druk was werd een deel van de mensen gevraagd de tentoonstelling te beginnen bij het einde. Dus via deze nabootsing van Maria van Gelre. Dit is een soort re-enactment van een afbeelding uit het 1200 pagina’s tellende gebedenboek.

IkMariaVanGelreFol19vCirca1415

Dit is die pagina. Fol 19v, Gebedenboek Maria van Gelre, omstreeks 1400.


WP_20181012_19_50_16_ProVenster1270-1287GlasInLoodDarmstadtHessischesLandesmuseum

Aan het eind van de tentoonstelling zijn voorwerpen te zien die de cultuurhistorische context tonen waarbinnen dit gebedenboek tot stand kwam. De tentoonstelling begint meer met het persoonlijke leven en middenin de tentoonstelling zijn de bladen van het boek te zien. Dit is een Venster, 1270 – 1287, glas-in-lood, Darmstadt, Hessisches Landesmuseum.


WP_20181012_19_58_26_ProHetValkhofNijmegenPrachtigeDocumenten

Er lagen meerdere prachtige oorkondes (Verbondsbrieven) uit de tijd van Maria van Gelre. De politieke situatie was complex in die tijd met veel kleine ‘landjes’ of invloedssferen in wat nu Nederland, België, Duitsland en Frankrijk is.


WP_20181012_20_02_38_ProAanbiddingVanDeHerdersVerluchterWerkplaatsPassiemeesterEnTemporalmeesterVanMariaVanGelreNoordelijkeNederlandenOmstreeks1420Perkament

Er zijn andere gebedenboeken te zien en illustraties als dit hier: Aanbidding van de herders, verluchter is uit de werkplaats van de Passiemeester en Temporalemeester van Maria van Gelre, Noordelijke Nederlanden, omstreeks 1420, perkament.


De term ‘Temporalemeester’ ben ik niet eerder tegengekomen.
Op internet geen hits.
Dus ik hoop dat de catalogus meer verheldering gaat verschaffen.
Het gaat er in ieder geval om dat het onderzoek naar wie de diverse
schilderingen voor hun rekening hebben genomen niet één handschrift/stijl
betreft maar dat men meerdere makers kan aanwijzen zonder hun
echte naam te kennen: De Passiemeester en de Temporalemeester.

WP_20181012_20_17_45_ProIkMariaVanGelreGetijdeboekVanMariaVanGelreFol85vHetLaatsteAvondmaalCirca1415

Deze foto geeft een beeld van hoe de bladen uit het gebedenboek worden gepresenteerd op de tentoonstelling. Het blad dat je hier ziet heeft een afbeelding van het Laatste Avondmaal. Fol 85v.


WP_20181012_20_25_45_ProIkMariaVanGelreGetijdeboekVanMariaVanGelreFol420rCirca1415DraakjeMetZwemvliezen

Zo’n oud handschrift bevat naast de ‘Officiële’ afbeeldingen en randversieringen ook kleine figuurtjes ter vermaak van de lezer. Hier zie je een Draakje met zwemvliezen. Fol 420r, circa 1415.


WP_20181012_20_28_17_ProIkMariaVanGelreGetijdeboekMariaVanGelreFol161rCirca1415DeBekeringVanPaulus

Dit is de pagina met de dramatische Bekering van Paulus. Gebedenboek Maria van Gelre, fol 161r, circa 1415. Met rechts in de marge een extra figuurtje.


WP_20181012_20_33_45HoofdVanEenEngelBourgesOmstreeks1400Kalksteen_Pro

Hoofd van een engel, Bourges, omstreeks 1400, kalksteen.

WP_20181012_20_33_50_ProHoofdVanEenEngelTekst


TekeningVanEenHoofsGezelschapGelreOmstreeks1415-1420ZilverstiftOpPerkamentUppsalaUniversiteitsbibliotheek

Misschien wel het mooiste voorwerp op de tentoonstelling: Tekening van een hoofs gezelschap, Gelre (?), omstreeks 1415 – 1420, zilverstift op perkament. Uppsala Universiteitsbibliotheek.


Op de volgende website staat iets over de tekening
(http://www.hetwoudderverwachting.nl/hofmakerij-in-gelre.html):

Met de fluit richting jonkvrouw wijzend maakt de jonker haar het hof en slaat zijn ogen neer. Haar chaperon staart naar de fluit. Zij streelt het hondje, symbool voor trouw. ​​De dame, die zwanger oogt, keert glimlachend het hoofd af. De tekening wordt qua inhoud en stijl met het Hof van Gelre en de Gebroeders gerelateerd, datering en aankleding kloppen. Coll. UB Uppsala.

De catalogus geeft een heel andere uitleg aan de tekening:
een allegorie op liefdestrouw versus begeerte.

WP_20181014_11_28_10_ProIkMariaVanGelreDeHertoginEnHaarUitzonderlijkeGebedenboek1380-1429JohanOosterman

Bij de tentoonstelling komt een kloeke catalogus. Dus er is de komende weken en maanden weer heel wat te lezen. Maar eerst gaan kijken!


Witte Donderdag

 photo 02GebedenboekMariaVanGelreHetLaatsteAvondmaal.jpg

Gebedenboek van Maria van Gelre: het laatste avondmaal.


Jezus en zijn leerlingen hielden een maaltijd, staat er in het evangelie van Johannes.
Het Laatste Avondmaal, in de volksmond.
Of deze maaltijd in de avond plaatsvond is maar de vraag,
maar in elk geval was het Jezus’ laatste maaltijd met zijn vrienden voor hij veroordeeld en gekruisigd zou worden.

De miniatuur, die een prachtige serie karakterkoppen laat zien, verbeeldt deze maaltijd.
Op de voorgrond, in kleding die door de kleur duidelijk afwijkt van wat de anderen dragen,
zien we Judas die kort nadien Jezus zal verraden.
De miniaturist heeft heeft hem al een beetje buiten het kader van de afbeelding geschilderd, om te laten zien dat hij op het punt staat de kring van leerlingen te verlaten.

Tijdens de maaltijd confronteert Jezus zijn leerlingen met de vraag wie hem trouw zal blijven.
Precies dat element komt ook aan de orde in de gebeden voor Witte Donderdag die volgen op deze miniatuur:
‘Wij bidden: Heer, help ons dat we niet twijfelen en dat ook wij de pijn van het kruis zullen lijden.’
De gelovige die deze woorden bidt, Maria van Gelre dus in de eerste plaats, wil Jezus volgen in zijn lijden: een goed voorbeeld van Imitatio Christi, de navolging van Christus.

 photo 02GebedenboekMariaVanGelreHetLaatsteAvondmaalInZijnGeheel.jpg


Palmzondag

Vandaag is het Palmzondag.
In deze Goede Week volgen we de Christelijke feestdagen
met miniaturen uit het Gebedenboek van Maria van Gelre.

Dit gebedenboek is een prachtig boek met gebeden
die door Maria van Gelre gebruikt werd voor haar prive
gebeden en overdenkingen.
Maria van Gelre leefde van 1380 en overleed in of na 1428.
Het boek is uit ongeveer 1415.

 photo 01GebedenboekMariaVanGelreFolio83RIntochtInJeruzalemPalmZondag.jpg

Maria van Gelre, Folio 83r, Intocht in Jeruzalem.


De tekst, die door het team dat de restauratie van het boek uitvoert,
bij deze afbeelding plaatst, is de volgende:

Met Palmzondag begint de belangrijkste week van het kerkelijke jaar.
De week waarin het lijden en de opstanding van Jezus herdacht wordt, vormt de kern van de christelijke liturgie.
De intocht in Jeruzalem, het Laatste Avondmaal, de Kruisiging en de Opstanding vormen kernmomenten in het verhaal dat ieder jaar verteld wordt.
Het gebedenboek van Maria van Gelre bevat een opvallend rijke reeks miniaturen die het lijdensverhaal uitbeelden.
De intocht in Jeruzalem, gevierd op Palmzondag, vormt de eerste episode in die serie.

De Passiemeester van Maria van Gelre, een van de verluchters die heeft bijgedragen aan het gebedenboek, heeft de intocht beknopt en heel effectief uitgebeeld.
Jezus, gezeten op een ezel, nadert een stadspoort,
terwijl een man zwaait met takken en een ander een kleed uitspreidt.
De gezichten zijn gedetailleerd en verfijnd uitgevoerd,
de vacht van de ezel oogt heel zacht.
Voor de gewaden is volop gebruik gemaakt van paars en roze, kleuren waarvoor deze verluchter een voorkeur lijkt te hebben.
De dramatische werking van de voorstelling wordt versterkt doordat de randen van de voorstelling overschreden worden:
de ezel en de voet van de in blauw geklede man gaan
over het kader van de miniatuur heen.

 photo 01GebedenboekMariaVanGelreFolio83RIntochtInJeruzalemPalmZondagInZijnGeheel.jpg

Ik ben niet bij de restauratie betrokken en ik weet ook niet
of er nog meer miniaturen buiten de passie miniaturen
van hem bekend zijn.
Paars en roze zijn liturgische kleuren die horen bij
deze tijd van het Christelijke jaar.
Ik weet dus niet of die kleuren persoonlijke voorkeuren
waren van de maker van deze miniaturen.

Maria van Gelre

Er is een belangrijke boekrestauratie aan de gang
rond het gebedsboek van Maria van Gelre.
De restauratie gebeurt onder andere door de Radboud Universiteit.
In het gebedsboek staan meer dan 100 miniaturen.
Hier een voorbeeld: bladzijde 146r.

 photo GebedenboekMariaVanGelreMiniatuurBarbaraAndreasEnEenOngeiumldentificeerdeVrouwelijkeHeilige146r1415.jpg

Gebedenboek Maria van Gelre, miniatuur met Barbara, Andreas en een ongeidentificeerde vrouwelijke heilige, ongeveer 1415.


 photo GebedenboekMariaVanGelreMiniatuurBarbaraAndreasEnEenOngeiumldentificeerdeVrouwelijkeHeilige146r1415Detail.jpg


Het gebedenboek van Maria van Gelre

 photo MariaVanGelre.jpg

Maria van Gelre


Gisteren vond ik informatie over een crowdfunding actie
ten behoede van het restaureren van het gebedenboek:

Het gebedenboek van Maria van Gelre, sinds de zeventiende eeuw bewaard in Berlijn, is uitzonderlijk: hoogtepunt van de boekproductie uit de Noordelijke Nederlanden rond 1400, en een van de mooiste en kostbaarste kunstvoorwerpen die er uit die tijd bekend zijn. Meer dan duizend bladzijden, een geïllustreerde kalender, zo’n honderd miniaturen en talrijke kleine drôlerieën in de marge geven dit boek een luxe uitstraling. Maar het is ook uiterst kwetsbaar: het perkament scheurt en op verschillende plaatsen laat de zeshonderd jaar geleden aangebrachte verf los. Al meer dan dertig jaar geleden is het daarom uit de band genomen en opgeborgen in een imposante doos waarop in rode letters staat: ‘Für die Benutzung gesperrt!’

De crowfunding actie staat onder leiding van Johan Oosterman (@johanoosterman)
en wordt ondersteund door de Radboud Universiteit in Nijmegen.
Ik heb gisteren ook meegedaan aan de crowdfunding actie:

Op de site doet mediëvist Johan Oosterman verslag van zijn project om 25 duizend euro te crowdfunden voor de restauratie van het boek.

Als hij dat bedrag bij elkaar weet te brengen dan wil hij het boek ook weer toegankelijk maken voor onderzoekers en het grote publiek. De eerste stap die daarvoor gezet moet worden is dus een grondig materieel en technisch onderzoek om vast te stellen hoe het boek beschadigd is geraakt. Pas dan is restauratie mogelijk. Als hij de 25 duizend euro bij elkaar weet te brengen dan zal restauratie plaatsvinden in de Staatsbibliotheek Berlijn.

Vandaag om 16:00 uur staat de stand op 19.770 euro.

Ga naar de website (http://www.ru.nl/mariavangelre/)
of naar de facebook pagina (https://www.facebook.com/gebedenboekmariavangelre)
en zie hoe prachtig dit werk is.
Van facebook heb ik een paar foto’s overgenomen:

 photo MariaVanGelreDeBakkerAanHetWerkKalenderminiatuurInDeMargeVanDeMaandDecember..jpg

Maria van Gelre, De bakker aan het werk, kalenderminiatuur in de marge van de maand december. In werkelijkheid is dit een geel kleine afbeelding. Maar zie eens hoe levensecht.


 photo MariaVanGelreDeKalenderVanNovember.jpg

Maria van Gelre. Dit is een voorbeeld van een kalenderpagina met rechts een afbeelding. Dit is van de maand november. De pagina is schitteren. Op de volgende foto wat meer details.


 photo MariaVanGelreDeKalenderVanNovemberDetail.jpg

Zie de florale motieven, de mooie kapitalen en de rode en blauwe opvullingen van de zinnen met hun decoraties.


 photo MariaVanGelreDetailUitDeKalenderVanNovemberHetSlachtenVanEenRund.jpg

Maria van Gelre, detail uit de kalender van november: het slachten van een rund. Een paar seconden later hoef ik niet perse te zien.