Human Nature: Wat blijft er over van de mens? Wat blijft er over voor de mens?

Posted on augustus 25, 2025 by Argusvlinder

Gisteren sloot de tentoonstelling Human Nature van Magdalena Abakanowicz
in Den Bosch (en de tentoonstelling Everything is made of fiber in Tilburg).
Een tentoonstelling die me niet alleen visueel raakte,
maar ook intellectueel uitdaagde.
Wat betekent het om mens te zijn in een tijd van digitale versnelling,
oorlog en vernietiging en ecologische ontwrichting?

De titel Human Nature laat zich op vele manieren lezen:
als de menselijke aard,
als de verhouding tussen mens en natuur,
als een strijd of een samenwerking.

In de werken van Abakanowicz — van de anonieme lichamen in Crowd III
tot de gebakken kleihoofden van Syndrome — ontvouwt zich een avontuur
dat niet alleen haar persoonlijke geschiedenis weerspiegelt,
maar ook onze gedeelde kwetsbaarheid.

In deze blog neem ik je mee langs enkele werken,
reflecteer ik op de zaaltekst ‘Herstel’, en stel ik
een alternatieve versie voor die tekst voor.

Naar mijn idee een tekst die beter recht doet
aan de complexiteit van het oeuvre van Abakanowicz.

Want wat blijft er over van of voor de mens,
als we de massa verlaten en het hoofd buigen?

Den Bosch, Noordbrabants Museum, Human Nature, Magdalena Abakanowicz, Diana Thater, Chernobyl, 2011, video installatie.

Magdalena Abakanowicz, Crowd III, 1988 – 1989, jute, hars.

Ik heb een probleem met de hierboven getoonde zaaltekst en
specifiek over de volgende zin.

Tegelijk ontdekken wetenschappers dat technologie
onze hersenen verandert
en dat gebeurtenissen uit het verleden ook littekens nalaten
bij nieuwe generaties’

Dit klinkt mij als een samenzweringstheorie maar
is het dat ook?

Technologie verandert onze hersenen

Dit is een wetenschappelijk onderbouwde claim.
Neurowetenschappers hebben aangetoond dat intensief gebruik
van technologie — zoals smartphones, sociale media
en multitasking — invloed kan hebben op:
= hoe lang iemand zich kan concentreren
= geheugenfuncties
= hoe we contact hebben met anderen
= dopamine-afgifte (beloningsmechanismen)

Maar: het is niet per se negatief of alarmerend.
Onze hersenen zijn flexibel en passen zich voortdurend
aan nieuwe omstandigheden aan.
Het hangt dus af van hoe technologie wordt gebruikt.

Trauma uit het verleden laat littekens na bij nieuwe generaties

Dit verwijst naar het veld van epigenetica en transgenerationeel trauma.

Er zijn studies die suggereren dat ernstige trauma’s (zoals oorlog,
slavernij, holocaust) epigenetische veranderingen kunnen veroorzaken
die invloed hebben op de stressrespons van volgende generaties.
Met andere woorden: dat een verschrikkelijke ervaring van persoon A
op een kind van persoon A effect kan hebben.
Denk aan: verhoogde gevoeligheid voor angst of depressie, of een
ontregelde aanmaak van stresshormonen
die invloed hebben op stemming en gedrag.

Maar ook hier geldt:
het is een complex en genuanceerd onderwerp maar
het is geen vastliggend lot.

Is die ‘overdracht van ervaringen’ erg?

Niet per se. Het is heel menselijk.
Maar het kan wel invloed hebben op hoe je zelf met bepaalde situaties omgaat.
Het goede nieuws is: zulke angsten zijn vaak te begrijpen
en te doorbreken, juist als je weet waar ze vandaan komen.
Nog beter nieuws: de mechanismes kunnen ook werken bij positieve situaties.

Waarom klinkt de zin in de zaaltekst als een samenzwering?

= De zin mist nuance en bronvermelding
= Er wordt een oorzaak-gevolg verband gesuggereerd zonder uitleg
= Het combineert twee grote thema’s (technologie en erfelijk trauma)
alsof ze één mysterieus geheel vormen

Hoe zou je het misschien beter kunnen formuleren?

Alternatieve zaaltekstvoorstel

Wetenschappelijk onderzoek laat zien dat intensief technologiegebruik
invloed kan hebben op het functioneren van onze hersenen, zoals
concentratie, geheugen en ons omgaan met andere mensen.
Daarnaast suggereren studies dat ernstige trauma’s uit het verleden
soms epigenetische sporen nalaten die de stressgevoeligheid van
volgende generaties kunnen beïnvloeden.
Beide inzichten tonen hoe mens en omgeving voortdurend met elkaar
in wisselwerking staan.

Juist in een tijd waarin digitale prikkels en historische trauma’s
ons denken en voelen beïnvloeden, groeit de behoefte aan herstel,
aan ruimte, aan herverbinding met de natuur en met elkaar.

In het Toscaanse landschap realiseerde Magdalena Abakanowicz een kunstwerk dat deze zoektocht naar verbinding tastbaar maakt.
Haar bronzen sculpturen — gegroepeerd als menselijke figuren in een open veld — verbeelden de spanning tussen individu en collectief,
tussen kwetsbaarheid en kracht.

De figuren staan stil, maar lijken onderweg.
Ze nodigen uit tot nadenken: hoe verhouden wij ons tot elkaar,
tot onze snelle, digitale tijd en tot de omgeving (grond, lucht en water)
waarin we moeten leven.

In deze context krijgt het werk Syndrome (1982)
— een serie hoofden in gebakken klei — een extra lading.
Elk hoofd lijkt een echo van innerlijke processen:
herinnering, waarneming, kwetsbaarheid.
Het zijn stille getuigen van hoe onze hersenen
gevormd worden door wat we meemaken,
en hoe we onszelf en anderen blijven begrijpen.

Magdalena Abakanowicz, Syndrome, 1982, gebakken klei.

Een antwoord in echo’s

In dezelfde ruimte waar Syndrome stond opgesteld werd de film Echa vertoond.
Deze productie van kunstenaars Kristina Benjocki en Stijn Verhoeff,
ontwikkeld in samenwerking met het museum, vormde voor mij het voorlopige
einde van het avontuur dat Magdalena Abakanowicz heet en misschin gaf het
antwoord op de vraag:

Human Nature: Wat blijft er over van de mens? Wat blijft er over voor de mens?

Echa (Pools voor echo) brengt het leven en werk van Magdalena Abakanowicz samen
in een mysterieus verhaal over herinnering, natuur en transformatie.
Drie personages, één stem: Magdalena, haar moeder en haar grootmoeder?

Ze gaan door het bos aan de hand van Abakanowicz’ herinneringen.
Trauma’s galmen als echo’s door de generaties heen en
bepalen hun relatie tot de wereld om hen heen.

Zitten wij in diezelfde rol? Ik vermoed dat de makers denken van wel.

Maar Echa toont ook iets anders: veerkracht.
De mogelijkheid om je los te maken van het verleden,
om je eigen verhaal en toekomst te gaan maken.

In die zin biedt de film een antwoord op de tentoonstellingstitel

Namelijk:
heb de moed om steeds opnieuw te beginnen.
Maak de keuze om echo’s niet te negeren,
kies om er naar te luisteren en
kies ervoor er iets nieuws uit te laten ontstaan.

Mens en natuur

Posted on augustus 24, 2025 by Argusvlinder

De tentoonstelling heet Human Nature.
Vandaag is de laatste dag dat de tentoonstelling te zien is
in het Noordbrabants Museum in Den Bosch.
Maar gaat het volgens de titel om de menselijke natuur of
om de strijd tussen de mens en de natuur?
Of misschien om de omgang van de mens met de natuur?

Den Bosch, Noordbrabants Museum, Human Nature, Magdalena Abakanowicz, Tapisserie 23 en violet et noir, 1963.

Magdalena Abakanowicz, Black Balls VI, 1986 – 1987, berkentakken, draad, hout, staal.

Magdalena Abakanowicz, Animal Face, houtskool op papier.

Magdalena Abakanowicz, from the cycle Flowers, Cali Effervescent Flower, 1999, Chinese inkt en houtskool op papier.

Magdalena Abakanowicz, from the cycle Bodies, Body, 1981, houtskool op papier.

Magdalena Abakanowicz, Models for Arboreal Architecture, 1991, beschilderd gips, papier-maché, touw, stokjes, gaas.

Magdalena Abakanowicz, Seated Mutant, 1996, jute, hars, metaal.

Magdalena Abakanowicz, Krystyna (Anonymous Portrait no 21), 1985, katoen, hars, hout.

Na dit tweede blogbericht volgt er nog een derde met vooral
foto’s van een aantal tentoongestelde series.

Wat opvalt tijdens de tentoonstelling is niet alleen
het werk zelf, maar ook wat er ontbreekt:
een publicatie.
Dat is meteen een gemiste kans van de organisatie
achter ‘Groots, groter, grootst’.

Magdalena Abakanowicz is vooral onbekend. Met de tentoonstellingen
in Tilburg en Den Bosch kun je een belangrijke aanzet geven
om die onbekendheid om te buigen.
Voor de meer lange termijn is een goede publicatie met het
verhaal van het leven en werk van Abakanowicz een vorm
van verankering.

Er volgt een publicatie in november 2025, lang na de afsluiting
van de tentoonstelling vandaag. Wel een beetje knullig.
Nu is er niet eens een zichtexemplaar of dummy beschikbaar,
alleen deze Engelstalige beschrijving:

The publication is based on a series of interviews with these artists reflecting on Abakanowicz’s artistic and ideological legacy, and features an extensive image section. It also includes a visual timeline and contextual commentary on the Human Nature exhibition, on view at Het Noordbrabants Museum in the summer of 2025. This volume accompanies the exhibition Magdalena Abakanowicz: Human Nature and the eponymous symposium, jointly organised by Het Noordbrabants Museum the TextielMuseum and Provincie Noord Brabant.

De kunst van trauma tot transformatie

Posted on augustus 22, 2025 by Argusvlinder

Sommige kunstenaars maken schoonheid uit pijn.
Niet door het trauma te verdoezelen, maar door het zichtbaar
te maken — rauw, gelaagd, en soms confronterend.
Ik heb bij het werk van Magdalena Abakanowicz ervaren
dat die zichtbaarheid geen esthetische keuze is,
maar een innerlijke noodzaak.
Dat leidde tot een vergelijking die ik hieronder uitwerk.

Al tijdens het bezoek aan de tentoonstelling Everything is made of fiber
met werk van Magdalena Abakanowicz ontstond het idee.
Het werd nog eens versterkt toen ik een paar dagen later in Den Bosch
naar Human Nature ging. Ook een tentoonstelling met werk van
Abakanowisz maar met meer accent op haar installatiewerken.

Je merkt meteen dat je te maken hebt met een gedreven kunstenaar,
iemand die leeft voor haar werk.
Daarbij moest ik steeds aan Anselm Kiefer denken.
Beide kunstenaars zijn heel verschillend. In een eerder blogbericht
heb ik Kiefer en Abakanowicz al eens naast elkaar gezet.
De vergelijking met betrekking tot hun filosofie herhaal ik hieronder.
Ze spreken grote onderwerpen aan, keer op keer.
Hun kunst is er niet te decoreren, het gaat ergens over
en het laat hen niet los. Keer op keer.
Beide zijn verslingerd aan hun werkzaamheden.

Anselm Kiefer: Schuld en alchemie

In het begin schroomt Kiefer niet om in Duitsland de
schuldvraag te stellen. Hoe sta je als individu
tegenover een foute collectiviteit?
Het gewicht van die geschiedenis, dat trauma, staat
steeds centraal.
Vervolgens heeft Kiefer jaren, min of meer in afzondering,
gewerkt aan kunstwerken. Op zijn eigen grondgebied in Frankrijk.
Het was zwaar werk, met graafmachines, met zand, beton,
ijzer, lood en vuur.
Niet toegankelijk voor het publiek, Art for Kiefer only,
zo zou je het kunnen noemen.
Dan vrij onverwacht, vanaf 2023, treedt hij weer naar buiten
met een film over hem van Wim Wenders, nieuw werk en nieuwe
tentoonstellingen.
Gedreven tot het maken van kunst.

Anselm Kiefer, Le Prométhée mal enchaîné, 2023. Loden boeken.

Magdalena Abakanowicz: Materie en spiritualiteit

In het werk van Abakanowicz zie je de drang naar
steeds nieuwe, natuurlijke materialen en vormen.
Eerst abstract, tweedimensionaal textiel, dan volgt
een fase waarbij driedimensionale textielinstallaties
ontstaan die langzaam overgaan naar werken met andere,
natuurlijke materialen. Dit leidt tot architectuur
en series van werken.
Maar ze vertelt haar kunst niet alleen door haar werken.
Op de tentoonstelling in het Noordbrabants Museum
kun je haar teksten horen. Op de leestafel in een
van de zalen liggen naar een oeuvre-overzicht vooral
boeken met teksten van Abakanowicz.
Haar oorlogsgeschiedenis mondt uit in een meer en
meer spirituele reis met aandacht voor de natuur
en het individuele in de mens.
Niet te stoppen.

Magdalena Abakanowicz, Abakan – Situation variable II, 1970 – 1971, sisal, touw.

Je kunt nog gaan kijken in Den Bosch en Tilburg tot en met
aanstaande zondag. Het is kort dag, maar zeer de moeite waard

Menselijke natuur

Posted on augustus 20, 2025 by Argusvlinder

In het Noordbrabants Museum is ook een tentoonstelling met werk van Magdalena Abakanowicz onder het thema Human Nature, de menselijke natuur. Volgens de curator omdat die uitdrukking is ieder geval kwetsbaarheid, ontheemding en onderdrukking. Kijk uit je raam en zie hoe actueel dat is.

Den Bosch, Noordbrabants Museum, Human Nature, Magdalena Abakanowicz, Zycie Warszawy, 1973, wol en katoen. Net als in Tilburg begin de tentoonstelling met textiele werken.

In Den Bosch wordt het werk van Abakanowicz gecombineerd met dat van andere kunstenaars. In dit geval: Anish Kapoor, Void, 1992, glasvezel, pigment.

Als je recht voor het werk gaat staan zie je geen einde meer. Het is een diepte, een leegte. Zelfs de kleur rood verdwijnt.

Onwillekeurig ga je de opstelling in het TextielMuseum (erg donker en compact) vergelijken met die in het Noordbrabants Museum (prettig verlicht en ruim). Magdalena Abakanowicz, Abakan – Situation Variable II, 1970 – 1971, sisal en touw.

Dit is een detailfoto van een enorm werk. Het is bijna 4 bij 4 bij 4 meter. Schitterend. Complex. Magdalena Abakanowicz, Abakan Red, 1969, sisal.

Magdalena Abakanowicz, Geminati (Conglomerates), 1989 – 1997, berkentakken, gaas, jute, draad.

Magdalena Abakanowicz, Anasta, 1989, hout en staal.

Kimsooja, Bottari 2018 – 2022, gebruikt textiel en gebruikt Koreaans laken.

Deel twee van mijn fotoverslag volgt binnenkort.

Even het beeld compleet maken

Posted on augustus 18, 2025 by Argusvlinder

Als je denkt bij de foto’s hieronder: ‘Maar dit werk heb ik
toch al een keer gezien>’, dan heb je waarschijnlijk gelijk.
Maar al tijdens mijn bezoek aan de tentoonstelling
Everything is made of fiber met werk van Magdalena Abakanowicz,
was ik ontevreden met de foto’s.
Daarom ben ik nadat ik de tentoonstelling helemaal gezien
had, nog eens vooraan begonnen.
Toen heb ik een serie foto’s gemaakt met mijn telefoon.
Die foto’s, die geregeld de kleuren beter oppakken, toon ik hier.

Tilburg, TextielMuseum, Everything is made of fiber, Magdalena Abakanowicz, Abakan Red. 1970, sisal.

Magdalena Abakanowicz, Winged Abakan, 1967, sisal.

Magdalena Abakanowicz, Abakan Garment, 1975, Abakan Black Garment VI, 1967, beide van sisal en jute. Op de grond: Rope 1972 – 1976, hennep.

Magdalena Abakanowicz, Three part Black Abakan, 1972, sisal, linnen.

Magdalena Abakanowicz, Textural composition, 1967, sisal, katoen, linnen.

Magdalena Abakanowicz, Narrow Abakan, 1967 – 1968, sisal, wol.

Dit is een heel groot werk. Het hangt tegen de lange muur in een rechthoekige ruimte. Er is dus heel weinig ruimte om het werk op de foto te zetten. Jammer. Magdalena Abakanowicz, Abakan Old Black, 1967 – 1979, sisal.

Magdalena Abakanowicz, Untiteled Abakan (Supel), 1970, sisal.

Magdalena Abakanowicz, Backs, 1976 – 1989, jute, hars.

Magdalena, Abakanowicz, Abakan Black Garment VI, 1967, sisal, jute.

Magdalena, Abakanowicz, Embryology, 1978 – 1981, plantaardige vezels (katoen, jute, vlas, hennep, sisal), stro, synthetisch garen.

Magdalena Abakanowicz, Abakan Orange, 1971, sisal.

Magdalena Abakanowicz, Diptere, 1967, hennep, sisal, paardenhaar.

Harry Boom, Black Lover II, 1972, geteerd zeildoek, sisal.

Magdalena Abakanowicz, Anna III, 1965, linnen, paardenhaar, wol, katoen.

Het is vreemd om naar een tentoonstelling te gaan van een kunstenaar
van wie je eerder nog nooit gehoord had en om dan diep onder de indruk
te raken. Bij Magdalena Abakanowicz had ik dat.
Dat is ook de reden dat ik daar nu extra aandacht aan schenk.

Daarnaast liet me de vergelijking tussen Abakanowicz en Kiefer
maar niet los. Daarover binnenkort een aparte blog.
Maar eerst nog even de gegevens op een rij gezet.

Detail van het beeldhouwwerk van Margot Homan, Concedo Nulli of Ik wijk voor niemand. Een werk ter nagedachtenis aan vakbondsvrouw en wethoudster in Tilbug, Miet van Puijenbroek. 2009, marmer.

Magdalena Abakanowicz – Everything is made of fiber

Posted on augustus 15, 2025 by Argusvlinder

Vanaf het oudste object in de tentoonstelling gaat het om
een abstract werk. Het is nog wel een wandkleed.
Niet een puur decoratief werk, maar nog wel traditioneel,
opgehangen. Eén kant telt. De achterkant zien we niet.

Dan komen de Abakans. Je ziet ze meteen in de eerste zaal.
De werken zijn drie-dimensionaal. In het begin voorzichtig.
Inkepingen, openstaand als bij een split in een jurk of pak.
Ook de vorm gaat steeds meer weg van een rechthoek en
de werken krijgen volume.

In de derde zaal gaat dat langzaam verder totdat meerdere
delen samen één object vormwn. De stap naar nog meer materialen
wordt gemaakt en de installatiekunst van Abakanowicz
is daar.

Tilburg, TextielMuseum, Magdalena Abakanowicz, Everything is made of fiber, Abakan 29, 1967 – 1968, sisal, wol.

Magdalena Abakanowicz, Three part Black Abakan, 1972, sisal, linnen. Twee van de drie elementen.

Magdalena Abakanowicz, Textural composition, 1967, sisal, katoen, linnen.

Magdalena Abakanowicz, Abakan Old Black, 1967 – 1979, sisal.

Magdalena Abakanowicz, Narrow Abakan, 1967 – 1968, sisal, wol.

Magdalena Abakanowicz, Backs (ruggen), 1976 – 1989, jute, hars.

Magdalena Abakanowicz, Uit de serie ‘Flowers’, Vera Dignum Flower, 1999, inkt en houtskool op papier.

Een tentoonstelling met alleen werk op papier had me ook wel een goed idee geleken. Magdalena Abakanowicz, Uit de serie ‘Flowers’, 1999, inkt en houtskool op papier.

Op de tentoonstelling was ik al ontevreden over mijn foto’s. Dus van een paar nam ik nog een foto zoals bij dit werk. Daarna maakte ik nog foto’s met mijn telefoon. Die zie je binnenkort. Magdalena Abakanowicz, Untiteled Abakan (Supel), 1970, sisal.

Magdalena Abakanowicz, Diptére, 1967, hennep, sisal, paardenhaar.

Magdalena Abakanowicz, Anna III, 1965, linnen, paardenhaar, wol, katoen.

Twee mallen van staande figuren, 1987 – 2009, gips, hout.

Magdalena Abakanowicz, Hand (Little object), 1975, sisal.

De tentoonstelling wordt aangevuld door een aantal werken uit de
collectie van het TextielMuseum. Dan doen ze op rolatiebasis.
Terwijl ik er was kon je een werk van Harry Boom zien.

Harry Boom, Black Lover II, 1972, geteerd zeildoek, sisal.

Uit de tijdmachine van William Fraser

Posted on augustus 14, 2025 by Argusvlinder

Master of the Fraser Album, Three musketeers of Kurnal (een stad ten noorden van Delhi) Sergeant Kesu, Umi Chand and Dharam Chand (Kala), Folio from a series of portraits of soldiers, dated 1816, Museum Rietberg, fift of Balthasar and Nanni Reinhart.

Op de website van het Museum Rietberg toont men een serie
kunstwerken die je kunt omschrijven als hoogtepunten
in de collectie. Dit werk verrastte me.

Dit is een voorbeeld van de fascinerende gewoonte van een
aantal Engelse kolonialen om tijdens hun verblijf in India
een verzameling aan te laten leggen met in dit geval
waterverf schilderijen gemaakt door Indiase kunstenaars.

William Fraser ((1784 – 22 March 1835) was een diplomaat
in Engelse dienst en liet een album aanleggen met dit en
vergelijkbare werken.

De gewoonte om Indiase kunstenaars werk te laten maken,
niet op de Infiase manier, maar beinvloed door de Engelse
en Eurioese manier van vastleggen van straatscene’s, klederdracht,
planten en dieren, dansers, festivals en beroepsgroepen noemen we vandaag:
de Company School.
Met ‘Company’ wordt de East India Company, de Engelse VOC.
Ghulam Ali Khan us een van de kunstenaars die ook voor
William Fraser werkte.

Magdalena Abakanowicz – Everything is made of fiber

Posted on augustus 13, 2025 by Argusvlinder

Naar aanleiding van het borduurwerk van
Constance de Nerée tot Babberich – van Houten
ben ik afgelopen zaterdag in Tilburg naar het TextielMuseum geweest.

Het was indrukwekkend.
Twee zaken werden me heel duidelijk:
1. Magdalena Abakanowicz heeft een grote rol gespeeld in de
doorbraak van tweedimensionaal textiele kunstwerken naar
abstracte driedimensionale textiele kunstwerken
2. daarna heeft ze zich, vanuit haar interesse in materialen,
ontwikkeld naar een kunstenaar die zich uit in een hele
brede reeks materialen. Daarbij zijn haar ideeen zowat eindeloos.

Vandaar dat ik gisteren rabants Museum ben
gegaan omdat daar deel twee uit het drieluik over
Magdalena Abakanowicz te zien is.
Deel drie is te zien in het Noordbrabants Provinciehuis naar
de bereikbaarheid en openstelling is daar beperkt.
De tentoonstellingen lopen tot 24 augustus.

Terug naar Tilburg. Vandaag een eerste deel met foto’s.

De belichting in het TextielMuseum gaat uit van donkere ruimtes
en heel gerichte belichting. Dat maakt het zien van kleuren in
vooral de donkere werken moeilijk.

Tot aan ongeveer 1965 weeft Magdalena Abakanowicz vooral wandkleden.
Maar dan doorbreekt ze deze manier van werken door driedimensionele
objecten te maken die vanaf het begin Abakans worden genoemd.

Tilburg, TextielMuseum, Magdalena Abakanowicz, Everything is made of fiber, Abakan Brown IV, 1969, sisal.

De andere kant.

Magdalena Abakanowicz, Abakan Orange, 1971, sisal.

Magdalena Abakanowicz, Abakan Red, 1970, sisal.

Magdalena Abakanowicz, Winged Abakan, 1967, sisal.

Magdalena Abakanowicz, Embryology, 1978 – 1981, plantaardige vezels (katoen, jute, vlas, hennep, sisal), stro en synthetisch garen.

Magdalena Abakanowicz, Abakan Garment (gewaad), 1975, sisal en jute.

Magdalena Abakanowicz, Abakan Black Garment VI, 1967, sisal en jute.

Magdalena Abakanowicz, Untiteld Abakan (Supel), 1970, sisal.

Magdalena Abakanowicz, Rope (touw), 1972 – 1976, hennep.

Deel twee volgt snel.

De Nerée en de draad die verder reikt

Posted on augustus 10, 2025 by Argusvlinder

Toen ik begon aan de serie berichten over de tentoonstelling Anders dan de Anderen
met werk van Carel de Nerée tot Babberich was het plan 5 berichten te schrijven.
Het avontuur is anders gelopen. Dit is intussen het laatste en negende deel.

Een aantal van die delen zouden gaan over de persoonlijke thema’s
in het werk van De Nerée.
Omat ik mijn verhaal graag wil illustreren met eigen foto’s,
lukte dat bij sommige thema’s niet.
Daarnaast vind ik het zelf moeilijker te schrijven over de betekenis van
die persoonlijke symboliek dan over de materiaalkeuze zoals het type papier
of het borduurwerk.
Maar zo gaan avonturen nu eenmaal: ze volgen zelden het oorspronkelijke plan.

Hieronder een overzicht van de persoonlijke thema’s (symbolen)
die in het werk van Carel de Nerée regelmatig terugkeren:

Koppen/portretten
vaak gestileerd, melancholisch of mysterieus, soms met gesloten ogen.
(Vrouw)figuren
centraal in veel werken, vaak elegant, mystiek of sensueel.
Bloemen
vooral gestileerde bloemen, soms verwelkt of in decoratieve patronen.
Slangen
symbool van verleiding, gevaar of mystiek; komen regelmatig voor.
Web/arabesk patronen
zeer typerend voor zijn stijl, vaak als achtergrond of decoratief element.
Schedels/skeletten
verwijzingen naar vergankelijkheid, dood en decadentie.
Pauwen en exotische motieven
vooral in decoratieve elementen, soms als achtergrond of kledingmotief.

Naast de taal van Carel de Nerée werd ik het meest getroffen door het
borduurwerk dat er op de tentoonstelling te zien is.
De geborduurde werken op de tentoonstelling komen voor de rekening van de moeder
van Carel, Constance de Nerée tot Babberich – van Houten.

Al op de tentoonstelling liet me dat borduurwerk niet los. Er is heel veel werk
in gaan zitten, vooral in het grote werk
The seven princesses – Une théorie de jeune fille, waaraan ook
Hermine Schuylenburg heeft gewerkt.

Het borduurwerk staat in dienst van het ontwerp. De vormentaal en symboliek
zijn die van Carel. Daar is niets mis mee, maar dat kan ook anders.

Ontwerp van Carel de Nerée tot Babberich, boduurwerk door Constance de Nerée tot Babbeich – van Houten, Colloque setimental (Sentimentale conferentie), 1903, boduurwerk op geschilderde zijde.

Van dit ‘gebrandschilderde raam’ liet ik eerder al een detail zien. Ontwerp Carel de Nerée tot Babberich, boduurwerk Constance de Nerée tot Babbeich – van Houten, Le Vitrail, 1903 – 1904, borduurwerk en schildering op zijde.

Toen ik de tentoonstelling gezien had en terug liep naar de uitgang, zag ik
een werk van een van de deelnemers van de Galatea Kunstprijs.
Een prijs voor kunstenaars die kort hiervoor vluchteling waren.
Wat me opviel waren de vormen die de maker gebruikte – ze sluiten aan
bij Art Nouveau.
Het werk is van 2024 en er komt geen textiel aan te pas (al lijkt
het op het eerste gezicht en van afstand op borduurwerk).

Dordrechts Museum, Gaatea Kunstprijs, Harrison Omoyate, Piano, 2024, collage van tandenstokers en satéprikkers op een piano (materiaal gevonden in de biirt van een AZC).

Lange tijd werd textiel niet gezien als een materiaal dat zich leende om autonome kunst te maken.
Het feit dat het vaak om vrouwelijke kunstenaars ging, speelde hierbij een belangrijke rol.
In de emancipatie van ambacht naar kunst hebben verschillende, vooral vrouwelijke kunstenaars een belangrijke rol gespeeld.

Tekst uit het Nederlandse boekje bij de tentoonstelling
Magdalena Abakanowicz – Everything is made of fiber.

Een toevallige overeenkomst tussen De Nerée en Abakanowisz is hun
adellijke afkomst.
Het verschil: De Nerée overlijdt vóór de wereldoorlogen,
terwijl de familie van Abakanowicz zwaar getroffen wordt door
de Tweede Wereldoorlog in Polen (als Abakanowicz nog een kind is).

Waar Constance de Nerée tot Babberich – van Houten textiel gebruikt
om een idee van haar zoon uit te werken,
vertrekt Abakanowicz juist vanuit de materiele eigenschappen van
textiel en de technieken die traditioneel gebruikt worden om
textiel te maken.

Dit is een wandkleed. Een traditionele manier om textiel te verwerken. Maar het is al een abstract werk, groot, waar materialen en techniek centraal staan. Je kunt nog zeggen dat het twee dimensionaal is. Ook daar zal ze later mee breken. Tilburg, TextielMuseum, Magdalena Abakanowicz, Anna III, 1965 (het oudste werk op de tentoonstelling), linnen, paardenhaar, wol en katoen.

TextielMuseum, Magdalena Abakanowicz, Diptère, 1967, hennep, sisal, paardenhaar.

Waar het textiel-avontuur van Abakanowicz toe leidt kun je zien
in berichten die ik nog ga maken.
Maar misschien kun je ook snel (vóór 24 augustus) nog gaan kijken
in TextielMuseum in Tilburg.

maar hun gewaden glanzen als sterren…

Posted on augustus 4, 2025 by Argusvlinder

Een poëtische titel, over de stof van mystieke kleding en de
betoverende glans.
Over sterren die licht geven en zich zichtbaar maken voor ons,
mensen die zo ver verwijderd zijn van hen.

De titel kwam onder mijn aandacht door het werk The Seven Princesses
/ Une théorie de jeune fille van Carel de Nerée tot Babberich.
De titel is een Nederlandse vertaling van een zin uit het in
Frans geschreven toneelstuk van Maurice Maeterlinck waarop
het werk van De Nerée waarschijnlijk is gebaseerd.

Even over Maurice Maeterlinck, niet iedereen zal meteen een
beeld hebben bij deze schrijver:

Maurice Polydore Marie Bernard Maeterlinck werd geboren op 29 augustus 1862 in Gent, België, in een Franstalige bourgeoisfamilie. Hij studeerde rechten aan de Universiteit van Gent, maar voelde zich al snel meer aangetrokken tot de literatuur dan tot de advocatuur.
Tijdens een verblijf in Parijs raakte hij betrokken bij de symbolistische beweging, een filosofisch-artistieke stroming die de zichtbare werkelijkheid zag als een sluier voor diepere, vaak mysterieuze waarheden.

Literair werk
Maeterlinck schreef in het Frans en werd bekend om zijn lyrische drama’s, essays en poëzie. Zijn toneelstukken kenmerken zich door: stilte en suggestie in plaats van actie, mystieke en symbolische figuren, fatalisme en introspectie.
Bekende werken zijn onder andere: Pelléas et Mélisande (1892) en Les Sept Princesses (1891)

Nobelprijs voor Literatuur (1911)
Maeterlinck ontving de Nobelprijs voor Literatuur in 1911, als erkenning voor:

“Zijn veelzijdige literaire bezigheden en in het bijzonder voor zijn drama’s, die zich onderscheiden door een overvloed aan verbeelding en poëtische verfijndheid, die — soms onder het mom van een sprookje — een grote bron van inspiratie zijn.”

Na de Eerste Wereldoorlog nam zijn literaire invloed af. Hij overleed op 6 mei 1949 in Nice, Frankrijk. Hij blijft tot op vandaag de enige Belgische auteur die de Nobelprijs voor Literatuur heeft ontvangen.

Terug naar de aanleiding van mijn blog.
Het ontwerp van De Nerée is te zien op de tentoonstelling in het
Dordrechts Museum.
Het is een heel groot werk, 195.5 cm hoog en 267.5 breed.
Het is deze keer geen (pen)tekening maar een geborduurd werk.

Ontwerp: Carel de Nerée tot Babberich, borduurwerk: Constance de Nerée tot Babberich-van Houten, The seven princesses – Une théorie de jeune fille, 1904 – 1928, borduurwerk op zijde.

Het werk is niet eenvoudig te fotograferen. Het licht weerkaatst
van het borduurwerk. Ook bij foto’s dichter op het werk zal
dit problemen blijven geven.

Het werk bestaat uit een bovenste en onderste helft die
visueel sterk van elkaar verschillen.

De bovenste helft toont een figuur in het midden (is het een man?).
Die persoon staat voor een soort van lessenaar met een geometrische
tekening. Naast de figuur, zowel links als rechts veel geometrische
patronen.

De onderste helft toont 7 vrouwelijke figuren die op kijken. Maar
de uitvoering is niet naturalistisch, eerder schematisch.
Rond de zeven vrouwelijke figuren — de prinsessen — bevinden zich
decoraties en een veelheid aan kleinere vrouwelijke figuren.
De decoraties zijn meer naar de natuur.

The seven princesses – Une théorie de jeune fille, detail.

Laten we er eens van uit gaan dat het werk gebaseerd is op het
toneelstuk. Dan zijn er een aantal belangrijke personages.
Een koning, een koningen, de prins Marcellus, de 7 prinsessen die
door Maeterlinck in het voorstellen van de personage als 1 personage
worden voorgesteld.

Wat is de betekenis van de naam Marcellus?

Etymologie
Latijnse oorsprong: Marcellus is een verkleinvorm van Marcus, wat mogelijk verwijst naar de Romeinse oorlogsgod Mars.
Betekenis: “De strijdbare” of “kleine krijger”.

Symboliek in Maeterlincks toneelstuk

1. De strijder tegen de stilte
In Les Sept Princesses keert Marcellus terug na zeven jaar en treft zijn zeven slapende cousines aan. Zijn naam als “strijder” contrasteert met de passiviteit en verstilling van de prinsessen. Hij is de enige die actie onderneemt, die probeert te begrijpen en te doorbreken.
2. De buitenstaander / de ontwaakte
Marcellus is de enige figuur die niet gevangen is in de trance. Hij vertegenwoordigt misschien het bewustzijn, de zoekende geest, of zelfs de toeschouwer die probeert betekenis te geven aan het mysterie.
3. De brug tussen werelden
Als kleinzoon van de oude koning en koningin, en als neef van de prinsessen, staat hij tussen generaties en toestanden in. Zijn naam kan dus ook duiden op een tussenfiguur, een intermediair tussen leven en dood, tussen actie en contemplatie.

The seven princesses – Une théorie de jeune fille, detail.

Het leek me ook wel goed om een een stukje van die symbolistische
literatuur te lezen:

Origineel Frans fragment (Maeterlinck, 1891)

LE PRINCE
Elles sont là… couchées côte à côte… les yeux fermés… les mains jointes… les visages tournés vers le ciel…
On dirait qu’elles dorment depuis mille ans…
Il n’y a pas un souffle… pas un battement de cœur…
Le silence est plus profond que la mer…
Il fait sombre… mais leurs robes brillent comme des étoiles…
Il y a des larmes sur leurs joues…
Elles ne bougent pas…
Elles ne respirent pas…
Elles ne vivent pas…
Et pourtant… elles sont belles comme si elles allaient parler…
Je n’ose pas m’approcher…
Il me semble que je troublerais quelque chose de sacré…
Elles sont sept… comme les jours… comme les péchés… comme les vertus…
Pourquoi sont-elles là… ainsi… sans vie… sans voix… sans regard…
Est-ce que je suis venu trop tard ?
Est-ce que je suis venu trop tôt ?
Est-ce que je suis venu pour rien ?

Nederlandse vertaling (vrij vertaald)

DE PRINS
Ze liggen daar… naast elkaar… met gesloten ogen… gevouwen handen… hun gezichten naar de hemel gericht…
Het lijkt alsof ze al duizend jaar slapen…
Er is geen zuchtje wind… geen hartslag…
De stilte is dieper dan de zee…
Het is donker… maar hun gewaden glanzen als sterren…
Er zijn tranen op hun wangen…
Ze bewegen niet…
Ze ademen niet…
Ze leven niet…
En toch… zijn ze zo mooi alsof ze elk moment kunnen spreken…
Ik durf niet dichterbij te komen…
Het voelt alsof ik iets heiligs zou verstoren…
Ze zijn met zeven… zoals de dagen… zoals de zonden… zoals de deugden…
Waarom liggen ze hier… zo… zonder leven… zonder stem… zonder blik…
Ben ik te laat gekomen?
Ben ik te vroeg gekomen?
Ben ik voor niets gekomen?

The seven princesses – Une théorie de jeune fille, detail.

Voor een toeschouwer in 2025 is het werk
The Seven Princesses / Une théorie de jeune fille
maar moeilijk toegankelijk. Het borduurwerk moet een enorm werk zijn
geweest. Zowel door de afmeting van het werk maar ook door de
enorme variatie in wat er afgebeeld wordt. Grote vlakken, kleine
vlakken, lijnen, enz.
Dus of het mooi is of niet, is eenvoudig vast te stellen.
Maar de betekenis.
Dit bijna wandtapijt maakt op het eerste oog een stoffige indruk.
De gestileerde personages en decoraties zijn moeilijk te interpreteren
zelfs als je het niet in het kader van Maeterlincks toneelstuk
probeert te plaatsen.

In die beleving is het van belang naar de rol van de curator en
het museum als gids te kijken.

Bij de tentoonstelling Ik zie, ik zie – Een wereld vol kunst,
een familietentoonstelling waar het ervarenvan kunst entraal
staat, lijkt de handdoek opgepakt te zijn.

Het Dordrechts Museum lijkt hier actief de rol van opvoeder en
begeleider op zich te nemen. Ze helpen kinderen betekenis
te geven aan wat ze zien, en maken ruimte voor verbeelding
en interpretatie. Dat is prachtig — maar waarom zou die rol
exclusief voor jonge bezoekers zijn?

Dit is de zaaltekst bij de Zeven prinsessen.
Daar heb ik geprobeerd een alternatieve tekst voor te maken,
twee varianten, een lange en een korte:

De uitgebreide tekst:

Ontwerp: Carel de Nerée tot Babberich, borduurwerk Constance de Nerée tot Babberich-van Houten, The seven princesses – Une theorie de jeune fille, 1904 – 1928, borduurwerk op zijde.

In dit monumentale borduurwerk staan zeven prinsessen afgebeeld in gestileerde vorm, verticaal geordend en omgeven door een rijkdom aan patronen. Hun gezichten zijn gereduceerd tot ogen en een mond, hun lichamen tot ritmische vormen. Boven hen bevindt zich een achtste figuur — een prins — visueel afwijkend en geplaatst in een zone van geometrische patronen. Zijn positie doet denken aan een kansel, verheven en omgeven door orde, wat hem onderscheidt van de prinsessen beneden.

Het ontwerp is mogelijk geïnspireerd door Les Sept Princesses (1891), een symbolistisch toneelstuk van Maurice Maeterlinck waarin zeven prinsessen in een toestand van stilte en ongrijpbaarheid verkeren. Die sfeer is in het borduurwerk niet direct herkenbaar; de figuren zijn gestileerd, hun houding blijft dubbelzinnig.

Wat opvalt is de visuele tegenstelling tussen boven en beneden: geometrische patronen structureren het bovenste deel van het werk, terwijl rond de prinsessen juist organische, niet-geometrische vormen verschijnen. Binnen deze patronen zijn kleinere figuren opgenomen die de vrouwenfiguren lijken te ondersteunen of te benadrukken, en zo een subtiele gelaagdheid toevoegen aan de compositie.

Deze elementen roepen vragen op over hiërarchie, zichtbaarheid en de rol van de toeschouwer. Het werk lijkt zich te onttrekken aan directe interpretatie, en nodigt uit tot langzaam kijken en persoonlijke reflectie.

Het borduurwerk werd begonnen door Hermine Schuylenburg, maar om onbekende redenen niet voltooid. De verdere uitvoering werd overgenomen door Constance de Nerée, moeder van de ontwerper. Zo ontstond een zeldzaam familieproject waarin generaties samenwerkten aan een visuele vertaling van een innerlijke wereld.

De korte tekst:

De zeven prinsessen

Geborduurd door Hermine Schuylenburg (deels) en Constance de Nerée tot Babberich – van Houten, naar een ontwerp van Carel de Nerée tot Babberich (1904–1928)

Zeven gestileerde prinsessen zijn verticaal geordend in een rijk patroon van vormen. Boven hen staat een prins, omgeven door geometrische motieven die doen denken aan een kansel — een visuele hiërarchie tussen orde en organische beweging.

Het ontwerp verwijst mogelijk naar Les Sept Princesses van Maurice Maeterlinck, waarin stilte en mysterie centraal staan. Ook hier blijft de betekenis onduidelijk: het werk nodigt uit tot langzaam kijken en persoonlijke interpretatie.

Het borduurwerk is een zeldzaam familieproject, begonnen door Hermine Schuylenburg en voltooid door Constance de Nerée, moeder van de ontwerper.

The seven princesses – Une théorie de jeune fille, detail.

Ik realiseer me dat curatoren en musea niet altijd vrij spel hebben
als het gaat wat er op het bordje op zaal staat, naast het
schilderij.
Als je ‘Het joodse bruidje’ uitleent als Rijksmuseum dan kan ik
me heel goed voorstellen dat je op zijn minst mee wilt denken
over hoe het schilderij door de lener wordt gepresenteerd.
Het kan het toekomstige beeld van het schilderij mede bepalen,
het kan iets doen met het imago van het Rijksmuseum
en zijn directeur, enz.
Het Rijksmuseum noemt trouwens Het joodse bruidje zelf:

Isaak en Rebekka, bekend als ‘Het Joodse bruidje’
Rembrandt van Rijn, ca. 1665 – ca. 1669

Dit is een voorstelling gemaakt door Paul Ranson voor een uitvoering van het toneelstuk Les Sept Princesses als poppenspel in 1892. Paul Ranson, Program for Les Sept Princesses, 1892, stonecutting.

Al met al een werk dat veel los maakt bij mij.
Het heeft me gedwongen op onderzoek uit te gaan en de
tijd die ik er aan besteed heb, leverde mij veel plezier op.
Misschien moet ik na mijn onderzoek, nog eens een keer
terug naar het Dordrechts Museum….

De geïdealiseerde portretten van De Nerée

Posted on augustus 1, 2025 by Argusvlinder

Op de tentoonstelling ‘Anders dan de anderen’ over het werk
van Carel de Nerée tot Babberich, zijn een aantal portretten te zien.
In algemene zin gebeurt er erg veel in de tentoonstelling en
dat is bij de portretten ook zo.

Wat me opviel was zijn papiergebruik.
Ik zag het pas toen ik de foto’s die ik maakte op de tentoonstelling
nog eens bekeek.
Het papier lijkt me een handgeschept papier met een grove structuur.

Als je de technische aspecten of de gelijkenis van de tekening
goed wilt laten uitkomen dan zou ik eerder kiezen voor papier met een
hele fijne structuur. Dan krijgt de structuur van het papier veel minder
kans om een element te worden in de waarneming van de toeschouwer.

Maar daar lijkt De Nerée niet voor gekozen te hebben met als gevolg
dat je die extra nuance krijgt in de vlakken.
Je kunt dat bewust opzoeken.
Door deze keuze krijgt de tekening, in mijn ogen, iets van een digitaal
gegenereerd 3D-beeld.
De papierstructuur versterkt dat effect.

Opvallend is dat De Nerée bij *Vrije studie naar een onbekende* voornamelijk
het midden en onderste deel van het papier benut.
De Nerée heeft zelfs een soort van kader ingekleurd achter het gezicht
van de figuur.
Blijkbaar was alleen het gezicht van belang.

Carel de Nerée tot Babberich, Vrije studie naar een onbekende, 1900 – 1901, potlood.

Carel de Nerée tot Babberich, Vrije studie naar een onbekende, detail.

Carel de Nerée tot Babberich, Portretstudie van een gezicht met gefronste wenkbrauwen (Henri van Booven?), 1900 – 1901, zilverstift.

Carel de Nerée tot Babberich, Portretstudie van een vrouw, 1900 – 1901, potlood.

De bovenstaande portretten hingen bij elkaar aan het bgin van
de tentoonstelling. Het volgende portret hing een eind verderop.
Maar de tekening van Luisa Casati is ook geen ‘foto’.
Meerdere kunstenaars maakten werken met haar.
Ik laat er een paar volgen, inclusief een beschrijving die ik
op een blog vond. Dit Engels citaat sluit mooi aan op
mijn bezoek aan het Dordreachts Museum.

Carel de Nerée tot Babberich, Portretstdie (Luisa Casati), circa 1905, potlood.

Kees van Dongen, La Casati, 1918.

Citaat van de website byronsmuse.wordpress.com:

Casati’s face, even in photographs, is a kind of dramatic face that one doesn’t forget too soon and I guess, in that regard, van Dongen’s portrait is realistic. Apart from the face perhaps, the portrait isn’t realistic at all, the figures are in fact very stylised and the colours are nonmimetic, far too intense and vibrant, though typical for Kees van Dongen’s Fauvist style. Still, even on a deeper layer it is ‘realistic’ because Luisa Casati’s extravagant persona and the nocturnal, fantasy city of Venice have a lot in common. Casati lived in Venice, from 1910 to 1920, at the Palazzo Venier dei Leoni, on Grand Canal in Venice.

Even when she left the city, the city stayed inside of her because the two, Luisa and Venice, are as two sides of the same coin in terms of character; both posess the watery fluidity and bluntly refuse to be defined or define themselves, both are eccentric, self-obsessed narcissists with a fetish for deception and self-deception through lies and masquerade, anxiously putting on false facades, as is indeed typical for Venetian architecture, and layers and layers of rouge, red lipstick, mascara, feather boas, jewels and feathers, so that the final facade is so rich with layers which are impossible to peel off and get to the core. Luisa, like the waters and canals of Venice, is capricious and changeable. Garish red hair, large black eyes like bottomless abysses, unhealthy absinth-greenish complexion, thin and elongated figure, midnight blue formless, fluid gown. The scene at once nocturnal and Venetian, and yet out of time and place. Nothing about it seems realistic or accurate, and Kees van Dongen for one never strived to capture anything realistically, if painting is lying, then he lied beautifully. He would always put a special emphasis on the woman’s figure, and he would exaggerate it, elongate it purposefully, and the clients loved it.

Man Ray, La Marquise Casati, 1935, vintage silver print. Deze foto zegt veel over Luise Casati.

Man Ray, Casati, 1922. Prachtige foto met de dubbele set ogen.

Carel de Nerée tot Babberich, Vrouwenfiguur, circa 1906, potlood.

Uit praktische overwegingen heb ik mezelf enigszins gecensureerd.
Op de tentoonstelling is een schitterende potloodtekening te zien
van een naakte, dromerige jonge vrouw.
Dromerig maar ook bij de les.

Omdat mijn Amerikaanse hostingsite mogelijk aanstoot zou nemen
aan de volledige afbeelding, toon ik enkel het hoofd.
Ook dat deel is opvallend, dankzij de overwegend zachte tekenstijl,
die hier en daar met donkere accenten wordt versterkt.

Het is duidelijk dat de tentoonstelling een overvloed aan indrukken
en details biedt.
Het blijkt lastig om deze rijke dynamiek te vatten in een beknopte tekst.
Waarschijnlijk volgen er nog twee berichten waarin ik weer verder
inga op deze fascinerende beelden.

Van De Nerée naar Prince: Langs lijnen van symboliek

Posted on juli 30, 2025 by Argusvlinder

Over schoonheid, suggestie en zes kunstenaars die spreken zonder uitleg

Het mysterie in het zichtbare

Symboliek in kunst is vaak mysterieus, gelaagd, en soms moeilijk te duiden.
Toch zijn er werken die, ondanks hun raadselachtige inhoud,
een breed publiek aanspreken.
Ze zijn visueel aantrekkelijk, muzikaal meeslepend, of
architectonisch indrukwekkend.

Tegelijk roepen ze vragen op, suggereren ze betekenissen die
zich niet meteen laten vastleggen.
In dit bericht verken ik zes kunstenaars die elk op hun eigen manier
werken met toegankelijke symboliek:
kunst die uitnodigt tot kijken, luisteren en voelen,
maar die zich niet volledig laat verklaren.

Niet al deze kunstenaars zijn symbolisten in de strikte zin van het woord.
Sommigen werkten in andere tijden, andere genres, andere contexten.
Maar ze delen een beeldtaal waarin het zichtbare verwijst naar iets groters.
Een innerlijke wereld, een maatschappelijk commentaar, een spirituele dimensie.

Ik nodig je uit een reis met mij te maken langs beelden en klanken
die het mysterie niet verbergen, maar juist zichtbaar maken.

Zoals vaker de afgelopen dagen begin mijn reis in het Dordrechts Museum
bij de tentoonstelling over Carel de Nerée tot Babberich.
Maar eerst sta ik even kort stil bij de kunstenaars:

Carel de Nerée tot Babberich (1880–1909)

Nederlandse kunstenaar en schrijver, actief rond 1900. Zijn werk is sterk beïnvloed door het symbolisme en de Art Nouveau. Hij maakte verfijnde tekeningen en aquarellen die vaak droomachtig, mystiek en introspectief zijn. Zijn beeldtaal is elegant en geladen met suggestieve motieven, zoals gestileerde vrouwenfiguren, maskers en arabesken.

Antoni Gaudí i Cornet (1852–1926)

Catalaanse architect, bekend om zijn organische, fantasierijke ontwerpen die religieuse en natuurlijke symboliek combineren. Zijn beroemdste werk is de Sagrada Família in Barcelona, een kathedraal die zowel visueel spectaculair als spiritueel diepgaand is. Gaudí’s architectuur is toegankelijk door haar vormrijkdom, maar zit vol verborgen betekenissen.

Salvador Domingo Felipe Jacinto Dalí i Domènech (1904–1989)

Spaanse surrealistische schilder, beroemd om zijn bizarre, droomachtige beelden zoals smeltende horloges, zwevende figuren en olifanten op stelten. Zijn werk is visueel verleidelijk en vaak humoristisch, maar bevat ook diepe lagen van psychologische en filosofische symboliek. Dalí speelde met herkenbaarheid en raadselachtigheid.

Alberto Giacometti (1901–1966)

Zwitserse beeldhouwer en schilder, bekend om zijn langgerekte, fragiele menselijke figuren. Zijn werk onderzoekt de menselijke aanwezigheid, kwetsbaarheid en existentie. De sculpturen zijn eenvoudig van vorm maar beladen met betekenis, en worden vaak gezien als symbolen van de moderne mens in een onbegrijpelijke wereld.

Keith Jarrett (1945–)

Amerikaanse pianist en componist, vooral bekend om zijn solo-improvisaties op piano. Zijn muziek is intuïtief, spiritueel en vaak meditatief.

Prince Rogers Nelson (1958–2016)

Amerikaanse zanger, componist en multi-instrumentalist. Prince was een visionair artiest die genres vermengde en zijn werk doordrenkte met symboliek, spiritualiteit en maatschappelijk commentaar.

Aan de hand van voorbeelden, hier in het bericht, of
via een link, verken ik de onereenkomsten.

Carel de Nerée tot Babberich, Studie naar Ohasan: Het schone beeld V, 1900 – 1901, oost-indische inkt met pen en penseel.

Toen ik vanmiddag over de Grote Markt liep in Breda, waar het iedere woensdag boekenmarkt is, viel meteen het boek over Gaudi op.

De Sagrada Familia met de oostfacade. Daarin bevindt zich het Portaal van de Liefde. Hier liet Prince een foto van zich zelf maken die op de CD The Gold Experience (1995, Terry Gydesen) stond.

Salvador Dali, The Persistence of Memory.

Het zal in 1980 zijn geweest dat ik op een dagtocht met de bus
Parijs bezocht. Ik woonde nog bij mijn ouders.
De aanleiding was de grote overzichtstentoonstelling met
het werk van Salvador Dali in Centre Pompidou.

Bewijs heb ik er niet meer van want in die tijd was ik
nog geen verzamelaar van boeken.
Maar al die werken van Dali maakte een verpletterend
bedwelmende indruk.

Er is iets onweerstaanbaars aan kunst die zich niet meteen
laat begrijpen. Een beeld, een klank, een zin die zich aandient
als duidelijk, maar zich bij nadere beschouwing onttrekt aan
interpretatie. Dat is het domein van het onbegrijpelijke.

Niet als obstakel, maar als uitnodiging.
Kunst die vragen oproept zonder antwoorden te geven,
nodigt de toeschouwer uit tot een actieve houding:
kijken, luisteren, voelen, zoeken.

Juist in een tijd waarin alles verklaard en geduid lijkt te
moeten worden. Soms tot Alternatieve feiten.
Juist dan biedt het onbegrijpelijke een ruimte van vrijheid.

Het stelt ons in staat om betekenis te ervaren zonder
haar steeds te moeten vastleggen.
Het mysterie is geen tekort, maar een kwaliteit.

Sinds de eerste keer dat ik werk van Giacometti zag intrigeerde het me.
Waar gaat het over, waarom trekt het me zo aan?
Gelukkig was er de kans in 2008 – 2009 werk van hem te zien
in Rotterdam, bij de Kunsthal.

Het is duidelijk dat de man loopt, dat zie je aan zijn hele houding.
Het is een man. Waar komt hij vandaan, waar gaat hij naar toe?
Maar wat als de man geen man is maar als het staat voor ons menselijk bestaan?
Het beeld is krachtdadig, resoluut, geen twijfel.
Je kunt zelfs zeggen energiek.

Giacometti, L’Homme qui marche, 1960, brons (gegoten in 1981).

De beelden ervaar ik als aantrekkelijk, zeker als ze ook nog eens in
een ruimte worden geplaatst door draadwerk.
Daarin zie ik een overeenkomst met zijn geschilderde/geschetste werk.

Giacometti, Sir Robert Sainsbury, 1958, olieverf op doek.

Op mijn bureau lag een briefje met de naam Keith Jarret en
de titel ‘Facing you’. Om het op YouTube op te zoeken en
het te beluisteren. ‘Facing you’ is een van de (eerste?)
solo piano opnames van Jarrett. Uiteindelijk zal deze manier van
muziek maken er voor hem toe leiden dat hij The Köln Concert
uitbrengt. Zijn misschien wel meest bekende opname.

Ik besluit extra aandacht te geven aan Landscape for Future Earth
De muziek is contemplatief, zonder veel pieken of dalen
maar met steeds twee noten die terug komen.
Soms openlijk en herhalend, soms een beetje verstopt.
Deze twee toetsen komen de laatste 20 seconden van het stuk
niet meer terug. Dus ik vraag me af: is het een optimistische blik
op de toekomst of niet. Daar ben ik nog niet helemaal uit.
De algemene strekking is niet negatief, maar die laatste 20 seconden…..

Als je de muziek wilt horen dan kan dat hier:
Landscape For Future Earth.

De titel Landscape for Future Earth roept geen concrete plek op, maar een denkbeeldig, mogelijk utopisch of apocalyptisch landschap. Dit sluit aan bij de symbolistische neiging om via metaforen en suggestieve beelden een innerlijke of spirituele werkelijkheid op te roepen. Het is een landschap van de geest, niet van de geografie.

Jarretts spel in dit stuk is verstild, contemplatief, en rijk aan nuance. Hij gebruikt stilte en resonantie als betekenisvolle elementen — net zoals symbolistische dichters de witruimte en klankkleur van woorden inzetten om een sfeer op te roepen. De muziek lijkt niet te willen vertellen, maar eerder te verhullen en te verleiden tot interpretatie.

Symbolisten waren vaak gericht op het verleden of het tijdloze, maar ook op het droombeeld van een andere werkelijkheid. Future Earth klinkt niet als een technologische toekomst, maar als een mythisch of metafysisch visioen — een aarde die nog niet bestaat, behalve in de verbeelding. Dat maakt het verwant aan de droomwerelden van bijvoorbeeld Gustave Moreau of De Nerée tot Babberich.

Als je dit stuk zou willen visualiseren, zou je kunnen denken aan een landschap van mistige contouren, glinsterende luchten, en vage silhouetten — een soort muzikaal equivalent van een schilderij van Redon of een tekening van De Nerée. Het is een landschap dat zich niet laat vastleggen, maar zich ontvouwt in lagen van betekenis.

Als voorbeeld uit het werk van Prince kies ik het nummer
Sign o’ the Times (Een teken des tijds).
In zijn werk koppelt Prince urgente maatschappelijke thema’s
(AIDS, drugs, geweld, ruimtevaart) aan een krachtige beeldtaal
door een video die op zich zelf al een kunstwerk is.
Tekst als beeld, ritme als betekenisdrager.

En dan, aan het eind, wat zegt hij daar eigenlijk:

Sign o’ the times mess with your mind
Hurry before it’s too late
Let’s fall in love, get married, have a baby
We’ll call him Nate if it’s a boy

Intussen weten we hoe het voor Prince zelf afgelopen is.

Hij benoemde misstanden, zong over idealen en kende
in zijn leven veel relationele en religieuze complexiteit.
relaties, religieuze zoektocht.

Het is natuurlijk cynisch dat hij er zelf gedurende zijn leven,
niet in slaagt om dat vredige huisje, boompje, beestje
te realiseren en dat hij aan zijn einde komt door een
overdosis pijnstillers.

Juist daarom klinkt die laatste strofe niet als een
naïeve wens, maar als een symbolische echo van iets
wat hij zelf niet kon vasthouden.

In France, a skinny man died of a big disease with a little name
By chance his girlfriend came across a needle and soon she did the same
At home, there are seventeen-year-old boys and their idea of fun is being in a gang called The Disciples, high on crack, totin’ a machine gun
Time
Times

Hurricane Annie ripped the ceiling off a church and killed everyone inside
You turn on the telly and every other story is tellin’ you somebody died
Sister killed her baby ‘cause she couldn’t afford to feed it
And we’re sending people to the moon
In September, my cousin tried reefer for the very first time
Now he’s doing horse; it’s June
Times
Times

Refrein

It’s silly, no?
When a rocket ship explodes
And everybody still wants to fly
Some say a man ain’t happy
Unless a man truly dies
Oh, why?
Time
Time

Baby, make a speech, star wars fly
Neighbors just shine it on
But if a night falls and a bomb falls
Will anybody see the dawn
Time
Times

Afsluiting

Sign o’ the times mess with your mind
Hurry before it’s too late
Let’s fall in love, get married, have a baby
We’ll call him Nate if it’s a boy
Time, times
Times, time

Een gedeelde taal van symbolen

Niet al deze kunstenaars zijn symbolisten in de strikte zin van het woord.
Sommigen werkten lang na het fin de siècle, anderen binnen
heel andere contexten — van jazz tot pop, van architectuur
tot beeldhouwkunst.

Maar wat hen verbindt, is het gebruik van een gedeelde symbolische taal:
een manier van werken waarin het zichtbare verwijst naar het onzichtbare,
waarin schoonheid niet alleen esthetisch is maar ook betekenisvol.
Hun werken zijn toegankelijk, nodigen uit tot verdieping.
Ze spreken tot het oog, het oor, en het innerlijk — en laten zien
dat het mysterie niet tegenover de helderheid staat,
maar er juist doorheen kan klinken.

Wat als De Nerée’s wereld een plek was waar je door kon dwalen?

Posted on juli 29, 2025 by Argusvlinder

De thematiek van Nerée — verval, stilering, mysterie — weerklinkt vandaag
in diverse culturele uitingen: in boeken, muziek, beeldcultuur en
persoonlijke expressievormen.

Niet dat dit in al zijn werken meteen en overduidelijk aanwezig is en
dat iedereen dat direct zal herkennen. Soms moet je zoeken.
Maar Sander Bink schrijft bijvoorbeeld in Verfijnde Lijnen op pagina 115 – 116:

Het meesterlijke en duistere Na het offer is een klassieke Carel de Nerée. ..… Bizar aan Na het offer is de gelijkenis met de heks Maleficent uit Walt Disney’s Doornroosje (1950).

Carel de Nerée tot Babberich, Extase – Na het offer (detail).

Walt Disney, Maleficent, de heks uit Doornroosje.

De gelijkenis tussen Na het offer en Maleficent lijkt op het eerste gezicht
overduidelijk — een schot voor open doel.
Maar interpretatie is fluïde, en elke kijker werpt zijn eigen licht op
De Nerée’s schaduw.

Waar het om gaat is dat je in het werk veel elementen tegenkomt die ook mensen
van vandaag aanspreken:
de soms donkere, duistere sfeer, de stilistische vormgeving die aansluit bij
veel genres van stripverhalen, het dromerige, het naar binnen gekeerde, de
vrouwen, de bloemen en de mysterie.

Daarom kwam Copilot met het idee een wereld te beschrijven die heel goed de basis
voor een fantasyverhaal kan vormen en zich baseert op de esthetiek en symboliek
van Carel de Nerée tot Babberich.
Dit is die beschrijving:

Het Rijk van Lys Nocturne

In de schemerzone tussen droom en dood ligt Lys Nocturne, een verstilde wereld waar tijd geen richting kent en schoonheid een vorm van magie is. De lucht is er altijd fluweelachtig paars, als een eeuwige schemering, en de maan hangt laag en zwaar boven een landschap van zilveren bloemen en zwarte meren.

De Estheten van de Bleke Hof

De bewoners van Lys Nocturne zijn Estheten, wezens van porselein en zijde, met gezichten als maskers en ogen die nooit knipperen. Ze spreken in verzen, bewegen als dansers, en leven in paleizen van glas en ivoor. Hun macht komt voort uit symbolen: een lelie kan genezen, een masker kan herinneringen wissen, een gebaar kan een vloek zijn.

De Tuinen van Vergankelijkheid

Overal groeien bloemen die slechts één nacht bloeien — hun geur is bedwelmend, hun kleuren onnatuurlijk fel. De Estheten verzamelen ze niet, maar vereren hun verwelking als het hoogste moment van schoonheid. Alles in Lys Nocturne draait om het moment vóór het verval.

De Orde van het Zwijgende Masker

Een mysterieuze orde bewaakt de grenzen van het rijk. Ze dragen maskers die nooit worden afgezet, en hun ware gezichten zijn onbekend — misschien zijn ze leeg vanbinnen. Ze spreken niet, maar communiceren via symbolen en gebaren. Ze zijn de hoeders van de oude symboliek, en hun aanwezigheid roept zowel fascinatie als angst op.

Geen verleden, geen toekomst

In Lys Nocturne bestaat geen geschiedenis. Alles is eeuwig nu. Herinneringen zijn vluchtig, dromen zijn tastbaarder dan feiten. Kunst is de enige waarheid, en schoonheid is de enige wet.

Het podium voor een fantasyverhaal, een stripverhaal, een animatiefilm is daar.
De meest intrigerende zin in deze beschrijving van een fantastische wereld
vond ik:

maar vereren hun verwelking als het hoogste moment van schoonheid

Dat vraagt om een passage uit het fictieve boek dat zich
in Lys Nocturne afspeelt:

Uit: De Stilte van Lys Nocturne

De trappen van albast kraakten niet onder haar voeten — niets kraakte hier. Alles was stil, alsof het geluid zelf zich had teruggetrokken in de plooien van de gordijnen. Serelith, gehuld in een gewaad van nachtblauw fluweel, droeg een masker van zilverblad dat haar gezicht slechts gedeeltelijk verborg. Alleen haar ogen, groot en glanzend als zwarte opalen, keken de wereld in met een mengeling van verwondering en vermoeidheid.

Ze liep door de Galerij der Gebaren, waar elke nis een beeld bevatte van een hand in een andere houding: een gebaar van afscheid, van verlangen, van verraad. Geen namen, geen verklaringen. Alleen vorm. Alleen betekenis die zich onttrok aan woorden.

Buiten, in de Tuinen van Vergankelijkheid, bloeiden de lelies in het maanlicht. Hun bloemblaadjes glansden als ivoor, maar begonnen al te krullen aan de randen — schoonheid op het randje van verval. Serelith bleef staan bij een fontein waarin geen water stroomde, maar waar rook opsteeg in langzame spiralen. Ze ademde in. De geur was die van herinneringen die nooit van haar waren geweest.

Een figuur naderde, gehuld in een gewaad van spiegels. Geen gezicht, geen stem. Alleen een gebaar: een hand op het hart, een lichte buiging van het hoofd. De Orde van het Zwijgende Masker.

Serelith knikte. Ze wist wat dit betekende.

De droom was begonnen. Of misschien juist afgelopen. In Lys Nocturne vervaagt het verschil zoals mist in maanlicht.

Carel de Nerée tekende niet louter beelden; hij verbeeldde verhalen
die zich onttrekken aan taal. Zijn werk vertelt verhalen waarin verval,
stilering en mysterie de hoofdpersonen zijn. Die thema’s weerklinken
vandaag ook in diverse culturele uitingen: in boeken, muziek,
beeldcultuur en persoonlijke expressievormen.

De kracht van De Nerée’s beeldverhalen kan mensen van vandaag
aanspreken wanneer die gelegenheid ontstaat.
Als verteller door beelden laat Nerée zien dat betekenis niet altijd
uitgesproken hoeft te worden.
Zijn lijnen fluisteren, zijn symbolen ademen, zijn esthetiek leeft voort
— soms zichtbaar, soms verborgen, maar altijd aanwezig.

Met je neus in de boeken, een symbolistisch avontuur?

Posted on juli 28, 2025 by Argusvlinder

In de tentoonstelling van Carel de Nerée trekt een smaakvol gekozen
vitrine direct de aandacht in een ruime zaal.
Hij bracht mij ertoe de boeken in te duiken — en wie weet,
misschien zet dit bericht jou ook aan tot bladeren.

De vitrinetafel in het Dordrechts Museum.

De vitrine, een elegant, antieke vitrinetafel, bevat naast een aantal
documenten ook twee boeken. Wat mij direct trof waren de decoratieve
dwarsverbindingen aan de poten — kenmerkend voor het einde van de
19e en het begin van de 20ste eeuw.

Eén boek kende ik al, het andere was een onbekende titel voor mij:
Extase van Louis Couperus (1892) was me vertrouwd, maar
Johannes Viator – Het boek van de liefde van Frederik van Eeden,
eveneens uit 1892, kende ik nog niet.

Louis Couperus, Exta(z)se.

Ik heb Extase nog niet gelezen maar de kans is groot dat het er
in de toekomst no van komt. Voor nu even een korte samenvatting.

De roman volgt Cecile van Even, een jonge weduwe die in een sfeer van melancholie en introspectie leeft. Haar bestaan verandert wanneer ze Taco Quaerts ontmoet — een energieke, sensuele man die haar confronteert met haar diepste verlangens en spirituele idealen.
Het boek draait om de strijd tussen ziel en lichaam, tussen platonische liefde en aardse hartstocht. Cecile verlangt naar een zuivere, verheven liefde, terwijl Taco heen en weer geslingerd wordt tussen zijn spirituele kant en zijn dierlijke driften.
De titel verwijst naar de momenten van mystieke verbondenheid tussen Cecile en Taco — een geluk dat zo intens is, dat het bijna bovenmenselijk lijkt. Maar juist dat geluk is kwetsbaar: Taco verbreekt uiteindelijk het contact uit angst het te bezoedelen.

Frederik van Eeden, Johannes Viator – Het boek van de liefde.

Voor Johannes Viator – Het boek van de liefde kies ik voor een passage:

“Als ik iets moois vind in mijn wereld, dan is dat mooi mijn toevlucht, mijn rots, daarop bouw ik het huis mijner zaligheid… Maar er is een wil in mij, die mij omhoog houdt en doet leven, ondanks mijzelven, zonder dat ik weet hoe en waarom.”

De afbeelding op de omslag lijkt een waterlelie. Een veelgebruikt symbool.
De waterlelie staat met zijn wortels in de modder en hoog daarboven
drijft die mooie bloem. Dat is ook het streven van de hoofdpersoon:
‘Maar er is een wil in mij, die mij omhoog houdt en doet leven,…’
Kernbegrippen bij het waterleliesymbool zijn transcendentie, innerlijke
reinheid en spirituele ontwikkeling.

Deze boeken inspireerden Carel de Nerée tot een aantal werken. Ze zijn
niet perse bedoeld als illustraties op de boeken. Meer als vrije
interpretatie en inspiratie.

Carel de Nerée tot Babberich, Johannes Viator, Renunciatie. Het beeld van een hoofd dat een waterlelie lijkt: met de voeten in het zand en met de bloem verheven. De titel Renunciatie staat voor afstand doen van bijvoorbeeld aardse genoegens of bezigheden. Een soort tansformatie ten behoeve van de ontwikkeling van de ziel om op te gaan in het spirituele. Het zwart zorgt er voor dat je ogen getrokken worden naar de bloem maar in de basale uitvoering van de stengel, de bladeren en het gezicht ligt de sleutel tot de invulling: het gaat niet om het fysieke maar om het verhaal dat wordt opgeroepen.

Carel de Nerée tot Babberich, Portret naar Frederik van Eeden, 1900 – 1901, oost-indische inkt met pen. De afbeelding wordt genoemd ‘naar Frederik van Eeden’, niet ‘van’. Het is geen pasfoto, je zou kunnen zeggen: “het is niet eens af”, of….je kunt het ontbreken van details ook interpreteren als een poging de geestestoestand van Van Eeden weer te geven. Of hoe ‘dwingend’ De Nerée Van Eeden vindt met die priemende ogen….

Carel de Nerée tot Babberich, Extase – Inleiding, 1900 – 1901, oost-indische inkt met pen en penseel en aquarel. We zien een liggende vrouw. Ze lijkt te slapen. Een moment van rust. De ontspannen houding van iemand die open staat voor dingen die gaan gebeuren. Het bos op de achtergrond lijkt zich te spiegelen als schaduwen die zich vooruit werpen. Of het goed zal komen of fout zal aflopen is nog versluierd. De extase is nog afwezig. Het hoofd lijkt te rusten op een steun van mooie pauwenveren. Een stapel ‘ogen’ met iriserende veren. De aankondiging.

Carel de Nerée tot Babberich, Extase – Na het offer, 1900 – 1901, oost-indische inkt met pen en penseel en aquarel. Met het offer geeft De Nerée het moment aan na de extase van het samenzijn van de twee geliefden. Even ging het perfect. Maar dan brengt men het offer: de geliefden besluiten niet meer samen verder te gaan. Als we een kleur zien bij deze vrouw dan is het paars-zwart. Haast een kleur van rouw. Het is dezelfde vrouw als van de inleiding maar de bezieling lijkt weg. De ‘ogen’ zijn weg, wat overblijft is ritmisch kant aan een enorme kraag die afstand creëert. Geen berusting maar onderkoelde woede.

Al met al heb ik weer veel tijd in allerlei boeken doorgebracht
om dit bericht samen te stellen.
Extase staat zeker op de lijst om in de toekomst nog te lezen.
Misschien dat mijn bericht je ook kan verleiden om het boek open te slaan.

Tussen etiket en venster: hoe ‘anders’ zou kunnen werken voor De Nerée

Posted on juli 27, 2025 by Argusvlinder

Dit is de inleiding van het Dordrechts Museum op de tentoonstelling ‘Anders dan de anderen’.

De recente beoogde herwaardering van Carel de Nerée richt zich sterk op
zijn ‘anders-zijn’ — begrijpelijk vanuit historisch en maatschappelijk
perspectief.
Maar het risico bestaat dat we, in onze honger naar herkenning,
voorbijgaan aan wat zijn kunst werkelijk beoogt:
verwarren, verlokken, verstillen.

Misschien is het niet De Nerée zelf die ‘anders dan de anderen’ was,
maar zijn manier van kijken — en dat kunnen wij vandaag de dag allemaal leren.

De Nerée werkt in wat we het “Fin de siècle” noemen
“Fin de siècle” betekent letterlijk “einde van de eeuw”.
Het verwijst meestal naar het einde van de 19e eeuw,
concreet de jaren 1880 – 1914.

Een tijdperk getekend door culturele spanning:
in de kunst wisselen oververfijning en melancholie af met
vernieuwingsdrang en de hoop op een ander begin.

Dat uit zich in een aantal stromingen.
— sommigen bekend, anderen vergeten.
Denk aan symbolisme, Jugendstil (of Art Nouveau), en aan een reeks
filosofische en maatschappelijke ontwikkelingen zoals darwinisme,
freudiaanse psychoanalyse, estheticisme, existentialisme,
feminisme, spiritualiteit, socialisme en anarchisme.
Het gaat te ver om hier nu diep op in te gaan.

Carel de Nerée is een symbolist.
Symbolisme, dan denk ik aan symbolen, maar dat ligt
net iets anders.
Het woord symbolisme doet denken aan symbolen,
maar het gaat veel dieper dan alleen het gebruik van herkenbare
tekens, symbolen of iconen.

Carel de Nerée tot Babberich, De Nacht, 1901 – 1904, oost-indische inkt met pen en penseel, zilververf.

Het symbolisme was een kunst- en literatuurstroming die ontstond
in de tweede helft van de 19e eeuw, vooral als reactie op het
realisme en naturalisme.

In plaats van de zichtbare werkelijkheid te tonen,
wilden symbolisten juist het onzichtbare, het innerlijke
en het mysterieuze uitdrukken.

Carel de Nerée tot Babberich, Allegorische voorstelling met figuren en een pauw in een tuin, 1899 – 1901, potlood, bruine inkt met pen, rode inkt met penseel, witte dekverf.

Dat doen ze door zelfbedachte, persoonlijke symbolen te gebruiken
om zich te uiten. Dat vraagt natuurlijk ook wat van de persoon
die de werken ziet, leest of hoort.

Daarbij zoeken ze bewust naar uitingen die voor meerdere
uitleggingen vatbaar zijn. Ze schromen niet thema’s als dood,
dromen, verlangens, melancholie en spiritualiteit te gebruiken.
Hun werken ademen theater en schoonheid uit, het zijn geen
pogingen foto’s te maken maar een soort van compositie
van de wereld in de meest brede zin van het woord.
Die symbolen spreken niet direct voor zichzelf — ze openen
een ruimte waarin de kijker mag dwalen en duiden.

Carel de Nerée tot Babberich, Rôdeuse, 1901 – 1904, oost-indische inkt met pen en penseel.

De Nerée plaatste zich binnen deze traditie.
Maar in het nog Nederland van rond 1900 was weinig ruimte voor
die krachtige en persoonlijke vernieuwing die De Nerée bracht
en die in het buitenland al veel meer aanhangers had.

Ook vandaag is dit voor veel mensen nog ingewikkeld.
Wie alleen kijkt naar de maker, mist de compositie.
Wie zich openstelt voor zijn beelden, ervaart misschien geen antwoord
— maar een fluistering. Een echo van het onzegbare, die in stilte resoneert.

Een persoonlijke noot achteraf: Ik plande vijf artikelen over ‘Anders dan de anderen’. Deze derde tekst speelde al vanaf het begin in mijn hoofd. Het is de belangrijkste van de reeks — niet toevallig dus dat ik hem niet als eerste bracht.

Langs lijnen van geleidelijkheid

Posted on juli 25, 2025 by Argusvlinder

Couperus lees ik graag.
Ik lees Couperus niet dagelijks, maar telkens met plezier.
Vooral van ‘Van oude mensen, de dingen die voorbijgaan…’
ben ik steeds weer onder de indruk.

De gesprekken tussen de oude Ottilie Dercksz en Emile Takma
gaan soms over koetjes en kalfjes, soms over serieuze zaken,
meestal in bedekt taalgebruik, de gesprekken ontrollen
zich langzaam en gaan meanderend over het papier.

Prachtig om te lezen!

Maar als ik naar de titels kijk van de werken van Couperus
dan springen er voor mij een paar uit:
1892 Extaze. Een boek van geluk
1896 Metamorfoze
1900 Langs lijnen van geleidelijkheid
1910 De berg van licht
1915 Iskander. De roman van Alexander den Groote
1918 Het zwevende schaakbord
1923 Het snoer der ontferming (verhalen)

In dit groepje is ‘Langs lijnen van geleidelijkheid’ de absolute topper.
Deze titel verwoordt zo mooi wat er gebeurt in ‘Van oude mensen,
de dingen die voorbijgaan…’,
maar ook in het werk van Carel de Nerée.

Zijn werk is gecentreerd rond de lijn als stijlelement.
Niet het vlak zoals bij Rothko, niet de punt zoals bij Seurat,
niet de lijn omdat het moet bij de etsen van Rembrandt,
niet de kleur zoals bij Vermeer, niet de toets zoals bij Van Gogh
en niet het lood zoals bij Anselm Kiefer.

Maar de lijn als een element dat zich langzaam, heel voorzichtig en
geleidelijk ontrolt over het papier.
De lijn die een eigen leven leidt. Die of het onderbewustzijn
van de Nerée volgt of misschien niet altijd doet
wat de Nerée wil, maar zijn eigen weg inslaat.
Zodat er afbeeldingen ontstaan die vreemd over kunnen komen.

Soms wil die lijn geen details en zien we ‘uitgemergelde’ portretten.
Portretten haast zonder vlees.
Soms wil de lijn juist veel details, veel kronkelende lijnen.
Soms staan er zaken op de werken die we niet kunnen verklaren,
wie zijn die mensen, en waarom dié mensen?

Sander Bink, Verfijnde Lijnen – Carel de Nerée tot Babberich 1880 – 1909, Kunst en Leven.

Dat spel van lijnen kom je tegen in de literatuur maar
dus ook in andere kunstvormen.
Daarom noemen we dingen ‘Arabesken’, daarom noemt Sander Bink
zijn biografie ‘Verfijnde lijnen’, daarom gebruikt Couperus
‘Langs lijnen van geleidelijkheid’.

Louis Coupeus, hertaling door Albert Kroezemann, Langs lijnen van geleidelijkheid.

Ik wil in een landkaart die inzichten uit verschillende kunsten samenbrengen,
met hun overeenkomsten en verschillend bij elkaar.
Ik begin met een beschrijving….

Kaart van de Verfijnde Geleidelijkheid

Op onderstaande kaart zie je in het noorden van het continent
het ‘Koninkrijk van Arabesken’, waar de lijnen zich sierlijk kronkelen
als klimop rond marmeren zuilen.

Hier heerst de beeldtaal van de Art Nouveau: versieringen, krullen,
en het verlangen naar schoonheid als een manier van leven.

Meanderende rivieren liggen als gevlochten haarlokken in het land.
De ‘Rechtvaardigheidsrivier‘ combineert de schoonheid van het
heldere water en de natuur erin en eronder,
met de diepzinnigheid van de inwoners.

Ten zuiden daarvan komen de ‘Bergen van Licht’ in beeld.
Het gouden licht van de zon bedekt hun pieken.
Het is daar dat de grote Schrijvers wonen, die Denkers en Fantasten.
Hier blaast de literatuur mens en natuur het leven in.
Het verkent en beschrijft het onderbewustzijn van de
bewonderaars van de kunsten.

Aan de oostgrens ligt de ‘Metropool van Verfijnde Lijnen’,
een stad geboren uit het verlangen naar het volmaakte gebaar.
Hier leeft men met stijl, spreekt men in bloemrijke symbolen,
en beweegt men langs lijnen die fluisteren van verheven idealen.

Langs de westelijke rand slingert zich een pad — Lijn van Geleidelijkheid.
Geen snelweg, maar een serpenterende route die zich langzaam ontvouwt.
Hier wandelt de figuur van Carel de Nerée, soms zichtbaar,
soms schuilgaand achter een sluier van vergetelheid.
Zijn werk is hier geen monument,
maar een echo die zich pas toont door langzaam te kijken.

Aan de zuidwestelijke rand, waar het licht vervaagt en de lijnen
uitgegumd lijken, ligt het Bos van de Laatste Adem.
De bomen zijn hier gestold in hun groei, de wortels verweven met
restanten van vergeten zinnen.
Op sommige stammen lijkt nog een spoor van Oost-Indische inkt te rusten
— een lijn die nooit is afgemaakt, een krul die weigert te verdwijnen.
Wie hier afdaalt, stapt in een stilte die Nerée’s handschrift
nog even vasthoudt.

En ergens, bij al deze gebieden, ligt een nog onontdekt eiland:
Het Zwevende Schaakbord.
Een plek waar strategie, spel en mysterie samenkomen.
De regels zijn onbekend, de zetten intuïtief.
De stukken zijn niet van hout of steen, maar van intentie en taal.
Wie hier speelt, verplaatst geen pion — hij verschuift perspectief.
Soms staat een zet al klaar voor je haar bedenkt.
Soms blijft het bord zelf even zweven, wachtend op betekenis.

Het is in deze landschappen waar je als toeschouwer van Carel de Nerée
nog bijzondere scherven kunt vinden uit het verleden.
Ik laat je er een paar zien die ik gevonden heb en ben benieuwd
naar jouw vondsten:

‘Portretten haast zonder vlees.’

Carel de Nerée tot Babberich, Vrije studie naar een onbekend, 1900 – 1901, potlood.

‘Soms wil de lijn juist veel details, veel kronkelende lijnen.’

Carel de Nerée tot Babberich, Allegorische voorstelling met figuren en een pauw in een tuin (detail), 1899 – 1901, potlood; bruine inkt met pen; rode inkt met penseel; witte dekverf.

‘Soms staan er zaken op de werken die we niet kunnen verklaren, wie zijn die mensen?’

Carel de Nerée tot Babberich (ontwerp) en Constance de Nerée tot Babberich – Van Houten (Borduurwerk en schildering op zijde), Le Vitrail (het glas-in-lood-raam), 1903 – 1904.

Vol verwondering kijk ik uit naar het volgende, mijn derde bericht
in de serie over de tentoonstelling ‘Anders dan de anderen’
in het Dordrechts Museum.

Als extra achtergrondinformatie tref je hier nog
een meer volledige lijst met titels van Couperus aan.

Welke titels spreken jou, intuïtief het meest aan?

Verstopt in het museum: De wereld van De Nerée

Posted on juli 24, 2025 by Argusvlinder

Onlangs bezocht ik in Dordrecht een intrigerende tentoonstelling met
werk van Carel de Nerée tot Babberich.
De naam zei me niets, maar gelukkig gold dat ook voor Femke
Hameetman. Zij is artistiek directeur van het Dordrechts Museum.

In een interview op NPO Radio 1 vertelde ze in april dat ze De Nerée
niet kende voordat ze aan dit project begon. Het geluidsfragment
is online nog steeds te beluisteren.

Waarom ging ik naar die tentoonstelling? Ik ken de kunstenaar niet,
het was een kleine tentoonstelling, geen evenement dat de
voorpagina’s haalt.

Mijn bezoek werd ingegeven door een artikel in ‘Arabesken’,
het tijdschrift van het Louis Couperus Genootschap.
Geen blad dat je overal ziet liggen, maar vaak boordevol interessante stukken
over Couperus, Den Haag en de wereld rond 1900.

‘Arabesken’ zijn sierlijke, vaak symmetrische decoratieve motieven die bestaan uit gestileerde bladeren, ranken, bloemen en soms geometrische patronen.
In literatuur een stijl die verwant is aan de beeldende betekenis van een arabesk: sierlijk, fragmentarisch, en vaak met een dromerige of symbolische inslag.

In de ‘Arabesken’ van juni vond ik drie artikelen die me
meteen opvielen:

Arabesken, Simon Mulder, Chaitali Sengupta: Boeken zijn geweldige verbinders, pagina 32 – 33.

= een interview met vertaalster Chaitali Sengupta. ‘Boeken zijn
geweldige verbinders’ Ze vertaalt werk van Couperus voor de Indiase markt!
= een in memoriam voor bibliofiel drukker Boris Rousseeuw. Zijn druk van
‘Orchidee tussen de aardappels. Louis Couperus bespot in woord en beeld’
staat ook in mijn boekenkast
= een verslag van de openingsbijeenkomst van de tentoonstelling
‘Anders dan de anderen’ door Simon Mulder, waarin de link tussen De Nerée
en Couperus wordt gelegd.

Arabesken, Evert Paul Veltkamp, In memoriam bibliofiel drukker Boris Rousseeuw, pagina 46 – 47.

Dat én het feit dat Dordrecht vanuit Breda in slechts 30 minuten bereikbaar is,
maakten het een ideale bestemming voor een zondagmiddag.

Arabesken, Simon Mulder, Louis Couperus in het museum, pagina 52.

Van het station loop je al snel via de Gebroeders de Witt naar
de Groothoofdpoort in de haven. Een prachtige wandeling
door een belangrijke 17e-eeuwse stad met prachtige
panden en mooie verhalen. Uitzicht op havens en groot water.

Arabesken, Simon Mulder, Louis Couperus in het museum, pagina 53.

Op de weg terug liep ik naar het Dordrecht Museum. Een groot
museum waar ik de afgelopen jaren bijvoorbeeld een
grote tentoonstelling over het werk van Aelbert Cuyp zag. De
beroemde zoon van Dordrecht.

Ik kan niet zeggen dat ik het museum als mijn broekzak ken
maar de indeling van de ruimte roept ook nu weer bij
mij vragen op.
De tentoonstelling ‘Anders dan de anderen’ is met 40 werken,
veel van klein formaat, geen grote tentoonstelling.
Zeker niet in de betekenis van ruimtebeslag.

Om de tentoonstelling te bereiken ga je naar boven, loop je
door een tentoonstelling ‘de Galatea kunstprijs’, de
familietentoonstelling ‘Ik zie, ik zie’ (volgens mij heel leuk
met tenminste één Karel Appel die kinderen zal aanspreken)
en schamp je langs het staartje van ‘De wereld van Johan de Wit’.

Carel de Nerée tot Babberich, Serpentine (detail), 1901 – 1904.

Als je dan de tentoonstelling van De Nerée binnenloopt
hangt de introductie tekst niet echt op een intuïtieve plaats
en sta je een beetje plompverloren in een grote zaal.

Carel de Nerée tot Babberich, Twee vrouwn (detail), 1904.

Twee kleinere tentoonstellingsruimtes zijn een beetje in de
hoeken weggestopt.
De afgelopen jaren waren heel moeilijk voor musea en de
financiering is en blijft steeds behelpen.
Maar als museumdirectie zou ik de plattegrond van het
museum toch eens goed tegen het licht houden.

Carel de Nerée tot Babberich, De bruid (detail), 1901.

Misschien is mijn introductie geen verkooppraatje,
maar het is wel mijn ervaring.
De werken spraken me zeer aan, en daarom zal ik in volgende
berichten dieper ingaan op uiteenlopende aspecten van
het werk van Carel de Nerée.
Mijn foto’s zul je daarbij steeds tegenkomen.
Ik nodig je van harte uit om mee te lezen.

Verven met woorden

Posted on juli 23, 2025 by Argusvlinder

Het Dordrechts Museum schenkt jaarlijks aandacht aan de
deelnemers en de winnaar van de Galatea kunstprijs.
De prijs wordt uitgereikt aan een kunstenaar die tot
voor kort een vluchteling was.

Shamseddin Moradi is een van de deelnemers aan de huidige
editie van de prijs maar niet de winnaar.
Maar zijn werk sprak me meten aan en bezoekers aan mijn
blog hebben dat al eerder kunnen zien.
Want kunst waarbij gebruik wordt gemaakt van/met tekst,
abstract als Cy Twombly, Arabisch of met gedrukte letters.
Het maakt niet uit. Het heeft een grote antrekkingskracht.

Shamseddin Moradi, Iran, 1975, Dance of words, 2023, acrylverf op doek.

Shamseddin Moradi, Iran, Trees are talking, 2024, mixed media op doek.

Shamseddin Moradi, Iran, Dawn again, 2024, bladgoud en acrylverf op doek.

Shamseddin Moradi, Iran, Migration rebirth, 2024, acrylverf op doek.

Zelfs aan de rand van de afgrond is het leven de moeite waard.

Silk Roads

Posted on juni 5, 2025 by Argusvlinder

De laatste keer dat ik over deze tentoonstelling in het
British Museum in Londen schreef was op 28/04. Een tijdje geleden.
Niet dat het niet meer interessant is, integendeel.
Maar het maken van zo’n bericht kost nu eenmaal veel tijd.
Soms is die tijd er even niet. Vandaag weer wel.

De tentoonstelling begon met vondsten in Japan en werkte zich zo
door de geschiedenis en door de landschappen van Azie en Europa.
Als ik de draad weer oppak zijn we nog in Azie.

Londen, British Museum, Silk Roads, Geomtric designs, Samarkand (Afrasiab), Uzbekistan, AD 800 – 1000. Niets ‘achterlijke’cultuur, maar een hoogstaande, monotheïstische cultuur, al op een moment in de geschiedenis dat ‘wij Nederlandsers’ nog helemaal niet bestonden.

Zal makes Rustam a paladin, Shiraz, Iran, 1330 – 1340.

Een prachtig schrift. Fragmnt of the story of Rustam and the demons, written in Sogdian, Cave 17, Mogao Caves, Dunhuang, China, about 800s.

Sasanian King hunts lions, plate, possibly acquired in India or Afghanistan, AD 400 – 700, silver.

Textile made in Iran or Central Asia, found in the Church of St Leu in Paris, AD 600 – 900. Vergelijkbaar interessante stukken textiel uit de St Servaes van Maastricht was bijvoorbeeld te zien op de tentoonstelling Het jaar 1000 (Rijksmuseum van Oudheden, 2023-2024). Probeer het dier te identificeren.

Bras ewer, Iran, AD 800s. Let op! Is dat hetzelfde dier?

Mosaic fragment from the floor of the Qusayr Amra-desert castle in Jordan, AD 723 – 743.

Brass tray, Jordan or Iran, AD 600 – 800.

Centrale afbeelding van het dienblad: Dome of the Rock (?)

De tentoonstelling was een schatkamer.
Een schatkamer vol bewijs van de interactie en integratie van
culturen in Azie en Europa. Een tijd vollop in beweging,
gedreven door nieuwsgierigheid en handelszin.
Nieiuwsgierigheid naar religie, gewoontes, kunstvormen,
producten en smaken.
Heel inspirerend in een tijd waarin we ons steeds meer
op ons zelf terugtrekken en neer kijken op anderen.

Petrichor: De geur van toevallige ontdekkingen

Posted on mei 25, 2025 by Argusvlinder

Op Twitter zag ik een bericht van vermoedelijk een
medewerker van Weerplaza.
Hoe het bericht op mijn tijdslijn komt weet ik niet.
Het weer is niet echt mijn hobby.
Maar het onderwerp kon geen toeval zijn: Petrichor.

Het betekent: ‘De geur die ontstaat wanneer regen op
droge grond valt’. Het wordt verklaard op de infographic
van Weerplaza.

Toeval? Nauwelijks.
Want slechts enkele weken terug kocht ik bij
Uitgeverij Petrichor een Genootschapsbode en
Petrichor 11 metamorfose.

Petrichor is naast een zeldzaam woord voor een bijzondere
belevenis ook een bijzondere uitgeverij waarvan ik eerder
een boek kocht (waar ik ook een bericht over maakte).
Ze noemen zich:
‘Stichting uitgeverij petrichor podium in een boekvorm’.
Met zo’n naam ben ik verkocht.

Nu lag de doos en de krant naast mijn ‘leesstoel’.
De fauteuil waarin ik vaak zit als ik iets wil lezen.

Het was een goede aankoop maar ik had nog maar een keer
het hele pakket doorgenomen.
De tweet van Weerplaza zag ik als een aanmaning om
mijn ervaringen te delen over het pakket op mijn weblog.
Dat doe ik nu in dit bericht door je een overzicht
te geven van wat mijn aankoop voor moois bevat.
Wil je er meer kennis van nemen dan raad ik je aan
de website van Petrichor eens te bezoeken.

Petrichor 11 metamorfose is een krant, een podium voor
kunstenaars die rond een thema werk laten zien.
Een uithangbord voor kunstenaars rond een thema.

Genootschapsbode 2 is een doos, zoals een doos bonbons.
fijn verpakt en met smaak gevuld.

In dit bericht laat ik je er even aan snuffelen want
ik eet ze liever zelf op.

Heb jij ook ooit iets van Petrichor gelezen?

Petrichor, De Genootschapsbode 2.

Colofon.

Verslagen van atelierbezoek bij Spacecowboys Paul Keizer en Albert Dedden. De fotografie is van Viorica Cernica. Het tweede atelier is van Sophia de Vries.

Een indruk van de Spacecowboys.

Een boekje met interviews met Geraldine Suijkerbuijk en Linda Molenaar. Bezoek hun websites eens om te zien waar ze het over zouden kunnen hebben gehad.

Een boekje met essays van Suzan Folkerts ‘Mijn Christina’ (naar aanleiding van een song van Nick Cave) en van Kas Molenaar ‘Het zijn is al zwaar genoeg’.

Een kaart met grafiek van Wim Vonk en een boekje met verhalen: Martin Knaapen schreef ‘Op reis met L’. Het grappige ‘Mijn oom de leeuwentemmer’ is van Lammert Voos.

Een kaart met poëzie ‘Een vriend vroeg’ van Hansko Visser en een leporello van Gabrielle Terpstra en Alwin van der Toorn: Terra Frisia.

Een boekje met afbeeldingen van Sietse Hoeksma en Marcel Herms: Hoe schoon zijt gij, geinspireerd op een werk van Lucebert.

Met de bodem van de doos in zicht een kaart met foto’s van het atelier van Sofia de Vries (blijkbaar de juiste spelling?) gemaakt door Viorica Cernica en een boekje met grafiek van Rik van Iersel: My life as a comic 2.

Dan sluit ik af met een korte indruk van de krant:

Petrichor 11 Metamorfose, met werk van Jan Kleefstra (links), Ben Game (rechts boven) en Sanne Bax (rechts onder).

Als afsluiter een paginagrote afbeelding van werk
van Susanna Inglada.

Argusvlinder

De avonturen van de Argusvlinder

Categorie archief: Kunst

Human Nature: Wat blijft er over van de mens? Wat blijft er over voor de mens?

Mens en natuur

De kunst van trauma tot transformatie

Anselm Kiefer: Schuld en alchemie

Magdalena Abakanowicz: Materie en spiritualiteit

Menselijke natuur

Even het beeld compleet maken

Magdalena Abakanowicz – Everything is made of fiber

Uit de tijdmachine van William Fraser

Magdalena Abakanowicz – Everything is made of fiber

De Nerée en de draad die verder reikt

maar hun gewaden glanzen als sterren…

De geïdealiseerde portretten van De Nerée

Van De Nerée naar Prince: Langs lijnen van symboliek

Het mysterie in het zichtbare

Carel de Nerée tot Babberich (1880–1909)

Antoni Gaudí i Cornet (1852–1926)

Salvador Domingo Felipe Jacinto Dalí i Domènech (1904–1989)

Alberto Giacometti (1901–1966)

Keith Jarrett (1945–)

Prince Rogers Nelson (1958–2016)

Refrein

Afsluiting

Een gedeelde taal van symbolen

Wat als De Nerée’s wereld een plek was waar je door kon dwalen?

Het Rijk van Lys Nocturne

De Estheten van de Bleke Hof

De Tuinen van Vergankelijkheid

De Orde van het Zwijgende Masker

Geen verleden, geen toekomst

Met je neus in de boeken, een symbolistisch avontuur?

Tussen etiket en venster: hoe ‘anders’ zou kunnen werken voor De Nerée

Langs lijnen van geleidelijkheid

Verstopt in het museum: De wereld van De Nerée

Verven met woorden

Silk Roads

Petrichor: De geur van toevallige ontdekkingen

Delen:

Delen:

Anselm Kiefer: Schuld en alchemie

Magdalena Abakanowicz: Materie en spiritualiteit

Delen:

Delen:

Delen:

Delen:

Delen:

Delen:

Delen:

Delen:

Delen:

Het mysterie in het zichtbare

Carel de Nerée tot Babberich (1880–1909)

Antoni Gaudí i Cornet (1852–1926)

Salvador Domingo Felipe Jacinto Dalí i Domènech (1904–1989)

Alberto Giacometti (1901–1966)

Keith Jarrett (1945–)

Prince Rogers Nelson (1958–2016)

Refrein

Afsluiting

Een gedeelde taal van symbolen

Delen:

Het Rijk van Lys Nocturne

De Estheten van de Bleke Hof

De Tuinen van Vergankelijkheid

De Orde van het Zwijgende Masker

Geen verleden, geen toekomst

Delen:

Delen:

Delen:

Delen:

Delen:

Delen:

Delen:

Delen: