De heks van Dongen

Hij is een beetje dik aangezet, de titel van de tentoonstelling
in het Stedelijk Museum Breda.
Maar het museum komt van ver en maakt een inhaalslag met deze goede
tentoonstelling over de schilders die halverwege de 19de eeuw
naar het dorp Dongen trokken om er het ongerepte Brabantse land
met eigen ogen te zien en te schilderen.

IMG_1959DeHeksVanDongenEenKunstenaarsdorpInDe19eEeuwText

Een kunstenaarsdorp in de 19e eeuw.

Het Noord-Brabantse dorp Dongen was ooit een geliefd kunstenaarsoord.
Schilders kwamen van heinde en verre om hier studies te maken van het landschap en de bewoners.
Dongen was al vroeg in de 19e eeuw in trek.
Passend bij de romantische trend van die tijd vonden schilders er pittoreske bos- en heidegezichten, oude boerderijen en een bijzonder duingebied.
De omgeving lokte ook talrijke veeschilders.

Toen meer interesse ontstond voor binnenhuis- en volkstaferelen, vonden de kunstenaars onder de dorpsbewoners volop excentrieke types.
August Allebé ontdekte hier zijn ‘toverkol’.
Deze oude boerin met haar karakteristieke Dongense muts poseerde onder meer voor Petrus van der Velden, Johannes Albert Neuhuys en Suze Robertson.

Ook oude ambachten zijn vaak verbeeld op de Dongense schilderijen.
De Duitser Max Liebermann schilderde een Schoenmakerswerkplaats, dat op de Parijse Salon werd geprezen vanwege de losse, impressionistische stijl.
Jozef Israëls vond er zijn schoenmakersgezin aan de aardappelmaaltijd.
Hiermee inspireerde hij op zijn beurt Vincent van Gogh tot diens beroemde Aardappeleters.

IMG_1960WillenDeKlerkBivakInEenBosBijBreda1832OlieverfOpDoek

De interesse voor het Brabantse land werd onder andere aangewakkerd door de legering van troepen in Brabant rond de Belgische opstand. Willen de Klerk, Bivak in een bos bij Breda, 1832, olieverf op doek.


IMG_1961WillenDeKlerkBivakInEenBosBijBreda1832OlieverfOpDoekText

Willem de Klerk had als bijnaam de ‘Dordtse Koekkoek’: in zijn werk is de invloed merkbaar van Barend Koekkoek.
De Klerk woonde tijdens de Belgische Opstand twee jaar in Breda.
In die periode schilderde hij in de bosrijke omgeving dit tafereel van een militaire bivak.
Een van zijn studenten was de Dordtse veeschilder Frans Lebret, die ook in Dongen heeft gewoond.

IMG_1962ConstantCHuijsmansEenVanZijnSchetsboeken1832-1850

Constant C. Huijsmans was een van de eerste die Dongen als bijzonder dorp zag. Op deze foto een van zijn schetsboeken, 1832 – 1850.


IMG_1966ConstantCHuijsmansHetLandschapEeneVolgreeksVanOorspronkelijkeVoorbeeldenEnStudienVoorHetTeekenenMetPotloodVormendeEenenLeercursusInDitGenre

Constant C. Huijsmans werkte onder andere als tekenleraar aan de KMA in Breda. Voor zijn tekenpnderwijs ontwikkelde hij een methode. Die methode is hier op de foto te zien: ‘Het Landschap – Eene volgreeks van oorspronkelijke voorbeelden en studien voor het teekenen met potlood vormende eenen leercursus in dit genre’.


IMG_1964ConstantCHuijsmansHetLandschapEenFragmentVanEenVoorbeeld

Dit is fragment van een van de voorbeelden in de methode ‘Het landschap’ van Constant Huijsmans.


IMG_1968VoorbeeldBrabantseMuts

Voorbeeld van een Brabantse muts. Verder op de tentoonstelling wordt de muts van de Dongense boerinnen vaker genoemd. Ik heb wat moeite deze muts te herkennen op de schilderijen en tekeningen.


IMG_1969JanVethLezendeBoerinDongen1885EtsOpPapier

Jan Veth, Lezende boerin, Dongen, 1885, ets op papier.


IMG_1971AugustAllebéStaandeBoerinVrouwMuskens1869KrijttekeningOpPapier

August Allebé, Staande boerin – Vrouw Muskens, 1869, krijttekening op papier.


IMG_1973AugustAllebéBuurpraatje1869OlieverfOpPaneel

August Allebé, Buurpraatje, 1869, olieverf op paneel.


IMG_1975AugustAllebéBijDeWaterput1869OlieverfOpPaneel

August Allebé, Bij de waterput, 1869, olieverf op paneel.


IMG_1977ASmitsVrouwVerdiesenVoorDeHaanscheHoefTeDongen1905

A. Smits, Vrouw Verdiesen voor de Haansche Hoef te Dongen, 1905.


IMG_1978DeToverkolTXT

De toverkol

Bijgeloof speelde in de 19de eeuw nog een belangrijke rol op het Brabantse platteland.
Binnen de katholieke religie leefden oude heidense gebruiken gewoon voort.
Zo kalkten mensen naast de deur van hun boerderij heidense tekens om boze geesten af te weren.
Ook het geloof in spoken en heksen was nog niet uitgedoofd.
August Allebé, die Dongen typeerde als het ‘Heksenland’, speelde hier als eerste op in door een oude boerenvrouw als toverkol af te beelden.
Zijn model Pieternella Verhoeven (‘Pietje Verhoef uit de Biezen’) kreeg vervolgens diverse andere schilders op bezoek.
Ook in hun werk heeft zij de rol van sprookjesachtig type: de heks van Dongen.

IMG_1979AugustAllebéVinnenhuisTeDongen1868OlieverfOpDoek

August Allebé, Binnenhuis te Dongen, 1868, olieverf op doek.


IMG_1981AugustAllebéStudiesVanEenKnielendeEnStaandeBoerin-Dongen1868GewassenPentekening

August Allebé, Studies van een knielende en staande boerin – Dongen, 1868, gewassen pentekening.


IMG_1983RemigiusHaanenOpWegNaarHetDorp1834-1836OlieverfOpDoek

Remigius Haanen, Op weg naar het dorp, 1834 – 1836, olieverf op doek.


IMG_1985LijstMetKunstenaarsDieOpDeEenOfAndereManierAanDeOrdeKomenOpDeTentoonstelling

Dit is de lijst met kunstenaars die op de een of andere manier ook op de tentoonstelling aan de orde komen.


IMG_1986JohannesChristiaanKarelKlinkenbergLandschapMetBoerderijInDongen1871-1872OlieverfOpDoek

Johannes Christiaan Karel Klinkenberg, Landschap met boerderij in Dongen, 1871 – 1872, olieverf op doek.


IMG_1988JakobSmitsChristusBijDeBoerenCirca1920OlieverfOpDoek

Een fysiek groot werk in mijn geheugen dat veel indruk maakt: Jakob Smits, Christus bij de boeren, circa 1920, olieverf op doek. Afmetingen 103 x 128 cm.

IMG_1989JakobSmitsChristusBijDeBoerenCirca1920OlieverfOpDoekTXT


IMG_1990MaxLiebermannDeSpinster1880OlieverfOpPaneel

Max Liebermann, De spinster, 1880, olieverf op paneel.


IMG_2051DeSchildersVanDongenWBooks

Als er dan iets af re dingen is op de tentoonstelling dan is het wel de catalogus. Het boek bevat mooie afbeeldingen van de werken op de tentoonstelling maar de teksten zijn hetzelfde als op de tentoonstelling. Niet verkeerd maar je verwacht een catalogus om meer diepgang te krijgen.


Diepgang is er op een aantal punten nog zeker te realiseren.
Bijvoorbeeld rond de tekencursus van Huijsmans of de ‘heidens tekens’
die Brabanders naast hun deur schilderden.
Op de tentoonstelling zijn er voorbeelden van.
Op mijn foto’s staan er twee voorbeelden:

HeidenseTekens01IMG1973

Dit wordt genoemd als een afbeelding van de levensboom.

HeidenseTekens02IMG1977

Voor dit teken was geen duiding aanwezig.


Aan de tentoonstelling is ook een kleinere tentoonstelling
gekoppeld met modern werk: ‘Dongen revisited’.

DongenRevisitedEenActueleTerugblikANewRetrospectiveStedelijkMuseumBreda

Ook deze publicatie blijft wat aan de oppervlakte.


IMG_1992MarenneWeltenDoNotComeCloserSeriesLemon2016OlieverfOpDoek

Marenne Welten, Do not come closer series – Lemon, 2016, olieverf op doek.


IMG_1994TessaChaplinZT2019OlieverfOpDoek

Tessa Chaplin, ZT, 2019, olieverf op doek.

IMG_1996TessaChaplinTXT


Al bij al een goede tentoonstelling.
een goed startpunt voor nog een aantal kleinere en grote
vervolgtentoonstellingen.

St. Joost Eindexamen 2013

 photo DSC_0960WimDeLeeuwEnterTheCity.jpg

Jammer van de kwaliteit van de foto die ik van deze foto maakte. De originele foto is van Wim de Leeuw uit de serie Enter the city. Heel sterke foto’s.


 photo DSC_0961KalleKuikkaniemi.jpg

Kalle Kuikkaniemi is duidelijk geen Nederlander van oorsprong en daarom verbaast hij zich over sommige taaluitingen. Ik trouwens ook. Het was erg geestig.

 photo DSC_0962KalleKuikkaniemi.jpg

Kalle Kuikkaniemi, detail.

 photo DSC_0962KalleKuikkaniemiDetail.jpg

Kalle Kuikkaniemi, ‘Nico let op Max. Doorijhoogte 1,9 M’. Spelfouten niet van mij of van Kalle Kuikkaniemi.

 photo DSC_0965.jpg

Bij de afdeling animatie had iemand dit decor gebouwd. Ik ben vergeten wat de naam van de maker(ster) was.


De installatie van Sjors van der Werf is een verhaal apart. Een combinatie van film, projectie en decor.

 photo DSC_0967SjorsVanDerWerf.jpg

Sjors van der Werf.

 photo DSC_0968SjorsVanDerWerf.jpg

Op het eerste scherm, linksboven wiep iemand voorwerpen in een doorgeefluik. Bijvoorbeeld wapens of Bla Bla.

 photo DSC_0969SjorsVanDerWerf.jpg

Deze voorwerpen werden dan bewerkt.

 photo DSC_0969SjorsVanDerWerfD1.jpg

Hier gaat de Bla Bla over de lopende band.

 photo DSC_0970SjorsVanDerWerf.jpg

Om op het laatste scherm als een bruine drek over een persoon te worden uitgeworpen.

 photo DSC_0971SjorsVanDerWerf.jpg

Dit is het decor waarop de machines en het proces geprojecteerd werden.

 photo DSC_0973SjorsVanDerWerf.jpg

 photo DSC_0974SjorsVanDerWerf.jpg

Sjors van der werf: Bla bla.


 photo DSC_0975DeathInVenice.jpg

Een sterke set illustraties bij het boek Death in Venice. De naam van de maakster kon ik thuis niet meer achterhalen maar ik heb me ingeschreven voor een exemplaar van haar boek.

 photo DSC_0976ThePlayPictorial.jpg

Van dezelfde maakster, een driedimensionaal theaterdecor.


 photo DSC_0977RoelandVanDoorn.jpg

Een film van Roeland van Doorn, samengesteld uit beelden van beveiligingscamera’s.


 photo DSC_0978NeleBrokelmannEsIstWieEsIst2013.jpg

Nele Brokelmann, Es ist wie es ist, 2013.


 photo DSC_0979RicEngbersen.jpg

Ric Engbersen.


 photo DSC_0980AnneVanDerSligtePetronius2013.jpg

Videostill uit film van Anne van der Sligte, Petronius, 2013.


 photo DSC_0981.jpg


 photo DSC_0982TessaChaplin.jpg

Tessa Chaplin.

 photo DSC_0983TessaChaplin.jpg


 photo DSC_0984PersoonlijkheidskenmerkenOmzettenInEenProductAnneVlot.jpg

Anne Vlot, persoonlijkheidskenmerken omzetten in een product.


 photo DSC_0985XChristineWillems.jpg

Chistine Willems.


 photo DSC_0987PlasticTassen.jpg

Stoel met een bekleding van hergebruikte plastic zakken.


 photo DSC_0988Zeeuwskapje.jpg

Zeeuwskapje.


 photo DSC_0989LinkseHobby.jpg

Geinspireerd door Kalle Kuikkaniemi zag ik op de parkeerplaats deze ‘Linkse hobby’.


 photo DSC_0990ReinardHaexSimulacrumDroomreizen.jpg

Fantasielandschappen gefotografeerd door Reinard Haex, Simulacrum, droomreizen.


 photo DSC_0993LotteDirksPlantsMakeAGarden.jpg

Planten maken een tuin, Lotte Dirks, Plants make a garden.


 photo DSC_0994Souveniers.jpg


 photo DSC_0995PaulSlegersLaurelAndHardy2013.jpg

Paul Slegers, Laurel & Hardy, 2013.


Verder was er sterk werk van Lynne Main.
Maar dat liet zich moeilijk fotograferen.

‘De waarheid’ van Jasmijn van Dorp vond ik goed.
hopelijk kan ik de krant bijbestellen.

De foto’s van Jiska de Vries, Pauw Vos en Miriam van Beurden
moet ik hier ook noemen.