Ik, Maria van Gelre – De hertogin en haar uitzonderlijke gebedenboek (1380 – 1429)

Jaren geleden heb ik meegedaan aan een crowdfunding actie.
Een initiatief van Johan Oosterman ondersteund door de Radboud Universiteit in Nijmegen.
Toen in maart 2015 ging het er om 25.000 euro bij elkaar te brengen.
Afgelopen vrijdag was een opening in het Museum Het Valkhof in Nijmegen
waar vanaf gisteren de tentoonstelling ‘Ik, Maria van Gelre’
bezocht kan worden waar een twintigtal bladen van het gebedenboek te zien zijn.

ConsumptieMuntHetValkhofNijmegen

De organisatie van de tentoonstelling liet wel wat steken zo links en rechts vallen maar dat doet niets af van het prachtig boek en de unieke kans daar wat van te zien.


WP_20181012_18_48_16_ProMosselen

Ik begon de avond in Nijmegen met mosselen met Belgisch bier.


WP_20181012_19_15_05_ProHetWasKermisBijHetValkhofNijmegen

Het was kermis op het terrein naast het museum.


WP_20181012_19_30_30_ProIkZagKysiaHeksterAlsAltijdOpDeTV

Er waren te veel mensen gevraagd voor de opening. Gevolg is dat ik Kysia Hekster net als anders op een televisie heb gezien. Ze gaf een luchtige introductie op de tentoonstelling.


WP_20181012_19_46_57_ProNabootsingVanMariaVanGelre

Omdat het zo druk was werd een deel van de mensen gevraagd de tentoonstelling te beginnen bij het einde. Dus via deze nabootsing van Maria van Gelre. Dit is een soort re-enactment van een afbeelding uit het 1200 pagina’s tellende gebedenboek.

IkMariaVanGelreFol19vCirca1415

Dit is die pagina. Fol 19v, Gebedenboek Maria van Gelre, omstreeks 1400.


WP_20181012_19_50_16_ProVenster1270-1287GlasInLoodDarmstadtHessischesLandesmuseum

Aan het eind van de tentoonstelling zijn voorwerpen te zien die de cultuurhistorische context tonen waarbinnen dit gebedenboek tot stand kwam. De tentoonstelling begint meer met het persoonlijke leven en middenin de tentoonstelling zijn de bladen van het boek te zien. Dit is een Venster, 1270 – 1287, glas-in-lood, Darmstadt, Hessisches Landesmuseum.


WP_20181012_19_58_26_ProHetValkhofNijmegenPrachtigeDocumenten

Er lagen meerdere prachtige oorkondes (Verbondsbrieven) uit de tijd van Maria van Gelre. De politieke situatie was complex in die tijd met veel kleine ‘landjes’ of invloedssferen in wat nu Nederland, België, Duitsland en Frankrijk is.


WP_20181012_20_02_38_ProAanbiddingVanDeHerdersVerluchterWerkplaatsPassiemeesterEnTemporalmeesterVanMariaVanGelreNoordelijkeNederlandenOmstreeks1420Perkament

Er zijn andere gebedenboeken te zien en illustraties als dit hier: Aanbidding van de herders, verluchter is uit de werkplaats van de Passiemeester en Temporalemeester van Maria van Gelre, Noordelijke Nederlanden, omstreeks 1420, perkament.


De term ‘Temporalemeester’ ben ik niet eerder tegengekomen.
Op internet geen hits.
Dus ik hoop dat de catalogus meer verheldering gaat verschaffen.
Het gaat er in ieder geval om dat het onderzoek naar wie de diverse
schilderingen voor hun rekening hebben genomen niet één handschrift/stijl
betreft maar dat men meerdere makers kan aanwijzen zonder hun
echte naam te kennen: De Passiemeester en de Temporalemeester.

WP_20181012_20_17_45_ProIkMariaVanGelreGetijdeboekVanMariaVanGelreFol85vHetLaatsteAvondmaalCirca1415

Deze foto geeft een beeld van hoe de bladen uit het gebedenboek worden gepresenteerd op de tentoonstelling. Het blad dat je hier ziet heeft een afbeelding van het Laatste Avondmaal. Fol 85v.


WP_20181012_20_25_45_ProIkMariaVanGelreGetijdeboekVanMariaVanGelreFol420rCirca1415DraakjeMetZwemvliezen

Zo’n oud handschrift bevat naast de ‘Officiële’ afbeeldingen en randversieringen ook kleine figuurtjes ter vermaak van de lezer. Hier zie je een Draakje met zwemvliezen. Fol 420r, circa 1415.


WP_20181012_20_28_17_ProIkMariaVanGelreGetijdeboekMariaVanGelreFol161rCirca1415DeBekeringVanPaulus

Dit is de pagina met de dramatische Bekering van Paulus. Gebedenboek Maria van Gelre, fol 161r, circa 1415. Met rechts in de marge een extra figuurtje.


WP_20181012_20_33_45HoofdVanEenEngelBourgesOmstreeks1400Kalksteen_Pro

Hoofd van een engel, Bourges, omstreeks 1400, kalksteen.

WP_20181012_20_33_50_ProHoofdVanEenEngelTekst


TekeningVanEenHoofsGezelschapGelreOmstreeks1415-1420ZilverstiftOpPerkamentUppsalaUniversiteitsbibliotheek

Misschien wel het mooiste voorwerp op de tentoonstelling: Tekening van een hoofs gezelschap, Gelre (?), omstreeks 1415 – 1420, zilverstift op perkament. Uppsala Universiteitsbibliotheek.


Op de volgende website staat iets over de tekening
(http://www.hetwoudderverwachting.nl/hofmakerij-in-gelre.html):

Met de fluit richting jonkvrouw wijzend maakt de jonker haar het hof en slaat zijn ogen neer. Haar chaperon staart naar de fluit. Zij streelt het hondje, symbool voor trouw. ​​De dame, die zwanger oogt, keert glimlachend het hoofd af. De tekening wordt qua inhoud en stijl met het Hof van Gelre en de Gebroeders gerelateerd, datering en aankleding kloppen. Coll. UB Uppsala.

De catalogus geeft een heel andere uitleg aan de tekening:
een allegorie op liefdestrouw versus begeerte.

WP_20181014_11_28_10_ProIkMariaVanGelreDeHertoginEnHaarUitzonderlijkeGebedenboek1380-1429JohanOosterman

Bij de tentoonstelling komt een kloeke catalogus. Dus er is de komende weken en maanden weer heel wat te lezen. Maar eerst gaan kijken!


Witte Donderdag

 photo 02GebedenboekMariaVanGelreHetLaatsteAvondmaal.jpg

Gebedenboek van Maria van Gelre: het laatste avondmaal.


Jezus en zijn leerlingen hielden een maaltijd, staat er in het evangelie van Johannes.
Het Laatste Avondmaal, in de volksmond.
Of deze maaltijd in de avond plaatsvond is maar de vraag,
maar in elk geval was het Jezus’ laatste maaltijd met zijn vrienden voor hij veroordeeld en gekruisigd zou worden.

De miniatuur, die een prachtige serie karakterkoppen laat zien, verbeeldt deze maaltijd.
Op de voorgrond, in kleding die door de kleur duidelijk afwijkt van wat de anderen dragen,
zien we Judas die kort nadien Jezus zal verraden.
De miniaturist heeft heeft hem al een beetje buiten het kader van de afbeelding geschilderd, om te laten zien dat hij op het punt staat de kring van leerlingen te verlaten.

Tijdens de maaltijd confronteert Jezus zijn leerlingen met de vraag wie hem trouw zal blijven.
Precies dat element komt ook aan de orde in de gebeden voor Witte Donderdag die volgen op deze miniatuur:
‘Wij bidden: Heer, help ons dat we niet twijfelen en dat ook wij de pijn van het kruis zullen lijden.’
De gelovige die deze woorden bidt, Maria van Gelre dus in de eerste plaats, wil Jezus volgen in zijn lijden: een goed voorbeeld van Imitatio Christi, de navolging van Christus.

 photo 02GebedenboekMariaVanGelreHetLaatsteAvondmaalInZijnGeheel.jpg


Karelie/Karelia (54): De Moskouse Kremlin

(Het woord Kremlin staat niet voor een (1) specifiek gebouw.
Dus niet zoals ‘Het paleis op de Dam’ of ‘de Eifeltoren’.
Het staat voor de typisch ommuurde centra van oude Russische bestuurscentra.
Zo heeft Moskou een Kremlin maar ook in andere steden in Rusland kun je dat soort groepen gebouwen vinden.
Het complex in Moskou is nog steeds in gebruik als regeringscentrum
en als museum.
Het is de moeite waard !)

(Mozaiken en muurschilderingen)

(Een deur mag in mijn overzicht niet ontbreken. De vier evangelisten.)

(Houtsnijwerk.)

(Een stukje van het echte kruis van Christus ?)

(Een apostel met mobiel ?)

(Dat was binnen, maar de buitenkant mag er ook zijn:)

(Een volgende kerk van de binnenkant:)

(Nog een (deel van een) deur.)

(Een fresco van ‘Het Laatste Avondmaal’.)

(Een fantastische iconostase. Deze series iconen ‘vervangen’ de functie
die het altaar in de Rooms Katholieke Kerk heeft.
De iconen hebben geen toevallige opbouw.
Het is een zorgvuldige constructie van afbeeldingen.)

(Dubbel glas met weerspiegeling.)

(Nogal een deur ? Inderdaad, nog een deur.)

(In het Kremlin is ook een park. Daarin werd deze foto gemaakt.)

(De kaft van een heel oud boek.)