Nog afgelopen week zag in Saskia Noort op de tv
in gesprek met onder andere Connie Palmen.
Connie Palmen was Connie: arrogant, ongenuanceerd, onaardig
en ze onderschatte de tegenpartij.
Maar ze had gelijk.
Het werk van Saskia Noort heeft niets met literatuur te maken.
Gisteravond las ik in bad: “Afgunst”, literaire thriller.
Althans dat staat op de kaft.

Een moderne damesroman met passie en hartstocht en vol clichxc3xa9s:
grachtengordel, overspel, bestsellerauteur, cocaine, drank, sex.
En dat vlot geschreven in een slimme structuur.
Veel moderne media: mobiele telefoon, pda, sms, mms
Een marketingtekst.
Daarom ook goed gekozen door de Stichting Collectieve Propaganda
van het Nederlandse Boek.

Leuke lectuur.



Juni – maand van het spannende boek 2007.

Gisteravond kreeg ik vier boeken,
gekocht op de rommelmarkt.
Vier boeken van Charles Dickens.
Prachtige verhalen, bijzondere vertalingen,
heel lang erg populair geweest.

Ook tegenwoordig is de auteur nog populair.
Al zal hij minder gelezen worden en meer bekeken.
De verfilmingen van de BBC zijn legendarisch.

Het mooie van de uitgaves van Dickens is vaak ook de uitvoering.
Kijk maar eens naar de prachtige Jugendstil uitvoering
van de boekomslagen.


Charles Dickens, Een reiziger die geen handel drijft.


De kaft vermeldt:
Arnhem & Nijmegen
Gebr. E & M. Cohen.

Een van de schutbladen van het boek vermeldt:
Schiedam – H. A. M. Roelants.
En vervolgens:
Gedrukt ter boekdrukkerij van H. A. M. Roelants, te Schiedam.

Charles Dickens, Londen en Parijs.


De kaft vermeldt:
Schiedam
H. A. M. Roelants.

Een van de schutbladen van het boek vermeldt:
Vertaling van Dr. M. P. Lindo – Houtgravuren naar teekeningen van J. Barnard
Schiedam – H. A. M. Roelants.
En vervolgens:
Gedrukt bij Gebr. v. Asperen v. d. Velde, te Haarlem.

Charles Dickens, Slechte tijden.


De kaft vermeldt:
Arnhem-Nijmegen
Gebr. E & M. Cohen.

Een van de schutbladen van het boek vermeldt:
Vertaling van C. M. Mensing
Met 19 houtgravuren naar teekeningen van H. French
Nieuwe geheel herziene druk
Nijmegen – Gebr. E. & M. Cohen – Arnhem.
En vervolgens:
Gedrukt bij H. C. A. Thieme te Nijmegen.

Overigens zijn de details op de omslag erg leuk.
Er staat bij “Londen en Parijs” ook nog een tekst onderaan de kaft.
In de onderste zwarte lijn.
Lezen kan ik het niet, ook niet als ik de afbeelding vergroot.
Probeer maar eens:

Charles Dickens, Kleine Dora.


De kaft vermeldt:
Amsterdam
Gebr. E & M. Cohen.

Een van de schutbladen van het boek vermeldt:
Vertaling van C. M. MensingHoutgravuren naar teekeningen van J. Mahoney
Achtste druk
Amsterdam – Gebr. E. & M. Cohen.

Nog een laatste reeks mooie fragmenten,
relaties in de kunstgeschiedenis en vragen.

Het was gevestigd in een herenhuis aan de Keizersgracht, waarin op twee verdiepingen de verzameling-Zinnicq Bergmann werd getoond.

Harry Mulisch, Twee vrouwen, pagina 72.

Dit is het enige fragment wat me opviel
en waarbij ik geen achtergrondinformatie kan vinden.
De naam Zinnicq Bergmann bestaat.
Advocaten en een oorlogsheld.
Maar een verzamelaar van ikonen of zelfs
een ikonenmuseum op de Keizersgracht???

Langzaam begon zij langs de iconen te lopen. Bij het pronkstuk van de verzameling, de Annunciatie van Oestjoeg, uit de school van Novgorod, bleef zij staan.

Harry Mulisch, Twee vrouwen, pagina 74.

Dit was lastig zoeken.
Dit kon haast niet verzonnen zijn.
Is het ook niet.
Alleen de plaatsnaam Oestjoeg kun je ook anders schrijven: Ustyug.
De Annunciatie van Ustyug is een icoon
die in het Tretyakov museum in Moskou hangt.



Op de icoon zie je hoe Maria te horen krijgt dat ze moeder zal worden
van Jezus, onder toeziend oog van God.



Bijzonder is dat ze op haar borst al een afbeelding van Jezus draagt.



Het schijnt zo te zijn dat op afbeeldingen in de Westerse kunst
je meestal ziet dat Maria aan het lezen was
net voor ze de boodschap te horen kreeg.
In de Oosterse kunst was ze net voor het krijgen van de boodschap
aan het spinnen.



Deze icoon zou aanbeden zijn door de heilige Procopius.
Een Engelstalige beschrijving van de ikoon
en de verhalen er om heen is terug te vinden op de volgende web site:
http://religiousreading.blogspot.com/2007/05/annunciation-scene.html

xe2x80x98xe2x80xa6 Maar dat weet je pas als je iets gedaan hebt. Je moet altijd eerst maar eens iets doen. Laat maar staan voorlopig, want anders kun je niet overschrijden.xe2x80x99
xe2x80x98Niet wat?xe2x80x99
xe2x80x98Overschrijden, je eigen bedoelingen overschrijden. Uit de dag in de nacht komen, je eigen nacht waar een ander nooit geweest is. Ik heb nu net in xc3xa9xc3xa9n ruk een roman geschreven, maar ik heb geen idee wat het voorstelt. Thuis tik ik het uit, en dan zal ik het wel een kritisch bekijken. Als je met kritiek begint, ben je net een man die een drol eet in de hoop dat hij een brood zal schijten.xe2x80x99

Harry Mulisch, Twee vrouwen, pagina 77.

Een beetje onsmakelijk maar anders wel een mooie vergelijking.
En op de volgende pagina wordt die nog even doorgezet:

Recensent:
A.B. schrokt mijn kookkunst
en drukt de dag daarop
zijn recentste keutel:
xe2x80x98Moet je ruiken,xe2x80x99
spreekt hij lakend,
xe2x80x98en dat noemt zich kok.xe2x80x99

Harry Mulisch, Twee vrouwen, pagina 78.

A.B. is in dit verhaal Alfred Boeken, een recensent van theater.

Ik voelde mij als een vlieg, die midden in zijn vlucht door iemand met een opgevouwen krant in een hoek was geslagen.

Harry Mulisch, Twee vrouwen, pagina 92.

Die had zij alles verteld, van begin tot eind, op de rieten mat zittend, haar benen onder haar lichaam, in een kamertje met een reproductie van Degas aan de muur, en bamboe houdertjes met hangplanten.

Harry Mulisch, Twee vrouwen, pagina 93,


Edgar Degas, La classe de danse, 1873-1876.

xe2x80x99s Middags werd ik in de buurt van Lyon gepasseerd door een grote zwarte sportwagen. Ofschoon ik honderddertig reed, schoot hij mij zo snel voorbij dat het was alsof ik stilstond. Een man en een vrouw zatern er in. Op hetzelfde moment zag ik het hotel voor mij waar zij heengingen: het witte paleis in Cannes, of in Monte Carlo, met hoge smeedijzeren hek en oprijlanen van grint.
Met een sprong verdwenen zij over de heuvel, het was alsof er boven even een nabeeld bleef hangen.

Harry Mulisch, Twee vrouwen, pagina 99.

Agenten dirigeerden ons naar de linker rijbaan, waar wij langzaam langs hen defileerden. Dwars op de berm stond een truck met oplegger, zelf in twee verdiepingen volgeladen met nieuwe autoxe2x80x99s. Daar waren zij onder gekropen, alsof zij ergens bang voor waren. Exc3xa9n moment zag ik ze allebei zitten in hun opengescheurde wagen: voorover, in slaap, terwijl de reusachtige motor hun hele lichaam opvulde, van hun schoot tot hun kin: – zij hadden zichzelf ingehaald.

Harry Mulisch, Twee vrouwen, pagina 100.

Maar dat jezelf inhalen komt later in het boek nog een keer voor.

Een boek las ik: de brieven van Abxc3xa9lard en Hxc3xa9loise.

Harry Mulisch, Twee vrouwen, pagina 102.

Weer een verwijzing naar een klassiek verhaal.
Dit keer niet zo ver terug in de geschiedenis (rond 1118).
Maar weer een soort xe2x80x98onmogelijke liefdexe2x80x99.

Alleen al de zekerheid, dat zij zo dadelijk hier zou zijn, waarvoor het ook was, gaf een horizon aan mijn bestaan xe2x80x93 zoals bij een ruimtevaarder, die uit de grenzeloosheid terugkeert in de dampkring.

Harry Mulisch, Twee vrouwen, pagina 105.

Toen zij niet antwoordde, ging ik naar mijn schrijftafel en haalde haar paspoort er uit. Ik sloeg het even open om naar haar foto te kijken: een veel jonger meisje. Het leek meer op het meisje, dat ik een half jaar geleden had ontmoet, dan op het meisje dat nu in mijn kamer stond. Ik zag plotseling hoe zij was veranderd: iets ronds en donzig was uit haar gezicht verdwenen, het was harder geworden, vrouwelijker.

Harry Mulisch, Twee vrouwen, pagina 108.

En nu herinnerde ik het mij opeens: bij Runge, een romantisch Duits schilder van rond 1800, in zijn tekeningen Die Tageszeiten.

Harry Mulisch, Twee vrouwen, pagina 109.


Philip Otto Runge, De morgen, 1803.


Philip Otto Runge, De dag, 1803.


Philip Otto Runge, De avond, 1803.


Philip Otto Runge, De nacht, 1803.


Philipp Otto Runge, Morgen.

Ik reed over de weg, zoals ik nu al urenlang deed, -en plotseling klapte er iets om en ik stond stil, terwijl het op hetzelfde moment de weg was die onder mij vandaan werd getrokken met een vaart van honderddertig kilometer per uur. Geschrokken omklemde ik het stuur, mijn ogen op de onder mij wegsnellende weg. Ik begon te zweten, ik probeerde de wagen er op te houden, ik moest remmen maar ik kon de weg niet loslaten om in het spiegeltje te kijken. Voorzichtig minderde ik snelheid, dat wil zeggen die van de weg, en stuurde de vluchtstrook naar mij toe, terwijl ik gepasseerd werd door woedend toeterende automobilisten.

De aarde stond stil. xe2x80xa6
xe2x80xa6 Ik kon hier niet blijven. Ik startte, gaf voorzichtig gas, en langzaam zette de aarde zich weer onder mijn wielen in beweging. Ik liet de knipperlichten aan en zorgde dat de vluchtstrook onder mij bleef; zijn snelheid hield ik onder de vijftig kilometer.

Harry Mulisch, Twee vrouwen, pagina 110.

Ik vind dit een heel mooi fragment.
Mulisch draait hier de dingen om.
Het is niet de auto die snelheid maakt.
Het is de weg die de snelheid maakt.

In een winkel in de Spiegelstraat werd ik getroffen door een plaatwerk van Gustave Moreau en ik kocht het.

Harry Mulisch, Twee vrouwen, pagina 117.


Gustave Moreau, Salome dancing before Herod, 1876.

In het boek gaat het om Salome.
Deze figuur is door Moreau meerdere malen geschilderd.
Steeds gaat het in die schilderijen om ‘de verleiding’.

Zij was zwanger. Zij had gevraagd of ik een kind van haar wilde hebben, ik had ja gezegd, en zij had er voor gezorgd langs een meedogenloze omweg, – op een manier, die ik tot nu toe alleen kende uit de politiek.

Harry Mulisch, Twee vrouwen, pagina 123.

Scheef aan een spijker hing een ingelijste reproductie van De oude Koning van Rouault, die in Alfreds studeerkamer boven de schoorsteen had gehangen.

Harry Mulisch, Twee vrouwen, pagina 125.


Rouault, The old King, 1937.

De werkkamer wordt de kinderkamer,
de werkkamer wordt verplaatst naar de zolder.
Op zolder was het een bende met spullen van haar vader en haar moeder.
Waarom hangt nu juist daar dit schilderij ?
Is Alfred de oude koning?

Lingueglietta is de plaats waar het boek eindigt.
Niet Nice waar de moeder van Laura haar laatste jaren had doorgebracht.

Volgens de tekst:

In de kamer achter de mijne scharrelt de oude dame, tegenover mij staat het pausenlijk paleis: loodrecht onder mijn raam gaapt het gat als een wachtend graf.
Ik kan eerder beneden zijn dan de echo van mijn schreeuw terug is van het paleis.

Lingueglietta, mei-juni 1975

Nu er is in Lingueglietta geen pauselijk paleis.
Een korte speurtocht op het intenet levert Rome, Avignon, Viterbo,
Castel Gandolfo en Orvieto op.
Maar niet Lingueglietta.
Bovendien: de plaats ligt in Italie.
Zo’n 80 kilometer van Nice vandaan.
Voorbij Nice wel te verstaan.

Een cruciaal deel van de tekst van dit prachtige boek
staat op pagina 62 (t/m 67).
De twee hoofdpersonen in het boek: Laura en Sylvia,
komen op een punt in hun relatie waarop Laura aangeeft
dat ze eigenlijk altijd al een kind had willen hebben,
alleen ze bleek in haar huwelijk onvruchtbaar te zijn.
Nu is het krijgen van een kind voor twee dames in 1975 een uitdaging.
Het onderwerp was ook niet echt bespreekbaar tussen hen.
Mischien dat de op een klassiek verhaal gestoelde voorstelling
kon helpen:

Kort er na las ik in de krant een vraaggesprek met een schrijver, van wie bij het begin van het Holland Festival een nieuw stuk in premixc3xa8re zou gaan. Dat was in juni. Hij zei dat vrouwenrollen bij de grieken natuurlijk altijd door mannen werden gespeeld, verkleed en gemaskerd als vrouw. Dat werd algemeen beschouwd als een sociale conventie, en in de meeste gevallen was dat natuurlijk ook zo.
… Wat de grieken betreft, daar bestonden helemaal geen gewone vrouwen: die waren zoiets als tegenwoordig elektrische keukenapparatuur annex broedmachines.
… Daarom had hij, deze schrijver, nu eens de mythe van Orfeus en Eurydike op het toneel gezet als een verhaal van twee mannen. Daarbij voelde hij zich gesteund door het oudste verhaal van de mensheid, het Gilgamesh Epos, waarin ook de man zijn vriend ging zoeken in de onderwereld.
‘Zullen we er heengaan?’ vroeg ik aan Sylvia.
Misschien dacht ik, leverde het stuk iets op dat vorm kon geven aan de toestand, waarin wij zelf verzeild waren geraakt; misschien konden wij achteraf over het stuk spreken, terwijl wij het in werkelijkheid over onszelf hadden.
… ‘Heb je er iets van ons in herkend?’
‘Van ons?’ Verbaasd keek zij mij aan. ‘Wie van ons zit er dan in de onderwereld?’
Ik lachte en nam zwijgend haar hand.
Jij, dacht ik, Jij zit ni de onderwereld, want jij bent een schim – niet van een gestorvene, maar van een ongeborene.

De voorstelling zou ook helpen, maar niet zoals Laura in gedachten had.
Sylvia zou bij de voorstelling de ex-man van Laura ontmoeten.



Laat ik dan hier toch even de kern van het verhaal van
Orfeus en Eurydike herhalen van Wikipedia:

Door het ganse land werd de verrukkelijke zanger Orpheus geprezen. Hij had van zijn moeder de gave van de zang gexc3xabrfd, waarmee hij alle mensen in vervoering bracht. Apollo schonk hem een lier en wanneer Orpheus zijn gezang liet horen, kon niemand de goddelijke macht ervan weerstaan. Alle dieren in de natuur, de vogels zowel als de vissen, ook de bomen, ja zelfs de gevoelloze stenen bracht de zanger in beweging met de tovermacht van zijn stem. Grenzeloos leek zijn geluk, toen hij de nimf Eurydice tot zijn vrouw nam.

Maar toch, hoe kort was dit geluk hun gegund! Toen de bekoorlijke nimf achternagezeten werd door Aristaeus, werd zij door een adder gebeten. Deze beet veroorzaakte haar dood. Een leven zonder Eurydice xe2x80x93 Orpheus’ gedachten lieten het niet toe. Hij greep zijn lier, sloeg de snaren aan en liet zijn verdriet tot de hemel doordringen.

Orpheus ging een plan ondernemen, zoals voor hem nog geen mens bedacht had. Hij zou in de onderwereld neerdalen en de heerser over de schimmen smeken zijn echtgenote aan hem terug te geven. Bij de poort die naar de onderwereld leidde, daalde hij af. Eens bij de troon, waarop Hades met zijn vrouw Persephone als heerser over de doden zetelde, nam hij zijn lier en begon te zingen.

De wezenloze schimmen luisterden naar de liefelijke klanken en weenden. Het koningspaar was niet minder ontroerd en besloten Eurydice weer bij hem te verenigen, op een voorwaarde: Orpheus mocht niet naar zijn geliefde omkijken, voor ze het zonlicht bereikt hadden.

Toen het eind in zicht leek, kon Orpheus de verleiding niet weerstaan. Hij keerde zich om en zag hoe zijn geliefde naar beneden werd getrokken om diep onder de grond als schim te verblijven, maar nu voor eeuwig.

Dan wordt in het fragment van Twee Vrouwen
ook nog het Gilgamesh Epos genoemd.
Wat is dat nu weer?

Wikipedia:

Het Gilgamesjepos is een van de oudste literaire werken. De oorsprong van dit heldendicht ligt waarschijnlijk in het Sumer van ca. 2100 v. Chr. Gilgamesj zelf zou koning zijn geweest in Uruk rond 2620 v. Chr. Het epos werd ontelbare malen overgeschreven en bewerkt en verspreidde zich over een groot gebied. Waarschijnlijk is het bijbelse verhaal van de zondvloed overgenomen uit dit werk.

Nog meer ‘De Da Vinci-code’ van Harry Mulisch.
Op pagina 60 begin een heel mooi stuk tekst.
Ook hier weer verwijzingen naar de kunstgeschiedenis.

Met Sylvia had ik de wandeling herhaald, die ik daarbinnen eens met mijn vader had gemaakt. Toen was ik nog een kind, en voor de eerste keer in Parijs met mijn ouders. Mijn vader zei, dat alle dingen in het museum zich bevonden op een lijn, die zich uitstrekte tussen twee punten. Het eerste was de Nikxc3xa8 van Samothrake bij de ingang, -marmer dat in de wind wappert, een witte, extatische verschijning uit een andere wereld, de overwinning, ook van de hand over de steen, onhoorbaar jubulend door het geschuifel in het trappenhuis. Het andere punt lag diep in het museum, op de assyrische afdeling, honderden meters verder. Mijn moeder was bij de renaissance gebleven. De stxc3xa8le van Hammoerabi. Een zwarte, slanke, glanzende steen, hoger dan een mens.
‘Zie je dat het een wijsvinger is?’
In de bijna vierduizend jaar dat die steen bestaat, was mijn vader misschien de eerste die dat heeft opgemerkt: dat hij de vorm heeft van een opgeheven wijsvinger, de vermanende wijsvinger van de wet. Ik kende die vinger – van juffrouw Borst. Op de plaats van de nagel is de koning afgebeeld, staande neemt hij de wet in ontvangst van de zonnegod, die op een troon zit. Daaronder, op het vlees, in glinsterend spijkerschrift de honderden artikelen.
Een er van herinner ik mij, mijn vader vertelde die toen en ik citeerde hem voor Sylvia:
‘Heeft een bouwmeester een huis gebouwd dat instort, en de bewoner wordt daarbij gedood, dan zal die bouwmeester gedood worden; wordt de zoon van de bewoner gedood, dan zal de zoon van de bouwmeester gedood worden.’

Twee vrouwen, pagina 61.

Deze twee kunstwerken kun je hieronder zien.

Dat van de hand van de Nikxc3xa8 van Samothrake heeft betrekking op het feit
dat het beeld in stukken werd gevonden en dat men pas
later na de eerste reconstructie de beschikking over
de hand kreeg.
Dat gaf een heel nieuwe visie op het beeld.


De Nikxc3xa8 van Samothrake: …marmer dat in de wind wappert, een witte, extatische verschijning uit een andere wereld, de overwinning…



De stxc3xa8le van Hammoerabi: …dat hij de vorm heeft van een opgeheven wijsvinger, de vermanende wijsvinger van de wet…