Hertaling

Okay een hertaling is iets heel anders dan een vertaling,
maar deze dingen houden we al weer een aantal weken bezig.
Eerst de vertaling van Don Quichot van Cervantes en het boek ‘Cervantes & Co’
van Barber van de Pol over haar werk aan deze Nederlandse vertaling.
Dan de prachtige uitgave van Het snoer der ontferming, een boek van Couperus.
Niet hertaalt maar uitgebreid voorzien van context en toelichting.
Dan de vertaling ‘Onze gemeenschappelijke vriend’ (Our mutual friend)
van Charles Dickens. Geweldig boek, geen toelichting van vertaler.

Afgelopen zaterdag stond in de Volkskrant de column
van Sylvia Witteman: Een kleine furie in haar serie
‘Witteman heeft iets gelezen’.
Ik zie wel eens twitterberichten van haar langskomen
en meestal wordt ik van de toon niet zo blij.
Het artikel van zaterdag is heel geslaagd naar mijn gevoel.

SylviaWittemanWittemanHeeftIetsGelezenEenKleineFurieVolkskrant20190209

Sylvia Witteman: ‘Een kleine furie’ in haar serie ‘Witteman heeft iets gelezen’ uit de Volkskrant van zaterdag 9 februari.


De ‘hertaling’ van Couperus: alsof Dick Bruna de Sixtijnse kapel beschilderd heeft

In de serie ‘Tragische literaire misstanden’ vandaag: de zogeheten ‘hertaling’ van Couperus.
Ach, Louis Couperus! Wat houd ik toch veel van die geparfumeerde ouwe crypto-nicht, met zijn heerlijke, tierelantijnige poederdons-proza!
Zoveel houd ik van Louis Couperus, dat ik mijn jongste zoon naar hem heb genoemd.

 

Diezelfde jongste zoon, zo wil de ironie van het noodlot, leest geen boeken (tenzij men hem dwingt met behulp van een vlammenwerper en harpoen) en zéker niet van Couperus.

Hertaalster Michelle van Dijk weet hoe dat komt: Couperus is ‘veel te bloemrijk voor deze moderne tijd, met zijn herhalingen, de neologismen, de gallicismen, de puntjes… de uitroeptekens!!
Maar wat nog het meest afwijkt van onze taal nu, is de zinsvolgorde, (lengte ook, ja).
En geloof me, dat is dus iets waar een jonge lezer over struikelt.’

 

Hm. Ooit was ik zo’n jonge lezer, een jaar of 15, toen ik Van oude mensen, de dingen die voorbij gaan in handen kreeg.
Alles aan dat boek was mij vreemd.
Het taalgebruik, de familieverhoudingen, de Indische achtergronden, de zeden en gebruiken van het fin de siècle; maar ik werd betoverd door het proza, júist die lange zinnen, gallicismen, neologismen, puntjes en uitroeptekens.
Het was (bijna) dezelfde coup de foudre die ik later kreeg bij het lezen van A.F.Th. van der Heijdens De tandeloze tijd, ook bloemrijk, ook lange zinnen, en ook heel veel puntjes… zouden jonge mensen dát nog lezen,trouwens?
Misschien wordt het anders tijd om daar ook een hertaling van te maken, meteen flink inkorten ook, want wie zit er nog op vuistdikke tetralogieën te wachten?
Alles wat meer tijd kost dan Tim Krabbé’s Het gouden ei laat ons nageslacht immers links liggen, ten faveure van Netflix en games.

 

Met de dood in het hart begon ik de hertaling te lezen van Van oude mensen.
Op de eerste bladzijde ging het al mis.
In het origineel zegt Lot, de zoon, tegen zijn moeder: ‘Steyn is toch je man… Je moest niet altijd zoo met hem kibbelen, en zulke dingen zeggen, of denken.
Je bent weêr net een kleine furie geweest.
Dat geeft rimpels, zoo boos te zijn.’
Van Dijk ‘hertaalt’ dit fragment als volgt: ‘Steyn is je man, jullie moeten niet steeds ruzie zoeken en onaardige dingen zeggen of denken.
Je ging net als een wraakgodin tekeer!
Daar krijg je alleen maar rimpels van, van zo boos zijn.’

 

Lelijk hè?
Trouwens, zijn ‘furie’ en ‘kibbelen’ moeilijker woorden dan ‘wraakgodin’ en ‘ruzie’?
En waarom heeft Van Dijk, die uitroeptekens toch ‘te bloemrijk’ vindt, er zélf een toegevoegd, op een plek waar dat volstrekt niet logisch is?

 

Ook met het liquideren van die gewraakte gallicismen gaat het mis. Couperus strooit inderdaad nogal met woorden als ‘boudeeren’ of ‘porte-brisée’. Het aardige is dat je bijna altijd uit de context begrijpt wat ze betekenen, en daardoor terloops nog wat Frans leert. Van Dijk vindt van niet, en vertaalt bijvoorbeeld ‘bottines’ met ‘laarzen’. En dat terwijl de zachte, ijdele Lot helemaal geen type is voor laarzen. Hij draagt bottines, laarsjés dus. Noem ze dan laarsjes, enkellaarzen, of desnoods booties. Of beter nog: laat gewoon ‘bottines’ staan.

 

Ik las nog even verder. Het was alsof de Sixtijnse kapel was beschilderd door Dick Bruna, ­Erbarme dich gezongen door ­Sieneke, James Bond gespeeld door Gerard Joling.

 

Nee, met deze ‘hertaling’ valt niemand te winnen voor Couperus.
Alle curieuze charme van diens proza is eruit verdwenen.
Met de uitholling van Couperus, hoe goed bedoeld ook, neemt Van Dijk bovendien een groot ­risico. Het is immers volstrekt niet denkbeeldig dat de lezers ontgoocheld zullen denken: ‘Is dít nu een beroemde schrijver? Laat verder maar zitten dan.’

Mr. Turner

De film heeft een Nederlands tintje.
Als de film begint ontrolt zich een schijnbaar Nederlands landschap
met een prachtige lucht.
Heel stereotype met een molen en twee Nederlandse vrouwen.
Geen Engelse actrices, daarvoor is hun Nederlands te goed.
Kompleet met een juk, kanten mutsen en klederdracht.
Dit deel is echter opgenomen in Herringfleet Mill, Suffolk, Engeland.

 photo WP_20141220_001MrTurnen.jpg

Timothy Spall is misschien geen Dickens-acteur (als zoiets al bestaat)
maar hij had er een kunnen zijn.
Hij speelt in 1982 in een verfilming voor televisie van Oliver Twist.
In 1998 speelt hij in Our mutual friend (mini-serie voor tv).
In 2002 in Nicholas Nickleby.
In 2007 speelt hij Fagin in Oliver Twist in een mini-serie voor tv.

 photo SimonMeinTimothySpallInMrTurner2014.jpg

Foto gemaakt door Simon Mein van Timothy Spall als Turner in Mr. Turner (2014).

Maar een vergelijkbaar palmares had ik kunnen schrijven
over zijn rollen in Harry Potter.
Op de eerste plaats dus een Engels acteur die het geen probleem vindt
om zich te verkleden.

Op heb web kom ik geen website van de film tegen.
Op de reclame-uitingen zie ik ook nergens de schrijfwijze
van Mr. Turner, zoals die in de aftiteling van de film te zien is.
Daar zie je namelijk de punt van ‘Mr.’ onder de letter ‘r’ staan.
Goed gevonden.
Typisch de zorg en aandacht die je van een Britse filmmaker
verwacht bij een film over een historisch onderwerp.

De film is goed. Gemaakt door Mike Leigh.
Een prachtig kostuumdrama maar niet mierenzoet zoals vaak toch het geval.
De film staat veel dichter tegen werkelijke gebeurtenissen in een leven.
Mag ook wel, want het is een biografie.

Op waarde schatten is moeilijk want er zullen maar weinig Nederlanders zijn
die de biografie van de schilder J.M.W. Turner paraat hebben.
Joseph Mallord William Turner (Covent Garden (Londen),
om en nabij 23 april 1775 – Chelsea (Londen),
19 december 1851) was een Engelse schilder.

Wikipedia:

‘Na het lezen van het in 1840 in het Engels vertaalde boek over kleurenleer van Goethe bracht Turner de levensprocessen in verbinding met kleuren. Deze theorie over de versmelting van kleur leidde tot bijna abstracte werken van grote afmetingen’

 photo JMWTurnerTheFightingTemeraireTuggedToHerLastBerthToBeBrokenUp1839OilOnCanvas.jpg

J.M.W. Turner, The fighting “Temeraire” tugged to her last berth to be broken up, 1839, oil on canvas.


‘Een van de beroemdste schilderijen is de The Fighting “Temeraire” tugged to her Last Berth to be Broken Up, geschilderd in 1839. ….. Het laat de laatste reis zien van dit oorlogsschip met 98 kanonnen dat onder Nelson in de Zeeslag bij Trafalgar in 1805 een grote rol had gespeeld. Het schip wordt op het schilderij gesleept door een stoomschip, waarmee Turner de teloorgang lijkt uit te drukken van de Britse zeemacht aan de moderne techniek. Niettemin schilderde Turner vaak en graag moderne schepen en treinen. De symboliek van het schip dat wegvaart van de zonsondergang versterkt de uitdrukking van verlies. De kleuren van de zon zijn met grove streken geschilderd, maar het tuig van het schip is juist uitermate nauwkeurig in beeld gebracht.’

Gehoord

De afgelopen week heb ik me verdiept in het hoorcollege
van Prof. mr. Jan Lokin.
Het gaat over Charles Dickens.
Ik ben geen kenner van het werk van Dickens maar
net als veel anderen kijk ik met heel veel plezier
naar de verfilming van zijn boeken.
Ook de oudere zwart/wit verfilmingen (Oliver Twist!)

 photo DSC_2899DickensHoorcollege1.jpg

Het college mengt op een leuke manier opvattingen
en fragmenten van de boeken van Dickens (vaak in het Engels)
en leuke feiten.
Ik luister er met veel plezier naar.

Er zitten leuke feiten tussen zoals die over de Pickwick thee,
al geeft Wikipedia een andere versie. Belangrijk is dat
de naam van de thee en dus indirect ook de verpakking,
is ontleend aan de Pickwick Papers.
(The Posthumous Papers of the Pickwick Club)

 photo DSC_2900DickensHoorcollege2.jpg

Dat letters me bezig houden zal de bezoekers van mijn blog
misschien opgevallen zijn en daarom beviel mij de beginzin
van Great Expectations heel erg:

The shape of the letters on my father’s,
gave me an odd idea that he was a square,
stout man, with curly black hair.
From the character and turn of the inscription
‘Also Georgina Wife of the Above’
I drew the childish conclusion
that my mother was freckled and sickly.

In de Nederlandse vertaling van Heijn de Bruijn,
Prisma, De werken van Charles Dickens,
Grote Verwachtingen, gaan deze zinnen als volgt:

De vorm van de letters op de zerk van mijn vader
gaf mij zo’n vaag idee,
dat hij een vierkante,
robuste man met krullend zwart haar geweest was.
Uit het karakteren de trant van de inscriptie,
‘En Georgina, Echtgenote van Bovengenoemde’,
trok ik de kinderlijke conclusie,
dat mijn moeder een sproetig en ziekelijk uiterlijk had.

Zowel het Engels als het Nederlands in bovenstaande teksten
klinkt ons vandaag de dag wat stroef.
Maar dat een weeskind op basis van letters op een graf
het uiterlijk van zijn ouders construeert,
lijkt me typisch voor Dickens.
Het geeft ook meteen de kracht van lettertypes aan.

 photo DSC_2902CharlesDickensGroteVerwachtingen.jpg

Al is het Engels van de citaten soms best moeilijk, het college
geeft inzichten en samenhang waar ik nog geen weet van had.
Wel heb ik het idee dat soms de hoofdstukken wat vreemd zijn afgekapt,
de Jan Lokin nog meer te vertellen had, waar wij nu alleen naar kunen raden.