– over kijken zonder houvast –

Toeval wil dat ik vandaag een begin maak met mijn serie
over het Museum of Mexican Prehispanic Art Rufino Tamayo.
Rufino Tamayo was een Mexicaanse moderne kunstenaar.
Hij werkte voor een deel van zijn loopbaan vanuit New York.

In 2008 maakte ik een bericht in de serie ‘Kunstvaria’
met daarin een afbeelding van een van zijn werken.
Dat deed ik nog een keer in 2012, in 2014 en eind vorig jaar.

Dat hij een verzamelaar was van Mexicaanse kunst was mij onbekend.
Nu ik in Oaxaca was had ik de kans zijn prachtige verzameling te zien.

Maar vanochtend las ik ook een bericht over de moord
op Francisco Leyva, een journalist in datzelfde Oaxaca.
Mexico is geen stabiel land.
Net als de meeste landen in Midden-Amerika.
Een agressieve en corrupte politicus als president in een machtig buurland
helpt dan natuurlijk niet.

In de catalogus van het museum geeft Mariana Frenk-Westheim
– een van oorsprong Duitse schrijfster en onder andere museumcurator –
ons de volgende opdracht:

…open yourselves, open yourselves widely to the beauty and magic of the objects offered here to your eyes and spirit. Let their form and mysteries, their rhythm, their secret sense speak to you.

Do not try to measure or calculate nor to compare art with nature. This art is in no way a servile copy of nature, it has nothing to do with a flat realism devoted to reproduce faithfully the exterior aspect of the object. The exterior aspect is not enough for it. This is an imaginative and visionary art. What you can find here is a second nature, created by man’s phantasy, by his religious thought and his artistic intuition; it is the image of a universe which is nearer to dreams and magic than to daily reality.

Dit is een heel uitdagende opdracht, want het museum heeft gekozen
voor een opstelling waarin de beelden radicaal centraal staan:

• niet als archeologische vondst (door beperkte zaalteksten)
• los van het koloniale kader (ruimte om de beelden te laten spreken)
• in een bijna rituele ruimte (felgekleurde belichting)
• niet als etnografisch materiaal (de anonieme kunstenaars en hun wereldbeeld staan centraal)

Misschien kun je dat zelf ervaren door een serie van vier foto’s uit de Pink room te bekijken
en de zaaltekst die daar bij hoort.

De Nederlandse vertaling van de zaaltekst is:

Midden‑Preklassiek, 1250 v.Chr. – 200 n.Chr. Olmecoïde figuren uit de staat Guerrero, bekend als ‘Xochipala’: in het midden twee jonge figuren; aan de zijkanten drie vrouwelijke figuren, waarvan één een kind voedt; en een kleine, zeer fijn uitgevoerde mannelijke figuur.

In de Pink Room van het Tamayo‑museum staat een vitrine
die je niet zozeer iets vertelt, maar je in een bepaalde staat van kijken brengt.
De ruimte is zacht roze uitgelicht; de figuren staan dicht bij elkaar,
zonder individuele labels, alsof ze samen een ademhaling vormen.
Je leest één korte zaaltekst
— een datering, een herkomst, een naam van een stijl —
en daarna moet je het doen met wat er voor je staat.
Kleifiguren uit Xochipala, Midden‑Preklassiek,
maar verder geen aanwijzingen.

Je merkt hoe je blik langzaam verschuift:

• van zoeken naar informatie naar kijken naar vorm.
• de open monden bij alle figuren op één na,
• zijn het hoofddeksels of wordt hun haar zo weergegeven,
• ze lijken gaatjes in hun oorlel te dragen,
• de gebogen armen voor de borst bij de meeste figuren,
• de meesten lijken zonder kleding te zijn weergegeven,
• sommige lijken mannelijk en andere vrouwelijk,
• op de foto met twee figuren heeft de linker een opvallend ronde buik,
• de rechtse figuur lijkt borstvoeding te geven,
• de typische manier om knie en enkels weer te geven,
  alsof de kunstenaar weet dat er een gewricht is
  maar een standaard weergave ervoor hanteert, een ribbel,
• de oorspronkelijk gladde huidoppervlakken,
• de slijtage die iets van tijd laat zien.

Je weet dat er meer te weten valt, maar het museum houdt die kennis achter,
alsof het wil dat je eerst door deze stilte heen gaat.
En precies in die stilte begint hopelijk iets te werken:
je kijkt langer, aandachtiger, zonder houvast,
en de figuren beginnen een eigen aanwezigheid te krijgen
— als iets dat zich pas toont wanneer je de behoefte aan uitleg loslaat.