deel 1: wat zien we bij het ‘Dios de la Muerte’-beeld in Oaxaca ?
Het museum in Oaxaca identificeert de zittende figuur
waar dit bericht over gaat als een Dios de la Muerte,
een god van de dood uit Centraal-Veracruz.
Die identificatie roept echter meer vragen op dan zij beantwoordt.
Wat maakt dit beeld tot een god van de dood?
En welke rol spelen de zichtbare ribben, de bijzondere armen en benen,
de hoofdtooi en het maskerachtige gezicht daarbij?
In dit eerste deel beperk ik mij tot wat op het beeld zelf zichtbaar is.
Aan de hand van detailfoto’s van hoofd, borstkas, arm, hand, lendedoek,
been en voet probeer ik het object zo nauwkeurig mogelijk te beschrijven,
zonder direct uit te gaan van bestaande identificaties.
Een tweede stap volgt later.
Tijdens het onderzoek zijn aanwijzingen opgedoken
die mogelijk verband houden met Mictlantecuhtli, de heer van het dodenrijk.
Dat roept een bredere vraag op:
welke rol speelt Mictlantecuhtli in de cyclus van dood, ontbinding
en vernieuwing?
Hopelijk biedt verdere literatuur meer inzicht in de betekenis
van deze bijzondere voorstelling.
De figuur zit rechtop op een zetel.
De onderbenen hangen omlaag, terwijl de voeten
slechts met de hielen contact lijken te maken met het draagvlak.
De handen zijn voor het lichaam op de zetel geplaatst.
Samen geven deze elementen de figuur een gespannen en actieve zithouding,
eerder dan het beeld van iemand die ontspannen zit.
Het hoofd
Het hoofd wordt bekroond door een brede cilindrische hoofdtooi.
Langs zowel de boven- als de onderzijde
zijn smalle opgelegde stroken aangebracht.
Deze steken licht uit ten opzichte van het centrale vlak
en lijken afzonderlijk op de hoofdtooi te zijn bevestigd.
Op verschillende plaatsen zijn delen van deze stroken verloren gegaan,
waardoor hun oorspronkelijke verloop niet meer volledig zichtbaar is.
De hoofdtooi bestaat daarmee uit meer dan één enkel volume
en lijkt zorgvuldig te zijn opgebouwd uit verschillende onderdelen.
Boven op de hoofdtooi bevinden zich verschillende opstaande elementen
die vóór een vlakke achterwand zijn geplaatst.
Links is een gedraaid of spiraalvormig onderdeel zichtbaar.
In het midden van de cilindrische hoofdtooi
lijkt zich oorspronkelijk een breder vlak te hebben bevonden.
Of daarop decoratie was aangebracht, is moeilijk vast te stellen,
maar op het oppervlak zijn nog onregelmatigheden
en resten van bewerking zichtbaar.
Samen maken de bewaard gebleven onderdelen duidelijk
dat de hoofdtooi uit meer bestond dan de brede cilindrische band alleen.
Het gezicht wordt gedomineerd door twee grote ronde ogen
die hoog in het gelaat zijn geplaatst.
Tussen de ogen bevindt zich een smalle verticale opening of groef.
Daaronder volgt een brede mondpartij die duidelijk naar voren komt
ten opzichte van de omliggende delen van het gezicht.
De combinatie van de grote ogen, de smalle ruimte tussen de ogen
en de naar voren springende mondpartij
geeft het gezicht een sterk maskerachtig karakter.
Aan de linkerzijde van het hoofd is een beschadigd uitsteeksel zichtbaar
dat mogelijk een restant van het oor vormt,
al is de oorspronkelijke vorm moeilijk te reconstrueren.
Opvallend is dat de mond als een zelfstandig
en sterk geaccentueerd onderdeel van het gezicht is vormgegeven.
Wanneer de zichtbare ribbenkast elders in het beeld
inderdaad bedoeld is om aan een skelet te doen denken,
zou men eerder een boven- en onderkaak
met daartussen een mondholte verwachten op de plaats
waar nu de mondpartij zichtbaar is.
Hier lijkt bewust voor een andere oplossing te zijn gekozen.
De mond wordt niet weergegeven als een opening in een schedel,
maar als een breed naar voren komend element
dat een belangrijke plaats in het gezicht inneemt.
De arm en hand
De bovenarm wordt weergegeven als een lichaamsdeel met volume
en sluit aan op de romp zonder zichtbare skeletstructuur.
Ter hoogte van het gewricht verwacht men daarom
een enkel ellebooggewricht.
In plaats daarvan zijn twee grote afgeronde verdikkingen aangebracht.
Daaronder bestaat de onderarm uit twee langwerpige elementen
die door een diepe groef van elkaar worden gescheiden.
De vorm doet denken aan afzonderlijke beenderen,
zonder een anatomisch correcte weergave van arm en elleboog na te streven.
Ter hoogte van de pols gaat de arm over in een breed manchetachtig element
dat hand en onderarm van elkaar scheidt.
De hand ligt plat op de zetel.
Alle vijf vingers zijn afzonderlijk weergegeven
en bezitten een duidelijk eigen volume.
Tussen de vingers bevinden zich diepe scheidingen
die de afzonderlijke vorm van iedere vinger benadrukken.
Ook de duim is als een zelfstandig onderdeel uitgewerkt.
Aan de uiteinden van de vingers zijn nagels aangegeven.
Opmerkelijk is het contrast tussen arm en hand.
De bovenarm wordt als een lichaamsdeel met volume weergegeven,
terwijl de onderarm is teruggebracht tot twee langwerpige elementen
die aan beenderen doen denken.
De dubbele verdikking bij het gewricht versterkt dit effect,
zonder dat duidelijk is welk anatomisch onderdeel precies wordt weergegeven.
De hand wordt daarentegen veel naturalistischer uitgewerkt.
Alle vijf vingers zijn individueel vormgegeven en voorzien van nagels.
Mogelijk zijn de vingers niet uit één massa klei gemodelleerd,
maar opgebouwd uit afzonderlijke kleistroken of rolletjes
die naast elkaar zijn aangebracht.
Net als bij het hoofd lijkt de maker dus
geen volledige anatomische skeletweergave te hebben nagestreefd.
Skeletachtige en meer natuurlijke elementen komen naast elkaar voor.
Borstkas
Boven de borstkas zijn de sleutelbeenderen zichtbaar
als twee schuin verlopende elementen die vanuit het midden
naar de schouders lopen.
Daaronder bevindt zich een borstbeen waarlangs de ribbogen
links en rechts zijn gerangschikt.
De ribben lijken niet zozeer afzonderlijk te zijn gemodelleerd.
Eerder ontstaat hun vorm doordat tussen de ribbogen
diepe ruimten zijn uitgespaard.
Daardoor krijgen de openingen tussen de ribben bijna evenveel nadruk
als de ribben zelf.
Het borstbeen loopt naar beneden door en eindigt in een verbreed uiteinde.
Dit onderdeel is opvallend zorgvuldig weergegeven.
De maker lijkt niet alleen de ribbenkast als geheel te hebben willen aanduiden,
maar ook aandacht te hebben besteed aan de opbouw van het borstbeen zelf.
Vergeleken met de arm is de anatomische verwijzing hier directer.
Waar de onderarm slechts doet denken aan twee afzonderlijke beenderen,
zijn in de borstkas sleutelbeenderen, borstbeen en ribbogen
als herkenbare onderdelen uitgewerkt.
Tegelijk gaat het niet om een natuurgetrouwe anatomische voorstelling.
De nadruk ligt op enkele kenmerkende elementen van de botstructuur,
terwijl andere lichaamsdelen elders in het beeld
juist veel natuurlijker zijn weergegeven.
Lendedoek
Rond de heupen draagt de figuur een lendedoek
die uit verschillende brede delen lijkt te zijn opgebouwd.
Aan weerszijden lopen dikke afgeronde stroken over de bovenbenen
naar beneden.
In het midden hangt een breder rechthoekig voorpand naar voren.
De onderdelen ogen massief en volumineus en doen denken aan
afzonderlijk aangebrachte lappen klei.
Vouwen of een zichtbare textielstructuur ontbreken.
Been en voet
Het been vertoont veel overeenkomsten met de arm.
De knie wordt weergegeven als een eenvoudige afgeronde verdikking.
Daaronder bestaat het onderbeen uit twee langwerpige elementen
die door een diepe groef van elkaar worden gescheiden.
Net als bij de onderarm doen zij denken aan afzonderlijke beenderen
zonder dat een anatomisch correcte weergave wordt nagestreefd.
Ter hoogte van enkel en voet bevindt zich een breed manchetachtig element.
Daardoor is de overgang tussen onderbeen en voet nauwelijks zichtbaar.
De voet zelf is eenvoudiger uitgewerkt dan de hand,
maar volgt hetzelfde principe.
De tenen zijn afzonderlijk weergegeven
en door diepe scheidingen van elkaar gescheiden.
Zij zijn kort van vorm en vertonen een lichte kromming.
Aan de uiteinden zijn nagels aangegeven.
Net als bij arm en hand worden skeletachtige
en meer natuurlijke kenmerken gecombineerd.
Het onderbeen is teruggebracht tot twee langwerpige elementen
die aan beenderen doen denken,
terwijl de voet eindigt in individueel uitgewerkte tenen met nagels.
In een volgend bericht hoop ik in het onderwerp
Mictlantecuhtli te kunnen duiken
om te ervaren of er verbanden bestaan met dit beeld dat nu in Oaxaca te zien is.





