Geillustreerde intertextualiteit op de tentoonstelling Ongekende Schoonheid

Kort geleden was ik op de tentoonstelling “Ongekende schoonheid”.
Een beetje weggedrukt op een ongelukkige plaats was
een vitrine met terracotta voorwerpen.
Ze zijn niet zo sensationeel als de (soms heel grote) ikonen en zeker niet
zo sensationeel als bijvoorbeeld het gouden masker.
Maar ze trokken wel mijn aandacht.
Gisteren las ik in het boek bij de tentoonstelling
de beschrijving van de tegels.

De beschrijving probeert ook een verklaring te geven voor deze tegels
die in Vinica in Macedonie gevonden zijn.
En dat valt niet mee.

Tegels met Latijnse teksten, die gevonden zijn op plaatsen waar je
Byzantijnse (lees Griekse) teksten zou verwachten.
De functie is onbekend. De afbeeldingen overduidelijk vroeg-Christelijk.
De tegels zijn uniek in hun soort en tot nog toe zijn er slechts
50 complete tegels gevonden.
Vreemd is ook dat op een aantal van hen de tekst in spiegelschrift staat.
Dat kan wel verklaard worden door de manier van produceren
maar dat kan bijna niet de bedoeling geweest zijn.
Dus nog heel veel vragen rondom deze bijzondere tegels.
Op dit moment zijn ze te zien in het Museum Catharijneconvent in Utrecht.


Jozua en Kaleb, de verspieders van Kanaan. Vinica, 5e -6e eeuw, terracotta, Nationaal Museum van Macedonie, Skopje, inventarisnummer 337-VI.


Uit het boek “Ongekende Schoonheid – Ikonen uit Macedonie” door Desiree M.D. Krikhaar, Pagina 36.

Jozua en Kaleb zijn de twee soldaten met prachtig gedetailleerde harnassen, wapenrokken, helmen en lansen, die ter weerszijden van een schild zijn afgebeeld. Zelfs de plooival in hun mantels is tot in de kleinste draperieen uitgewerkt. Zij zijn de vertrouwelingen van Mozes, die als verspieders naar Kanaan zijn gestuurd om het land te verkennen.

(Stuur er een aantal mannen op uit om Kanaan, het land dat ik de Israelieten geven zal, te verkennen, Numeri 13:1).

Door God is hen toegezegd dat zij het beloofde land eens zullen bewonen. Bij de strijd van de Israelieten tegen de Amorieten bij Gibeon laat de onverschrokken Jozua met hulp van Jahwe de zon en de maan stilstaan om de vijand af te straffen.

(Zon, sta stil boven Gibeon, maan, blijf staan boven de vlakte van Ajjalon. En de zon stond stil en de maan bleef staan, tot Israel zijn vijanden had afgestraft, Jozua 10:12-13).

Jozua, die links op de tegels is afgebeeld wijst met zijn hand op de stralende zon tussen de strijders in. Naast het hoofd van Kaleb is de maan voorgesteld. Naast de speer links is een ster weergegeven om de duisternis te symboliseren. Deze episode uit het Oude Testament wordt door de kerkvaders uitgelegd als een voorafbeelding van het Laatste Oordeel, dat door Christus uitgesproken zal worden om de mensheid te redden.

De afbeelding is die van een Oud-Testamentisch verhaal.
Een verhaal uit het Nieuwe Testament verwijst naar deze oude tekst.
In het geval van de bijbel kun je niet echt spreken van een (1) boek.
De bijbel is een bibliotheek van oude boeken waar heel veel
onderlinge verwijzingen in staan.
Intertextualiteit is de term die daarbij hoort.
Het gaat hier om een verwijzing naar de inhoud.

Deze kwam ik toevallig tegen bij het lezen van het boek
over de tentoonstelling.
En toevallig waren de tegels me opgevallen bij het zien ervan in Utrecht.
Maar je weet: toeval bestaat niet!


In verband met een recente log over de Grote Kerk in Breda en de Heilige Christoffel is er nog een bijzondere tegel te zien. Deze tegel toont de Heilige Christophorus (Christoffel, links) en soldaatheilige Joris (rechts), Vinica, 5e – 6e eeuw, terracotta, Nationaal Museum van Macedonie in Skopje, inventarisnummer 353-VI.


 

Ongekende schoonheid; ikonen uit Macedonie in het Catharijneconvent

Vandaag samen met mijn ouders naar
Museum Catharijneconvent geweest in Utrecht.
Dit museum heeft bij gelegenheid van het 20-jarig bestaan
van de staat Macedonie een tentoonstelling
met voornamelijk religieuze voorwerpen uit dat land.
Een groot deel daarvan wordt uitgemaakt door
een serie van 50 ikonen.
Ik ben geen kenner maar deze ikonen zien er weer heel anders uit
dan die uit Griekenland of Rusland.
Goede gelegenheid om eens te gaan kijken.


De folder.


Het toegangskaartje.


Binnenstad van Utrecht.


De Dom.


Moeder Gods Psychsostria (Redster van de zielen) en Christus Pantokrator (Albeheerser), midden 14e eeuw.


Koninklijke deuren met de verkondiging aan de Moeder Gods en de Koningen Salomo en David, Kerk van de Heilige Redder, Kucevise, Skopje, 1608.

Detail van de aankondiging.

Detail van de deuren met de koningen.


Ikonostasekruis met de gekruisigde Christus en kruisgetuigen, Michael Anagnosti Zograph, 1827.

Detail met Christus en op het uiteinde van het kruis het symbool van de evangelist Johannes.

Detail met in het houtsnijwerk de draak als teken van het kwaad en het portret van een van de kruisgetuigen. In dit geval Johannes de apostel.


Feestdagenrij van de ikonostase, de intocht van Christus in Jeruzalem, Palmzondag, uit het Atelier van David van Selenica, Kerk van de heilige Demetrius, Bitola, 1730 – 1739.


Rij met heiligen.


Uitstorting van de Heilige Geest, Pinksteren uit het Atelier van Jovan Teodor van Gramosta, Kerk van Johannes de Doper, Slepceklooster, circa 1535.


Gouden reliekhouder diptiek, 14e eeuw.


Koninklijke deuren met de drie Byzantijnse Kerkvaders en de heilige Athanasius, Kerk in Dolno Vodno, Skopje, begin 18e eeuw.

Detail met de koningen Salomo en David en de Aankondiging.

Detail van de aankondiging.


Aartsengel Michael, verderdiger van het Geloof, Nikolaaskerk, Struga, midden 16e eeuw.


Veertig martelaren van Sebaste, eerste kwart 17e eeuw.


Intrede van de Maria Gods in de tempel, 14e – 15e eeuw.

Detail.


Aardenwerken cultus object in de vorm van een moedergodin, Cerje-Govrlevo, vroeg midden-steentijd.

Detail met volgens mij kleurverschillen als gevolg van de restauratie.


Gouden oorhangers met negroide koppen, graftombe, Ohrid, 3e – 2e eeuw voor Christus.


Gouden armband met ramskoppen, graftombe 127, Ohrid, 4e eeuw voor Christus.


Ritueel gouden gezichtsmasker, graftombe 132, Ohrid, 5e eeuw voor Christus.


Rituele gouden handschoen met ring, graftombe 132, Ohrid, 5e eeuw voor Christus.


Ontslapen Moeder Gods met twee heilige bisschoppen, 15e eeuw.


Heilige Nikolaas, eind 14e eeuw.

Heilige Nikolaas, detail.


De foto die ik hier van maakte was bewogen. Op zich is dat wel toepasselijk omdat dit een van de weinige ikonen is met actie. De evangelist Matteus loopt hier en zijn gewaad valt dan ook ‘dynamisch’ om zijn benen. Evangelist Matteus, eind 13e – begin 14e eeuw, Nationaal Instituut en Museum Ohrid.


De zeven aportelen van de Slaven met de Heilige Erasmus van Lychnidos en Jovan Vladimir, Dico Krstevic, Tresonce, 1862.


Russisch-Orthodox ikoon: Moeder Gods aan Kazan, Moskou, eind 19e eeuw, Carl Faberge, hout tempera zilver goud briljanten roosdiamanten saffieren smaragden robijnen pareld en email. Het betreft hier de aankondiging van de tentoonstelling ‘Glans en Glorie’, kunst van de Russisch-orthodoxe kerk in het Hermitage