Made in China 2

Vandaag vervolg ik mijn bevindingen van de tentoonstelling
‘Made in China’ in Wereldmuseum Amsterdam.

DSC09155WereldmuseumAmsterdamMadeInChinaCoconHaspelzijdeGekleurdeZijdedraad(Industrieel)ViltBroodjeZijdeHandgesponnenZijde

Zijde is dan een heel goed begin. Cocon, haspel zijde, gekleurde zijdedraad (industrieel vervaardigd), vilt, broodje zijde en handgesponnen zijde.

DSC09156WereldmuseumAmsterdamMadeInChinaCoconHaspelzijdeGekleurdeZijdedraad(Industrieel)ViltBroodjeZijdeHandgesponnenZijdeTxt


DSC09157WereldmuseumAmsterdamMadeInChinaPeterTingBuddhaHandsCupAndSaucerSingleRow2021GeglazuurdDehuaPorselein

Peter Ting, Buddha hands cup and saucer, single row, 2021, geglazuurd Dehua porselein.

DSC09158WereldmuseumAmsterdamMadeInChinaPeterTingBuddhaHandsCupAndSaucerSingleRow2021GeglazuurdDehuaPorseleinDSC09159WereldmuseumAmsterdamMadeInChinaPeterTingBuddhaHandsCupAndSaucerSingleRow2021GeglazuurdDehuaPorseleinTxt


DSC09160WereldmuseumAmsterdamMadeInChinaGuanyin(Avalokiteśvara)OpEenLeeuwGeglazuurdPorselein1900-1950WM-68672

Kort geleden was er in een bericht hier een bodhisattva te zien op een leeuw. Deze is mooi voor de vergelijking. Zowel voor wat betreft de manier waarop de leeuw en de bodhisattva zijn uitgevoerd. Guanyin (Avalokiteśvara) op een leeuw, geglazuurd porselein, 1900 – 1950, WM-68672.

DSC09162WereldmuseumAmsterdamMadeInChinaGuanyin(Avalokiteśvara)OpEenLeeuwGeglazuurdPorselein1900-1950WM-68672Hoofdtooi

Zicht op de kroon en de manier waarop het slingerend textiel loopt.

DSC09161WereldmuseumAmsterdamMadeInChinaGuanyin(Avalokiteśvara)OpEenLeeuwGeglazuurdPorselein1900-1950WM-68672Txt


DSC09163WereldmuseumAmsterdamMadeInChinaWangLanruoJadeSchermBergtoppenWaarWolkenUitStromenXinhuawu1966InktEnVerfOpPapierRV-4536-4

Wang Lanruo, Jade scherm bergtoppen waar wolken uit stromen (klinkt als een erg letterlijke vertaling uit het Chinees. Volgens de collectiesite van het museum is dit ook het geval.), Xinhuawu, 1966, inkt en verf op papier, RV-4536-4.

DSC09164WereldmuseumAmsterdamMadeInChinaWangLanruoJadeSchermBergtoppenWaarWolkenUitStromenXinhuawu1966InktEnVerfOpPapierRV-4536-4DetailDSC09165WereldmuseumAmsterdamMadeInChinaWangLanruoJadeSchermBergtoppenWaarWolkenUitStromenXinhuawu1966InktEnVerfOpPapierRV-4536-4Txt


DSC09166WereldmuseumAmsterdamMadeInChinaCatharinaBlänsdorfKnielendeBoogschutterGeneraalModelVanHalT21G18Put2Xi'an-2006GipsLakMineraalverfHoutDSC09167WereldmuseumAmsterdamMadeInChinaCatharinaBlänsdorfKnielendeBoogschutterGeneraalModelVanHalT21G18Put2Xi'an-2006GipsLakMineraalverfHout

Catharina Blänsdorf, Knielende boogschutter, generaal, model van Xián hal T21G18, put 2, 2006, gips, lak, mineraalverf, hout.

DSC09168WereldmuseumAmsterdamMadeInChinaCatharinaBlänsdorfKnielendeBoogschutterGeneraalModelVanHalT21G18Put2Xi'an-2006GipsLakMineraalverfHoutTxt


DSC09169 01 WereldmuseumAmsterdamMadeInChinaMuChaoDSC09169 02 WereldmuseumAmsterdamMadeInChinaMuChaoZwarteFabriek

In de tentoonstelling Made in China loop je van zijde naar porselein,
van de Diamond Sutra naar de Culturele Revolutie,
van Majiayao-aardewerk naar hedendaagse mode.

Maar tussen al die objecten en verhalen staat ineens een gedicht dat alles stilzet:
Mu Chao’s beschrijving van een “zwarte fabriek”.

Het is een tekst die niet fluistert maar snijdt.
De lichamen van de arbeiders
— krom, uitgeput, gedegradeerd tot beweging —
staan in schril contrast met de vrolijke, vette baas die achttien uur per dag profiteert.
Het gedicht is niet moralistisch, niet verontwaardigd, maar bijna klinisch.
Juist daardoor komt het hard binnen.

En terwijl ik daar stond, moest ik denken aan een andere zwarte fabriek,
bijna tweehonderd jaar eerder en duizenden kilometers verderop:
de blacking factory van Charles Dickens.

Twee fabrieken, twee tijdperken

Dickens werkte als kind in Warren’s Blacking Warehouse,
waar hij flessen schoensmeer etiketteerde.
Die ervaring
— vernederend, mechanisch, uitzichtloos —
vormt de onderstroom van Oliver Twist.
Dickens beschrijft de fabriek nooit rechtstreeks in de roman,
maar de sfeer ervan doordrenkt het hele boek:
de industrialisering van armoede, de instrumentalisering van kinderen,
de morele blindheid van een samenleving die vooruitgang verwart met beschaving.

Mu Chao doet iets anders.
Hij beschrijft de fabriek wel rechtstreeks, zonder filter, zonder verlossing.
Zijn arbeiders zijn geen karakters maar lichamen;
hun wereld is niet symbolisch maar concreet.

Waar Dickens de lezer wil opvoeden, wil Mu Chao de lezer confronteren.

Een echo tussen twee industriële revoluties

Wat deze twee fabrieken verbindt, is niet hun vorm maar hun functie:
ze maken zichtbaar wat een samenleving liever niet ziet.

Dickens schreef midden in de Britse industriële revolutie, waarin economische groei gebouwd werd op kinderarbeid en onzichtbare ellende.

Mu Chao schrijft midden in de Chinese economische explosie van de 21e eeuw, waarin globalisering, modeketens en exportmarkten een nieuwe klasse van onzichtbare arbeiders hebben voortgebracht.

De zwarte fabriek is dus geen historische curiositeit, maar een terugkerend motief
in werelden waar productie sneller groeit dan bescherming.


DSC09170WereldmuseumAmsterdamMadeInChinaWangZongguangZhangYanzhouTianYongqingZhangDaqian'sOfferbrengerDunhuangHoutblokdrukVerfInktOpPapier1945SchenkingErvanVanGulik

Mijn oog viel meteen op de schenkers van dit object. Wang Zongguang, Zhang Yanzhou, Tian Yongqing, Zhang Daqian’s offerbrenger, Dunhuang, houtblokdruk, verf en inkt op papier, 1945, schenking erven Van Gulik.

DSC09172WereldmuseumAmsterdamMadeInChinaWangZongguangZhangYanzhouTianYongqingZhangDaqian'sOfferbrengerDunhuangHoutblokdrukVerfInktOpPapier1945SchenkingErvanVanGulikTxt


DSC09173WereldmuseumAmsterdamMadeInChinaKopiërenVoorJeKarmaTxtDSC09174WereldmuseumAmsterdamMadeInChinaWrijfprentRubbingHangzhouInktOpPapierC1900RV-3293-3

Wrijfprent (Rubbing), Hangzhou, inkt op papier, circa 1900, RV-3293-3.

DSC09175WereldmuseumAmsterdamMadeInChinaWrijfprentRubbingHangzhouInktOpPapierC1900RV-3293-3DSC09176WereldmuseumAmsterdamMadeInChinaWrijfprentGuanxiuLuohanPortretRubbingHangzhouInktOpPapierC1900RV-3293-3Txt

Van Guanxiu tot Hangzhou: de lange reis van een Luohan‑portret

De achttien luohan – in het Sanskriet arhat, “de waardige” –
behoren tot de oudste en meest vereerde figuren in het boeddhisme.
Het zijn discipelen van de historische Boeddha die, volgens de canon,
volledige verlichting bereikten maar in de wereld bleven
om het dharma te beschermen.

In de vroegste Indiase en Centraal‑Aziatische tradities waren het er zestien,
elk met een eigen naam, karakter en wonderlijke eigenschap.
Pas in China, waar religieuze verbeelding en volksdevotie
elkaar voortdurend beïnvloedden, groeide de groep uit tot achttien.
Twee extra figuren werden toegevoegd, en vanaf de Tang‑tijd
ontstond een steeds stabielere canon van namen, houdingen en attributen.

Die canonisering was geen eenmalige gebeurtenis, maar een langzaam proces
van vertaling, interpretatie en artistieke verbeelding.
Tegen het einde van de 9e eeuw was de lijst van zestien luohan
stevig verankerd in de Chinese boeddhistische cultuur,
maar hun iconografie was nog vrij open.

Dat veranderde abrupt in 891, toen de monnik‑schilder Guanxiu (貫休) in Hangzhou
een reeks van zestien luohan schilderde
die de verbeelding van eeuwen zou bepalen.
Zijn figuren waren excentriek, ascetisch en bijna demonisch:
diepe oogkassen, ruige wenkbrauwen, knokige ledematen en ruwe wandelstokken.
Het waren geen verheven, gladde heiligen, maar doorleefde kluizenaars
die de sporen van meditatie en ontbering in hun lichaam droegen.
Deze schilderingen werden onmiddellijk beroemd en vormden de basis
voor vrijwel alle latere luohan‑voorstellingen in Oost‑Azië.

Om Guanxiu’s stijl te bewaren, werden zijn schilderingen in de 10e en 11e eeuw
in steen gekerfd.
Deze steenkopieën – gemaakt in Hangzhou en Sichuan –
waren geen exacte reproducties, maar gestileerde vertalingen
van zijn penseelwerk.
Ze vormden een nieuwe, duurzame drager die eeuwenlang kon worden overgenomen.
Van deze stenen werden vervolgens rubbings gemaakt:
vellen papier die, met inkt ingewreven, de lijnen van de steen letterlijk afdrukten.
In de Song‑, Yuan‑ en Ming‑tijd circuleerden deze rubbings
onder monniken, geleerden en kunstverzamelaars.
Zo werd Guanxiu’s visie niet alleen bewaard, maar ook gestandaardiseerd.

In de 18e eeuw greep de Qianlong‑keizer (1736–1795) in dit proces in.
Hij liet de canon van de achttien luohan officieel vastleggen:
met namen, volgorde, karakterbeschrijvingen en iconografische kenmerken.
Deze keizerlijke standaardisering bouwde voort op Guanxiu’s stijl,
maar bracht orde in de veelheid aan regionale varianten.
Nieuwe steenkopieën werden vervaardigd volgens deze hofcanon,
en deze dienden als modellen voor latere rubbings.

De rubbing die vandaag in het Wereldmuseum bewaard wordt onder nummer RV‑3293‑3 maakt deel uit van zo’n Qing‑tijdse serie.
Het museum dateert de set rond 1900, en geeft als herkomst Hangzhou
– precies de stad waar Guanxiu zijn oorspronkelijke schilderingen maakte
en waar de traditie van luohan‑rubbings eeuwenlang levend bleef.
RV‑3293‑3 stelt volgens de collectie‑inventaris Pindolabharadvaja voor,
de eerste van de achttien luohan.
Zijn houding, de ruwe wandelstok, het boek op zijn schoot en de ascetische trekken
passen naadloos in de lijn die teruggaat tot Guanxiu’s oorspronkelijke verbeelding.

Zo ontvouwt zich de stamboom van dit ene vel papier:

  • van een penseelstreek in 891,
  • naar een steenkopie in de Song‑tijd,
  • naar een keizerlijke standaardisering in de 18e eeuw,
  • naar een rubbing in Hangzhou rond 1900,
  • tot aan de museumcollectie van vandaag.

Wat we zien is dus niet zomaar een afbeelding,
maar een duizendjarige transmissie van een beeldidee –
telkens opnieuw vertaald, maar steeds herkenbaar
als de luohan die Guanxiu ooit tot leven bracht.

Wie is Pindolabharadvaja?

Pindolabharadvaja geldt in de boeddhistische traditie
als de eerste onder de zestien (later achttien) luohan.
In de vroegste Indiase bronnen verschijnt hij als een begaafde leerling
van de Boeddha, bekend om zijn uitzonderlijke geheugen,
zijn vermogen om de leer helder uit te leggen en zijn diepe meditatieve concentratie.
In China werd hij al vroeg een geliefde figuur:
een wijze, maar ook een beetje excentrieke kluizenaar
die zich terugtrekt in de bergen en daar de dharma bewaakt.

Zijn iconografie is opvallend stabiel gebleven.
Pindolabharadvaja wordt bijna altijd afgebeeld als een oude, peinzende monnik,
vaak met een boek of sutra op zijn schoot
— een verwijzing naar zijn rol als leraar —
en een wandelstok of tak die zijn ascetische levenswijze benadrukt.
In de Chinese verbeelding is hij de luohan die het dichtst bij de Boeddha staat,
zowel in wijsheid als in waardigheid.
Dat hij in de Qianlong‑canon de eerste plaats inneemt,
is dan ook geen toeval:
hij belichaamt de overgang van menselijke leerling
naar bijna mythische beschermer van de leer.

Hoewel de achttien luohan traditioneel worden voorgesteld
als discipelen van de historische Boeddha,
bestaat er geen historisch bewijs dat zij als concrete personen hebben geleefd;
hun canon ontstond geleidelijk in Indiase en Centraal‑Aziatische tradities
en werd pas in China, en uiteindelijk door Guanxiu in 891, beeldend gestabiliseerd.


DSC09177WereldmuseumAmsterdamMadeInChinaDeelVanDeLotussoetraNingbo1702HoutblokdtrukMetInktOpPapierRV-1100-32C&F

Wat me opviel was de verzorgde manier waarop het Chinese boek was opgesteld. Het boek werkt anders dan de meeste moderne boeken. Het boekblok, de bladzijdes, zijn één lang stuk, als een harmonica gevouwen, papier. Links ligt het dikste deel, daarnaast op een speciale plank liggen de uitgevouwen pagina’s met een grote prent en rechts ligt dunste deel. Deel van de Lotussoetra, Ningbo, 1702, houtblokdruk met inkt op papier, RV-1100-32C&F.

DSC09178WereldmuseumAmsterdamMadeInChinaDeelVanDeLotussoetraNingbo1702HoutblokdtrukMetInktOpPapierRV-1100-32C&FDSC09179WereldmuseumAmsterdamMadeInChinaDeelVanDeLotussoetraNingbo1702HoutblokdtrukMetInktOpPapierRV-1100-32C&FDSC09180WereldmuseumAmsterdamMadeInChinaDeelVanDeLotussoetraNingbo1702HoutblokdtrukMetInktOpPapierRV-1100-32C&FDSC09181WereldmuseumAmsterdamMadeInChinaDeelVanDeLotussoetraNingbo1702HoutblokdtrukMetInktOpPapierRV-1100-32C&F

De openbaring van de Juweelstūpa (Lotussoetra, hoofdstuk 11)

Deze grote houtsnede toont het centrale wonder uit hoofdstuk 11
van de Lotussoetra:
het verschijnen van de Juweelstūpa
en de verschijning van de Boeddha Prabhūtaratna (Veel‑Juwelen).

Links boven in de prent zit Prabhūtaratna op een rots, omgeven door wolken
en begeleid door zijn eigen hemelse toehoorders.
Rechts in de compositie zit Śākyamuni Boeddha op een lotustroon,
herkenbaar aan de swastika op zijn borst, omringd door bodhisattva’s en discipelen
die hem eer bewijzen.

Tussen beide Boeddha’s bevinden zich verschillende groepen figuren
die elk een eigen rol spelen in de kosmische scène:

  • bodhisattva’s en arhats die in devotie naar Śākyamuni opkijken,
  • hemelse toeschouwers die op wolken zweven,
  • en links onderaan een krachtige Hemelse Koning met zwaard en stūpa,
    die de Dharma beschermt.

De prent brengt zo de gelaagde structuur van het universum tot leven:
aarde, hemel en het domein van de Boeddha’s
komen samen in één moment van openbaring.

Waarom deze prent op deze plaats in het boek staat

In traditionele Chinese edities van de Lotussoetra
wordt hoofdstuk 11 vaak voorzien van een grote illustratie,
omdat dit hoofdstuk het visuele en doctrinaire hoogtepunt van de tekst vormt.
Hier wordt de waarheid van de soetra bevestigd door een tweede Boeddha
die vanuit zijn eigen wereld verschijnt. De scène markeert:

  • de kosmische reikwijdte van de leer,
  • de eenheid van alle Boeddha’s,
  • en het moment waarop Śākyamuni en Prabhūtaratna zij aan zij prediken.

De prent fungeert dus als een visuele samenvatting van dit wonderlijke hoofdstuk
en als een meditatief ankerpunt voor de lezer.
Door de prent volledig uit te spreiden
— zoals in de museumopstelling —
wordt de openbaring letterlijk zichtbaar gemaakt,
als een moment van inzicht midden in de tekst.


DSC09182WereldmuseumAmsterdamMadeInChinaKraakBordDelftNederlandAardewerkMetTinglazuur1650-Ca1675BK-NM-4802

Kraak, bord, Delft, Nederland, aardewerk met tinglazuur, 1650 -circa 1675, BK-NM-4802.

DSC09183WereldmuseumAmsterdamMadeInChinaKraakBordDelftNederlandAardewerkMetTinglazuur1650-Ca1675BK-NM-4802Txt


DSC09184WereldmuseumAmsterdamMadeInChinaYangYongliangPhantomLandscapeIIITriptychShanghai2007GliceedrukOpPapier7289-1AtmC

Yang Yongliang, Phantom landscape III, triptych, Shanghai, 2007, gliceedruk op papier, 7289-1A t/m C.

DSC09188WereldmuseumAmsterdamMadeInChinaYangYongliangPhantomLandscapeIIITriptychShanghai2007GliceedrukOpPapier7289-1AtmCTxtDSC09185WereldmuseumAmsterdamMadeInChinaYangYongliangPhantomLandscapeIIITriptychShanghai2007GliceedrukOpPapier7289-1AtmCDetail

Eerste van drie details.

DSC09186WereldmuseumAmsterdamMadeInChinaYangYongliangPhantomLandscapeIIITriptychShanghai2007GliceedrukOpPapier7289-1AtmCDetailDSC09187WereldmuseumAmsterdamMadeInChinaYangYongliangPhantomLandscapeIIITriptychShanghai2007GliceedrukOpPapier7289-1AtmCDetail


DSC09189WereldmuseumAmsterdamMadeInChinaDongQuanbinTransformationSeriesNo12015GeglazuurdPorseleinDSC09190WereldmuseumAmsterdamMadeInChinaDongQuanbinTransformationSeriesNo12015GeglazuurdPorselein

Dong Quanbin, Transformation series no 1, 2015, geglazuurd porselein.

DSC09191WereldmuseumAmsterdamMadeInChinaDongQuanbinTransformationSeriesNo12015GeglazuurdPorselein


India 24/25: Delhi, dag 5 – National Museum XXIII

– over een hemels landschap dat zich laag voor laag ontvouwt –

DSC01337 01 IndiaNewDelhiNationalMuseumParadiseOfAmitabhaDunhuang9th-10thCenturyCESilkPaintingAccNoCh-lviii-0011

India, New Delhi, National Museum, Paradise of Amitabha, Dunhuang, 9th – 10th century CE, silk painting. Acc.No. Ch.lviii.0011.


Mijn observatie

Het schilderij is donker maar lijkt opgebouwd in vijf zones.
Van boven naar beneden:

Zone 1: zonder figuren, er staan gebouwen aan een plein
met daarop twee fonteinen (?) of symbolische waterornamenten.

DSC01337 02 IndiaNewDelhiNationalMuseumParadiseOfAmitabhaDunhuang9th-10thCenturyCESilkPaintingAccNoCh-lviii-0011 Zone1Detail

Zone 1: waterpartij.


Zone 2: met drie belangrijke figuren.
De middelste, en grootste zal wel Amitabha zijn.
De drie figuren zitten op lotustronen en er is bij alle drie een aureool te zien.
Achter hen een cirkelvormige troonwand.
Helemaal links, tussen de tronen en helemaal rechts zitten vier figuren.
Alle vier met aureool.

DSC01337 03 IndiaNewDelhiNationalMuseumParadiseOfAmitabhaDunhuang9th-10thCenturyCESilkPaintingAccNoCh-lviii-0011 Zone2DetailLinks

Zone 2, de meest linkse van de drie hrote figuren met helemaal links op deze afbeelding een veel kleinere figuur.


Zone 3: direct voor Amitabha, zitten figuren met aureolen aan 3 tafels,
een links, een rechts en een, meer naar achter, een tafel met offergaven (?)

DSC01337 04 IndiaNewDelhiNationalMuseumParadiseOfAmitabhaDunhuang9th-10thCenturyCESilkPaintingAccNoCh-lviii-0011 Zone3DetailLinks

Zone 3, de meest linkse tafel.


Zone 4: in het midden lijken musicerende figuren te zitten,
drie links, drie rechts en een in het midden.
Geen aureool.
Speelt de middelste figuur een harp? De konghou (Chinese harp)?

DSC01337 05 IndiaNewDelhiNationalMuseumParadiseOfAmitabhaDunhuang9th-10thCenturyCESilkPaintingAccNoCh-lviii-0011 Zone4Muziek

Zone 4 met de muzikanten.


Zone 5: op twee tronen met verhoogde platforms,
vergelijkbaar met keizerlijke zetels uit latere Chinese tradities,
die schuin staan opgesteld, zien we 2 belangrijke figuren
voor een amandelvormige troonwand zitten.
Geflankeerd, aan iedere kant, door een kleiner figuur. Allen met aureool.
De grote tronen hebben een klein trapje naar het hoogste plateau.
Tussen de tronen lijkt een Boeddhabeeld te staan
op een kleed versierd met zwanen (?)

DSC01337 06 IndiaNewDelhiNationalMuseumParadiseOfAmitabhaDunhuang9th-10thCenturyCESilkPaintingAccNoCh-lviii-0011 Zone5HogeTroon

Zone 5, de rechtse troon.

DSC01337 07 IndiaNewDelhiNationalMuseumParadiseOfAmitabhaDunhuang9th-10thCenturyCESilkPaintingAccNoCh-lviii-0011 Zone5BeeldOpKleed

Zone 5, Boeddha beeld op kleed met afbeelding van een zwaan.


Het hele schilderij is voorzien van een smalle rand met een florale decoratie.

DSC01338IndiaNewDelhiNationalMuseumParadiseOfAmitabhaDunhuang9th-10thCenturyCESilkPaintingAccNoCh-lviii-0011Txt


Iconografische duiding (wat zien we volgens de literatuur)

Wanneer je deze schildering aandachtig bekijkt,
ontvouwt zich langzaam een wereld die sterk doet denken aan
Amitabha’s Westerse Paradijs, Sukhāvatī
— een hemels landschap dat in Dunhuang door de eeuwen heen
steeds opnieuw werd verbeeld.
Kunstenaars uit de 9e en 10e eeuw werkten binnen een traditie
die zo rijk en zo zorgvuldig doorgegeven werd,
dat je bijna van een visuele grammatica kunt spreken.
Ondanks variaties in stijl, kleur en detail
keren bepaalde structuren steeds terug,
alsof elke schilder opnieuw een eeuwenoud verhaal in lagen opbouwt.

Bovenaan begint het meestal:
hemelse architectuur, paviljoenen en terrassen die de sfeer
van een verheven rijk oproepen.
Soms zie je waterpartijen of vijvers die in de teksten worden beschreven
als “met zeven juwelen versierd”. Ze vormen de drempel naar het paradijs.

Daaronder verschijnt dan het hart van de voorstelling:
Amitabha, groter dan alle anderen,
gezeten op een lotustroon die zijn verheven staat markeert.
Hij wordt bijna altijd geflankeerd door zijn twee trouwe begeleiders
Avalokiteśvara (Guanyin) aan de ene zijde en Mahāsthāmaprāpta aan de andere.
Samen vormen zij een soort hemels drieluik, een rustpunt in de compositie.

Rondom hen bewegen zich bodhisattva’s en hemelse assistenten,
herkenbaar aan hun aureolen en hun gracieuze houdingen.
Vaak presenteren zij offergaven of rituele objecten op tafels
die in drievoud zijn opgesteld.
Die tafels, rijk gedecoreerd, benadrukken de overvloed en zuiverheid van Sukhāvatī.

Verder naar beneden wordt de sfeer speelser.
Daar verschijnen de hemelse musici — de apsara’s en gandharva’s —
die zonder aureool maar met een bijna gewichtloze elegantie
muziek maken.
Hun instrumenten, waaronder de karakteristieke konghou‑harp,
brengen het paradijs tot leven.
Je ziet bijna hoe de muziek door de lucht zweeft.

En dan, in de onderste zone, wordt het verhaal vaak losser.
Hier laten kunstenaars zich meer vrijheid.
Soms tonen ze predikende Boeddha’s,
soms zielen die opnieuw geboren worden in lotusknoppen,
soms rituele scènes of symbolische voorstellingen
die niet in één vaste categorie passen.
Deze zone is als een echo van het paradijs:
herkenbaar, maar altijd net iets anders ingevuld.

Tot slot wordt het geheel vaak omkaderd door een smalle florale rand,
een soort visuele ademhaling die de voorstelling afsluit en tegelijk beschermt.

Amitabha, Avalokiteśvara en Mahāsthāmaprāpta?

Amitabha wordt in deze traditie vrijwel altijd geflankeerd
door twee bodhisattva’s:
Avalokiteśvara, de belichaming van compassie,
en Mahāsthāmaprāpta, de personificatie van wijsheid en spirituele kracht.
Samen vormen zij het hemelse drieluik dat de weg naar Sukhāvatī begeleidt.

De plaats van de voorstelling binnen de theologie en de praktijk

Binnen de boeddhistische wereld van Dunhuang
had een voorstelling van Amitabha’s Westerse Paradijs
niet alleen een esthetische of devotionele waarde;
ze was ingebed in een veel bredere theologische en rituele logica.
In de leer van het Zuivere Land (Pure Land‑boeddhisme)
gold Sukhāvatī als een toevluchtsoord:
een paradijs waar zielen opnieuw geboren konden worden
om daar, onder ideale omstandigheden, het pad naar verlichting
voort te zetten.
Amitabha had in zijn geloften immers beloofd
dat iedereen die zijn naam met oprechte intentie reciteerde,
in zijn paradijs zou worden ontvangen.

In dat licht functioneerden schilderingen zoals deze
als visuele bruggen tussen de aardse wereld en dat hemelse rijk.
Ze boden gelovigen een concrete, herkenbare voorstelling van een plaats
die in de teksten vaak in overvloedige, bijna ongrijpbare termen
werd beschreven.
Door te kijken, te reciteren en te mediteren voor zo’n afbeelding
kon men zich als het ware in de richting van Sukhāvatī oriënteren.

In tempels en grotten werden deze schilderingen gebruikt
tijdens rituelen van devotie, recitatie van Amitabha’s naam,
en herdenkingsceremonies voor overledenen.
Ze fungeerden als focuspunt voor meditatie:
een plek waar de blik kon rusten terwijl de geest zich op het paradijs richtte.
Soms werden ze ook geschonken door families als verdienstelijke daad,
in de hoop dat de verdiensten zouden bijdragen
aan een gunstige wedergeboorte
— voor henzelf of voor een dierbare.

In de context van Dunhuang, waar de Zijderoute voortdurend reizigers,
monniken en ideeën samenbracht, waren zulke schilderingen
bovendien een didactisch middel.
Ze hielpen om de complexe theologie van het Zuivere Land
toegankelijk te maken voor een breed publiek.
De gelaagde zonestructuur
— van hemelse architectuur tot muziek,
van bodhisattva’s tot wedergeboorte —
fungeerde bijna als een visueel schema van de weg naar bevrijding.

Zo werd een schildering als deze niet alleen bewonderd,
maar gebruikt: als gids, als troost, als belofte.
Ze was een venster op een andere wereld,
maar ook een instrument om die wereld dichterbij te brengen.

De plaats van het Zuivere Land in Dunhuang en daarbuiten

Wanneer je door de grotten van Dunhuang wandelt
— of door hun schilderingen,
zoals deze zijde‑voorstelling van Amitabha’s paradijs —
merk je al snel dat het Zuivere‑Land‑boeddhisme
hier een bijzondere rol speelde.
Niet als enige stroming, maar wel als een van de meest zichtbare en geliefde.
Dunhuang was een kruispunt van karavanen, monniken en ideeën,
en juist in die mengeling vond de leer van Amitabha een vruchtbare bodem.
De belofte van Sukhāvatī, een paradijs waar iedereen
door oprechte devotie opnieuw geboren kon worden,
sprak tot de verbeelding
van gewone reizigers net zo goed als van geleerde monniken.

Toch was het Zuivere Land in Dunhuang nooit een alleenheerser.
De grotten tonen een rijk palet aan Mahāyāna‑tradities:
Maitreya die de toekomst belichaamt,
de Medicine Buddha die genezing brengt,
Avataṃsaka‑voorstellingen vol kosmische complexiteit,
en zelfs esoterische elementen die later zouden uitgroeien
tot Vajrayāna‑praktijken.
Maar tussen al die stemmen klinkt de lof van Amitabha het vaakst
en het duidelijkst.
Zijn paradijs werd een visueel ankerpunt,
een plek waar gelovigen hun hoop, hun verdriet
en hun verlangen naar bevrijding konden neerleggen.

Die prominente aanwezigheid in Dunhuang staat niet op zichzelf.
In China groeide het Zuivere Land vanaf de 6e eeuw uit
tot een van de meest toegankelijke en geliefde vormen van boeddhisme.
De eenvoud van de praktijk — het reciteren van Amitabha’s naam —
maakte de weg naar verlichting minder afhankelijk van scholing
of meditatie‑discipline.
In de eeuwen daarna verspreidde deze devotie zich verder naar Korea,
waar zij zich soepel verweefde met de Seon‑traditie,
en naar Japan, waar zij uiteindelijk haar meest uitgesproken vorm vond.
Daar ontstonden zelfstandige Pure Land‑scholen
zoals Jōdo‑shū en Jōdo Shinshū,
waarvan de laatste vandaag de dag
zelfs de grootste boeddhistische stroming van het land is.

Opmerkelijk genoeg ligt de oorsprong van dit alles in India,
waar de ideeën over Sukhāvatī weliswaar in Mahāyāna‑sutra’s
werden verwoord, maar nooit de dominante positie kregen
die ze later in Oost‑Azië zouden innemen.
In India bleef Amitabha één stem in een veelstemmig koor;
pas langs de Zijderoute, in plaatsen als Dunhuang,
werd zijn paradijs een levende, gedeelde verbeelding.

Zo staat deze schildering niet alleen in een artistieke traditie,
maar ook in een theologische beweging
die zich over een heel continent heeft uitgespreid.
Ze is een echo van India, een bloei in China,
een vertrouwde melodie in Korea,
en een diepgewortelde overtuiging in Japan.

En in Dunhuang — precies daar waar culturen elkaar ontmoetten —
werd het Zuivere Land
een van de meest herkenbare en geliefde vormen van boeddhistische devotie.

Argus in China

De afspraak was een avontuur van een halve dag met de taxi.
Maar stiekum was het al veel later geworden.
Voor de taxichauffeur was de dag toch al kapot dus hij
stelde een lunch voor en dan een bezoek aan Yangguan Pass.

IMG_0968ArgusInChinaDunhuangLunch


De lunch was heerlijk.
Er zat een klein restaurant bij een wijngaard.
Tussen de druivenranken was een pad. Daar had men een
overkapping gemaakt met groen doek/plastic.
Die plaats uit de zon, tussen de druiven was ideaal.
Het eten, zoals altijd, heerlijk.

IMG_0969ArgusInChinaDunhuangLunch

Dit zal ik geregeld eten, sperzieboontjes met knoflook en peper. Het is eigenlijk een bijgerecht. Je gaat bijvoorbeeld met vier mensen of meer ergens eten. Je bestelt een grote vis op een bepaalde manier bereid. Dan bestel je daar rijst bij en een paar borden met groente. Dit is dan typisch zo’n bijgerecht. Dit in combinatie met wat rijst is voor één persoon ruim voldoende. Bovendien is het erg lekker.


Eten is wel op groepen ingericht.
Je kunt ook wel iets voor één persoon bestellen maar
dat is dan al gauw te veel.
Als dessert een trosje vers geplukte en schoongemaakte druiven.
Perfect.

Yangguan Pass was net als Yumen Pass een versterkte grenspost.
Dit waren de laatste, meest westelijke, Chinese plaatsen in de tijd van de Han dynasty.
Het einde van de Hexi-corridor. Voor westerlingen op de Zijderoute
waren het de eerste plaatsen in China.

Vanaf Chang’an (Xi’an) tot aan deze twee passen was je op Chinees
grondgebied. Veilig te bereizen door een systeem met de
Grote Muur van de Han en militaire kampementen om de reizigers
te beschermen en het rijk van de Han te vrij te houden van indringers
vanuit de steppen.

Reisde je verder over deze Zijderoute dan was je op jezelf en
je medereizigers aangewezen en op de voorzieningen is de oasesteden
verder naar het westen.

IMG_0970ArgusInChinaDunhuangYangguanPassReplicaKampement

Veel staat er niet meer overeind van de kampementen maar dat
kan ook haast niet als hout, gras, aangestampt zand en
steenslag de belangrijkste bouwmaterialen waren.

IMG_0971ArgusInChinaDunhuangYangguanPassReplicaKampement

In China probeert men van deze sites toch iets te maken dat,
ook voor een groter publiek aantrekkelijk is.
In het geval van Yangguan Pass heeft men
de ‘Yangguan Cultural Relics Scenic Area’ ontwikkeld.
Een combinatie van archeologische vondsten, een prachtige
omgeving, een museum, een soort van replica van een fort
met mogelijkheden tot wandelen, leren boogschieten,
souvenirs kopen en Chinese kunst kijken.

IMG_0972ArgusInChinaDunhuangYangguanPassZuil

Waarom de zuil hier stond weet ik niet. Maar de decoratie was helemaal ‘zijderoute’. Zoals deze kamelen:

IMG_0973ArgusInChinaDunhuangYangguanPassZuil

Voor mijn doen heb ik er niet heel veel foto’s gemaakt
vanwege de cameraproblemen.
Maar de foto’s geven in ieder geval een eerste indruk van Yangguan Pass.

IMG_0974ArgusInChinaDunhuangYangguanPassGildingStatueOfSeatedMaitreyaInEsotericBuddhismStyleEarlyQingDynasty1644–1911ADCollectedFromThePublic

China, Dunhuang, Yangguan Pass, Yangguan Museum, Gilding statue of seated Maitreya in esoteric Buddhism style, early Qing Dynasty, 1644 AD – 1911 AD, collected from the public. Twee termen roepen bij mij vragen op ‘esoteric Buddhism style’ en ‘collected from the public’. Misschien bedoelen ze met ‘esoteric Buddhism style’ ‘Tibetaans Boeddhisme’. Maar daarvoor weet ik te weinig van de stromingen in het Boeddhisme. Vermoedelijk zouden wij ‘collected from the public’ ‘geconfisceerd’ noemen, of gestolen. Zeker weten doe ik dat niet. Maar opmerkelijk is het wel.

IMG_0975ArgusInChinaDunhuangYangguanPassGildingStatueOfSeatedMaitreyaInEsotericBuddhismStyleEarlyQingDynasty1644–1911ADCollectedFromThePublicTxt


IMG_0976ArgusInChinaDunhuangYangguanPassPaintedWoodenFigureOfWaterMoonGuanyinLiaoAndJinDynasties907AD-1234ADMuseumCollection

Painted wooden figure of ‘Water-Moon Guanyin’, Liao and Jin dynasties, 907 AD – 1234 AD, museum collection.


The Water-Moon Avalokiteshvara is a bodhisattva of compassion. His Chinese name, Shuiyue Guanyin, refers to his pose, seated in contemplation of the moon’s reflection on the water (shuiyue), and his nature, attuned to the sounds of the world (guanyin). The reflection of the moon in the water refers to the Buddhist concept that everything in the world around us is ephemeral and illusory, and Guanyin has the ability to hear all the world’s suffering.

IMG_0978ArgusInChinaDunhuangYangguanPassPassPaintedWoodenFigureOfGuanyinLiaoAndJinDynasties907AD-1234ADMuseumCollection

Painted wooden figure of Guanyin, Liao and Jin dynasties, 907 AD – 1234 AD, museum collection.


IMG_0980ArgusInChinaDunhuangYangguanPassBronzeStatueOfSeatedWaterMoonGuanyinSongDynasty960AD-1278ADMuseumCollection

Bronze statue of seated Water-Moon Guanyin, Song dynasty, 960 AD – 1278 AD, museum collection.


IMG_0982ArgusInChinaDunhuangYangguanPassSeatedStoneStatueOfTheBuddhaShakyamuniNorthernWeiDynasty386AD-534ADReplica

Seated stone statue of the Buddha Shakyamuni, Northern Wei dynasty, 386 AD – 534 AD, replica. Dat zul je in westerse musea niet zo vaak zien, een replica. Als het er bij staat zoals hier dan kan dat wel. Dan is het ook wel goed als ze er staan om iets duidelijk te maken maar als replica’s de meerderheid van de collectie is dan wordt ik daar minder blij van.


IMG_0984ArgusInChinaDunhuangYangguanPassPotteryFigureOfANon-HanManWalkingACamelTangDynasty618AD-907ADMuseumCollectionIMG_0985-01ArgusInChinaDunhuangYangguanPassPotteryFigureOfANon-HanManWalkingACamelTangDynasty618AD-907ADMuseumCollection

Pottery figure of a non-Han man walking a camel, Tang dynasty, 618 AD – 907 AD, museum collection.

IMG_0985-02ArgusInChinaDunhuangYangguanPassPotteryFigureOfANon-HanManWalkingACamelTangDynasty618AD-907ADMuseumCollectionDetail


IMG_0987ArgusInChinaDunhuangYangguanPassLeatherWineBagQingDynasty1616AD-1911ADMuseumCollection

Het was die 20ste september langzamerhand heel warm geworden. Binnen viel het nog wel mee, maar buiten….. Daarom vingen deze voorwerpen direct mijn oog: Leather wine bag, Qing dynasty, 1616 AD – 1911 AD, museum collection. Ik heb vaak meegemaakt dat men in China onder ‘wine’ meerdere vormen van sterke drank laat vallen, niet alleen wijn. Of je hier ook niet gewoon water in mee kunt nemen…… Hoewel sommige daar misschien wat klein voor zijn. De software die ik gebruik om foto’s te bewerken, gebruik ik vooral om de afbeeldingen op de juiste maat te krijgen. Maar je kunt een foto ook ‘verbeteren’. Bij deze wat donkere foto is dan het volgende het resultaat:

IMG_0987ArgusInChinaDunhuangYangguanPassLeatherWineBagQingDynasty1616AD-1911ADMuseumCollectionVerbeterdDoorFotoSoftwareIMG_0990ArgusInChinaDunhuangYangguanPassLeatherWineBagQingDynasty1616AD-1911ADMuseumCollectionTxt


IMG_0991ArgusInChinaDunhuangYangguanPass

Buiten was het heet. De scenic area is best groot. Kortom ik was al moe toen ik bij deze muren aankwam. Geen idee wat de bedoeling hiervan precies is.


IMG_0992ArgusInChinaDunhuangYangguanPassTower

Dit is de Yangguan Pass Tower. Het enige wat van deze grensovergang is overgebleven uit de Han-dynasty. Vanaf dit punt kon je met een soort van grote golfkar naar een volgende plaats gebracht worden. Ik ging mee.


IMG_0993ArgusInChinaDunhuangYangguanPassWandeling

Misschien markeert het wandelpad dat afgezet is wel de plaats waar het kampement geweest is. Ik heb de wandeling gemaakt. Dat viel niet mee. Maar je ervaart iets van de woestijn aan de rand waarvan je staat.


IMG_0994ArgusInChinaDunhuangYangguanPassUitzichtErgWarm