Aan het lezen: Johan de Witt en Engeland (en de Speelhuislaan)

Geen saai geschiedenisboek maar een boek dat laat
zien hoe je van oude brieven geschiedenis kunt maken.

Even wat achtergrondinformatie over Johan de Witt:

Johan de Witt werd geboren op 24 september 1625 te Dordrecht als zoon van Jacob de Witt en Anna van den Corput en broer van Cornelis de Witt. Johan ging eerst naar de Latijnse school in Dordrecht, studeerde rechten in Leiden en promoveerde in Frankrijk. Hij vestigde zich in 1647 als advocaat in Den Haag, werd in 1650 pensionaris van Dordrecht en in 1653 raadpensionaris van Holland. Als raadpensionaris was hij de hoogste ambtenaar van het gewest Holland, voorzitter van de Hollandse Staten en lid van de Hollandse afvaardiging in de Staten-Generaal waar hij optrad als woordvoerder. Johan de Witt was verantwoordelijk voor zowel het binnenlandse als buitenlandse beleid en was zo bijna twintig jaar lang een van de meest invloedrijke figuren in de Republiek. Johan trouwde met Wendela Bicker (1635-1668) en kreeg in totaal acht kinderen waarvan er drie jong stierven.

Deze informatie is afkomstig van de website van het Huygens ING.

Johan de Witt schreef en ontving als raadpensionaris bijzonder veel brieven. Zijn briefwisseling is hierdoor zeer veelzijdig en bestaat onder meer uit brieven van belangrijke staatslieden, buitenlandse ambtsdragers, legeraanvoerders, wetenschappers, kunstenaars, familieleden en talloze verzoeken om een recommandatie.Verreweg de meeste brieven zijn geschreven in de periode 1653-1672, terwijl een kleiner deel uit de periode vóór 1653 dateert. Na zijn dood is zijn persoonlijk archief overgedragen aan de staat en wordt nu bewaard op het Nationaal Archief: inventaris Raadpensionaris De Witt, 3.01.17.

SamenstellingInekeHuysmanRoosjePeetersTekeningenJeanMarcVanTolJohanDeWittEnEngeland

Voor de ontsluiting van de brieven van De Witt heeft Huygens ING samenwerking gezocht met het Nationaal Archief en Early Modern Letters Online – EMLO – een project van Cultures of Knowledge, onderdeel van Oxford University en de Bodleian Library. Een team van vrijwilligers, gastonderzoekers en stagiaires ontsluit de brieven op gegevens als verzender, ontvanger, datum, plaats van verzending en ontvangst, taal en archiefgegevens. Ook zijn er bij iedere brief links aangebracht naar een digitale afbeelding en naar gedigitaliseerde edities. Vanaf 14 maart 2019 zullen de eerste zevenduizend veelal diplomatieke brieven online raadpleegbaar zijn.

Ter gelegenheid van de ontsluiting van al die brieven is er ook
een boek verschenen dat ik aan het lezen ben.
‘Lezen’ is misschien niet helemaal de juiste term.
Je leest, kijkt en verwondert je.
Al die mensen die De Witt brieven schreven.
Al die onderwerpen.
Al die ingewikkelde handschriften.

Het boek bevat een serie van 20 voorbeelden (we noemen dat dan een bloemlezing)
die samengesteld is door Ineke Huysman en Roosje Peeters.
Het geheel is voorzien van tekeningen gemaakt door Jean-Marc van Tol (een
van de makers van Fokke en Sukke).

Voor deze blogpost bladerde ik meteen naar ‘De Vrede van Breda’.
Een brief van een onbekende schrijver aan Johan de Witt van 24 mei 1667.
Het is een soort ooggetuigenverslag van het begin van de vredesonderhandelingen.
Een klein stukje uit de hertaling, de brief ‘vertaald’ naar hedendaags Nederlands:

Na ruim een week incognito in de stad te hebben verbleven, zijn de Engelse ambassadeurs vanmiddag om 12 uur eindelijk vanuit het Speelhuis, waar ze vanmorgen heen zijn gegaan, officieel de stad binnengekomen.
Enkele ruiters haalden het gezelschap op en bij de tweede brug werden zij verwelkomd door de heer Hauterive.
Zij verlieten de koets voor een korte begroeting, waarna de heer Hollis zei: ‘Er is geen tijd om hier lang te blijven staan.’
Hij verzocht de heer Hauterive ook plaats te nemen in de koets, wat deze deed na de twee ambassadeurs.
Daarna namen ook de andere edelen plaats in de koets.

 

Het was een entree zo voornaam als men zich maar kan voorstellen. Vooraan reden twee heren in livrei op mooie paarden, gevold door acht pages te paard in blauw livrei dat rijkelijk met zilver was afgezet. Zowel hun kleding als rokken waren zo rijk omzoomd, dat moeilijk te zien was waar de stof in het borduursel overging. Toen volgden trompetters……

Lees de rest zelf in dit vermakelijke boek.
De afbeelding van de brief waarvan ik in deze blogpost een stukje opnam
kun je hier vinden.

Breda at The Met

Het Metropolitan Museum in New York is een enorm museum.
Jaren geleden ben ik er een keer geweest.
Gelukkig hebben ze vandaag de dag een grote hoeveelheid
van hun werken via het internet beschikbaar gemaakt.
Ik ging zoeken op de term ‘Breda’ en vond zo’n 144 werken
waarvan ik er een kleine 20 voorstel in een paar blog posts.
Vandaag weer een paar.

 photo MetropolitanMuseumNewYorkArtistPieterBruegelTheElderNetherlandishBredaCa1525ndash1569BrusselsJanJohannesWierixNetherlandishAntwerp1549ndash1615BrusselsOneBegsInVainAtTheDoorOfTheDeafFr.jpg

Metropolitan Museum, New York, kunstenaar: Pieter Bruegel the Elder, Netherlandish, Breda (?), circa 1525 – 1569 Brussels, graveur en drukker: Jan Johannes Wierix, Netherlandish, Antwerp 1549 – 1615 Brussels: One begs in vain at the door of the deaf from Twelve Flemish Proverbs.


Dit werk levert wel wat problemen op.
Het is een werk gebaseerd op dat van Pieter Breugel de oudere
waarvan soms wordt aangegeven dat hij in Breda geboren is.

Maar mij hield de titel van het werk en de tekst die in een cirkel
om de afbeelding staat meer bezig.
De titel ‘One begs in vain at the door of the deaf’ zegt vertaald:
Men klopt tevergeefs aan op de deur bij een dove.
Maar het gedicht zegt dit (als ik het goed lees/omzet):

Wat ick klop
oft bid
t’is voor een doofmans deure
ons proue wort sober
ons cappe die verslijt
Eijlaes hebben wij t’beste
nu gheten veure
Soo wil ick mij
den bedelsack
haest maken quijt

De ‘deur van de dove’ lijkt mij hier niet letterlijk
deboeld terwijl de titel van het werk zegt dat wat je
ziet afgebeeld een man is die op de deur van een dove klopt.
Terwijl de tekst zeker ook als sterke boodschap wil geven
dat de persoon in kwestie heel snel uit de bedelstand wil geraken.

Zou het een monnik zijn: het gaat over een cappe die verslijt
en een bedelzak. Verderop staat nog iemand in dezelfde kleding.

Vervolgens wordt er gesteld dat de tekst afkomstig is van
12 Vlaamse gezegden. Die kan ik op internet helaas niet vinden.

 photo MetropolitanMuseumNewYorkArtistPieterBruegelTheElderTheAlchemist.jpg

Nog een afbeelding waarvan voor de oorsprong verwezen wordt naar Pieter Breugel de oudere. Metropolitan Museum, New York, kunstenaar Pieter Bruegel the Elder, The Alchemist (de alchemist).


De volledige informatie:
Metropolitan Museum New York
Artist Pieter Bruegel The Elder Netherlandish Breda (?) Ca 1525–1569 Brussels
Philips Galle Netherlandish Haarlem 1537–1612 Antwerp
Publisher Hieronymus Cock Netherlandish Antwerp Ca 1510–1570 Antwerp
The Alchemist
After 1558
Ets

Op deze afbeelding is zoveel te zien. Ongelofelijk.
Een paar voorbeelden.

 photo MetropolitanMuseumNewYorkArtistPieterBruegelTheElderTheAlchemistDetail01.jpg

Dat het om een alchemist gaat is onder andere op te maken aan deze man die in de boeken verdiept is. Hij wijst een van de titels op de pagina’s aan.


 photo MetropolitanMuseumNewYorkArtistPieterBruegelTheElderTheAlchemistDetail02.jpg

Detail van de alchemist.


 photo MetropolitanMuseumNewYorkArtistPieterBruegelTheElderTheAlchemistDetail03.jpg

Maar ook deze man, links op de afbeelding, laat niet veel te raden over. Die is aan het mengen, alles lijkt te borrelen, stomen en koken.


 photo MetropolitanMuseumNewYorkArtistPieterBruegelTheElderTheAlchemistDetail04.jpg

Maar er staan ook hele andere gebeurtenissen op deze afbeelding. Wat zijn deze kinderen aan het doen?


 photo MetropolitanMuseumNewYorkArtistPieterBruegelTheElderTheAlchemistDetail05.jpg

Wat doen deze mensen op de achtergrond bij het ziekenhuis? Gaan ze er op bezoek of moeten ze worden opgenomen?


 photo MetropolitanMuseumNewYorkAuthorLudolphusDeSaxoniaPublisherPeterOsVanBredaZwolleDatBoeckVanDemLeuenOnsLiefsHerenIhesucristi28November1495Woodcuts.jpg

Metropolitan Museum, New York, Author (schrijver) Ludolphus de Saxonia, publisher (drukker/uitgever) Peter Os van Breda, Zwolle, Dat boeck van dem leuen ons liefs heren Ihesu Cristi, 28 November 1495, Woodcuts.


Over deze Peter Os van Breda vond in nog een tekst
bij Huygens ING op het web.

Terug naar de bron:
de geschiedenis ontrafeld met nieuwe technologie.
Dat is de missie van het Huygens ING, een onderzoeksinstituut op het gebied van geschiedenis en cultuur.
Wij willen dat bereiken door middel van inspirerend onderzoek en het maken van innovatieve tools om oude, ontoegankelijke bronnen te ontsluiten, te begrijpen en te analyseren.
Dit doen we op het gebied van de Geschiedenis, Letterkunde, Wetenschapsgeschiedenis, en Digital Humanities.

 photo PeterVanOsTeBreda.jpg

 photo MetropolitanMuseumNewYorkAuthorLudolphusDeSaxoniaPublisherPeterOsVanBredaZwolleDatBoeckVanDemLeuenOnsLiefsHerenIhesucristi28November1495WoodcutsDetail01.jpg

Houtsnede van Peter van Os van Breda.


 photo MetropolitanMuseumNewYorkBartholomeusBreenberghDutchDeventer1598ndash1657AmsterdamThePreachingOfJohnTheBaptist1634OilOnWood.jpg

Dan als laatste voor vandaag dit werk. Metropolitan Museum, New York, Bartholomeus Breenbergh, Dutch, Deventer, 1598 – 1657 Amsterdam, The preaching of John the Baptist, 1634, oil on wood.


Je zegt het misschien niet op het eerste gezicht
maar dit is voor mij een combinatie van meerdere schilderijen
op een afbeelding. Bijvoorbeeld:

 photo MetropolitanMuseumNewYorkBartholomeusBreenberghDutchDeventer1598ndash1657AmsterdamThePreachingOfJohnTheBaptist1634OilOnWoodDetail01.jpg

Een druk gezelschap luistert naar Johannes de Doper die staat te preken in een romantisch landschap met dramatische ruines.


 photo MetropolitanMuseumNewYorkBartholomeusBreenberghDutchDeventer1598ndash1657AmsterdamThePreachingOfJohnTheBaptist1634OilOnWoodDetail02.jpg

Maar wat is dit. Een soort Madonna met kind. In een mooie driehoekscompositie.


 photo MetropolitanMuseumNewYorkBartholomeusBreenberghDutchDeventer1598ndash1657AmsterdamThePreachingOfJohnTheBaptist1634OilOnWoodDetail03.jpg

Of deze schets in olieverf voor een koning op kameel. De kameel is er al.


 photo MetropolitanMuseumNewYorkBartholomeusBreenberghDutchDeventer1598ndash1657AmsterdamThePreachingOfJohnTheBaptist1634OilOnWoodDetail04.jpg

Hier dan, een heus bachanaal met rechts Bacchus zelf. Is dat een krans op zijn hoofd? hij zit erbij alsof hij op een vat zit.


Overigens de reden dat een werk van Bartholomeus Breenbergh
in de zoekresultaten naar voor komt heeft te maken met de
preek die hier is afgebeeld.

Volgens het Metropolitan:

The Preaching of John the Baptist was a popular subject in Netherlandish art, as Spanish suppression of Protestant worship had given rise to the Calvinist response of hagepreken (hedge preaching) to large crowds in the fields surrounding Antwerp, Breda, and ’s Hertogenbosch.

Met andere woorden de preken van Johannes waren populair in
de Nederlandse kunst omdat het de mensen deed denken aan de hagepreken
die plaatsvonden rond plaatsen als Antwerpen, Breda en Den Bosch.