Suzanne Duchamp – Zonder lijst (Deel II)

Posted on oktober 22, 2025 by Argusvlinder

Kijken naar haar werk, zonder keurmerk, zonder genie, zonder ruis.

Er speelt iets in de museale wereld dat me dwars zit.
Het speelt breder dan alleen in de museale wereld,
maar dáár is het voor mij het duidelijkst voelbaar.

Kunst onder de aandacht brengen van een breed publiek
is ingewikkeld, maar het is een kerntaak van musea.
Toch zie ik een ongewenste verschuiving:
van de rol van missionaris naar die van marketeer.

De taak om mensen inhoudelijk te informeren over kunst
verschuift steeds vaker naar het simpelweg binnenhalen
van bezoekersaantallen.

Laat ik eens twee voorbeelden nemen.

Voorbeeld 1

Op de website van H’art wordt een tentoonstelling van de
Roemeense beeldhouwer Brancusi als volgt geïntroduceerd:

Brancusi, The Birth of Modern Sculpture
H’ART Museum presenteert: Brancusi, The Birth of Modern Sculpture.
Voor het eerst komt een toonaangevende collectie kunstwerken van Constantin Brancusi (1876-1957) naar Amsterdam. De kunstenaar wordt wereldwijd beschouwd als de grondlegger van de moderne beeldhouwkunst. De tentoonstelling is gemaakt in samenwerking met het Parijse museum Centre Pompidou. Naast meer dan 31 meesterwerken, inclusief de originele sokkels die Brancusi zelf ontwierp, worden ook foto’s en films van zijn hand getoond.

Website geraadpleegd op 13/10/2025.

In bovenstaande tekst zitten tenminste drie problemen:

= ‘De kunstenaar wordt wereldwijd beschouwd als de grondlegger van de moderne beeldhouwkunst.’

Dat is nogal een bewering.
De meeste Nederlanders kennen waarschijnlijk Constantin Brancusi
niet eens. Ik ken maar 1 werk van de man. De kans is aanwezig
dat dit meer van mij zegt dan van Brancusi maar ik durf dat
te betwijfelen.
De claim dat hij ‘wereldwijd’ als grondlegger wordt gezien,
dat vraagt om meer onderbouwing dan een one-liner.
Daar komt bij dat H’art een reputatie heeft van het maken
van goede tentoonstellingen op basis van de collectie van
het Russische Hermitage. Niet echt een museum voor moderne kunst.
Op basis van die reputatie, kan ik de ‘grondlegger’-uitspraak
niet klakkeloos aannemen.

= ‘Naast meer dan 31 meesterwerken’

Behalve misschien van Picasso zijn er in mijn ogen geen moderne
kunstenaars met meer dan 5 meesterwerken. Ik begrijp dat dit
heel subjectief is, maar mensen maken nu eenmaal geen meesterwerken
aan de lopende band. Kunstenaars maken een continue ontwikkeling
door waarbij er ook meesterwerken worden gemaakt.
Het is juist die ontwikkeling die zo interessant is.

Misschien maken de sokkels, foto’s en films deel uit
van Brancusi’s artistieke ontwikkeling.
Maar het kan evengoed een manier zijn om de tentoonstelling
visueel op te vullen—zeker gezien de hoge entreeprijs.

= ‘in samenwerking met het Parijse museum Centre Pompidou’

Centre Pompidou sluit dit jaar zijn deuren voor een verbouwing
die gepland staat tot in 2030. Dat komt natuurlijk heel goed uit
voor H’art die zelf net de transitie moet maken van het Hermitage
naar andere bronnen. Dat doet niets af van de kunstwerken die
nu in de tentoonstelling te zien zijn. Maar je kunt wel de vraag
stellen: ‘Waarom dan Brancusi’? Daarnaast wordt Centre Pompidou
hier haast gebruikt als keurmerk: als het daar vandaan komt,
dan is het goed.

Voorbeeld 2

Op de radio hoorde ik een reclamespot voor een tentoonstelling
met werk van Mark Manders in Museum Voorlinden.

In 2021 zag ik werk van hem in het Noordbrabants Museum.
Op mijn weblog plaatste ik toen twee foto’s, naast werk van Marc Mulders.
Het werk dat ik toen zag was
Unfired Clay Torso (2014), gemaakt van brons, verf en hout.

De radiospot zit ongeveer als volgt in elkaar:
1: Introductie van Voorlinden en Mark Manders,
2: de slogan ‘Stap in het geniale brein van deze kunstenaar‘,
3: gaat weer over Voorlinden.

Voorlinden is een prachtig museum in een schitterende omgeving.
Ik kan het iedereen aanraden.

Maar in de slogan wordt de tentoonstelling meteen platgeslagen.
De kunstenaar is een genie.
Ja, dan ben je uitgepraat.
Als bezoeker valt daar niets tegen in te brengen.
Een genie maakt immers ook alleen geniale werken.
Dit is een overtreffende trap van ‘meesterwerk’.
Wat het werk betekent, wat het ons wil zeggen,
dat doet er niet meer toe. Het is geniaal! Punt.

Deze manier van mensen naar musea lokken leidt tot problemen.

Er wordt een loopje genomen met feitelijkheid.
Al zullen marketeers zeggen dat ze slechts ‘de grenzen opzoeken’.
Maar hun slogans vervangen de complexiteit van het werk
door een consumptief uitje.

Dit betekent voor de kunstenaar:
het werk wordt een decor voor de mythe, niet andersom.

Voor de bezoeker:
het bezoek wordt gestuurd, ingevuld, en ontdaan van eigen ervaring.

Voor de instellingen:
het is een economische strategie, vermomd als culturele verheffing.

Deze benadering zorgt ervoor dat de mogelijke meesterwerken van morgen
nauwelijks worden opgemerkt.

Ook de geschiedenis zelf heeft lang bepaald
wie of wat zichtbaar mocht zijn.
Niet alleen door keuzes van musea of professoren,
maar ook door familiale overtuigingen.
Abraham Mendelssohn had 4 kinderen. De oudste was zijn dochter Fanny.
Zoals we nu weten, was zij een begaafd pianist en componist,
net als een van haar jongere broers: Felix.
Maar Abraham Mendelssohn schreef ooit aan zijn dochter Fanny:

“Muziek wordt misschien Felix’ beroep, terwijl het voor jou
franje kan en moet zijn.”

Een zin die niet alleen haar talent marginaliseerde,
maar ook de publieke ruimte voor haar als vrouwelijke kunstenaar verkleinde.

Zulke opvattingen waren geen incidenten, maar patronen die zich
blijven herhalen. Ze werkten breed door in een maatschappij
waarin mannen bepaalden wat er gebeurde,
en vrouwen structureel buiten beeld bleven.

Daarom ben ik blij dat ik het werk van Suzanne Duchamp heb gezien.
Zonder lijst van meesterwerken,
zonder keurmerk,
zonder het genie van haar broers.
Zodat ik zelf kon kijken, vergelijken, ervaren.

Kunsthaus Zürich, Suzanne Duchamp, Untitled (self-portrait in profile with cat). circa 1920, ink and pencil on paper.

Suzanne Duchamp, Workshop of joy, 1920, gouache, watercolor, pencil and ink on paper.

Suzanne Duchamp, Marcel’s unhappy readymade, 1920, oil on canvas.

Suzanne Duchamp, Solitude – Funnel, 1921, oil, enamel, cut-and-pasted papers, ink and pencil on canvas.

Suzanne Duchamp, On the bench, circa 1923, oil on canvas.

Suzanne Duchamp, Self portrait, 1922, oil on canvas.

Man Ray, Suzanne Dechamp, circa 1925, gelatin silver print.

Suzanne Duchamp, The underworld, 1961, oil on canvas.

Nieuwsgierig naar deze vrouwelijke Dadaïst en de ontwikkeling
die ze doormaakte?
De kans is er, en waarschijnlijk een stukje dichter bij huis dan Zürich.
In de SCHIRN Kunsthalle Frankfurt is van 10 oktober 2025 tot 11 januari 2026
de tentoonstelling ‘Suzanne Duchamp – Retrospectieve’ ook te zien.
Een zeldzame gelegenheid om haar werk opnieuw te ontmoeten,
dan compleet, in een andere stad, onder een ander licht.
Veel kijkplezier!

Suzanne Duchamp – Deel I

Posted on oktober 14, 2025 by Argusvlinder

Haar blik is gericht op ons—niet uitdagend, niet afwezig, maar aanwezig.

Zestien foto’s vormen het begin van deze reeks.
Drie daarvan tonen Suzanne Duchamp, niet als icoon, maar als maker.
Eén vergroot op de muur: Suzanne achter de camera, haar blik gericht op het moment van vastleggen. Geen pose, maar een daad.
Eén achter een kaptafel, haar blik recht op ons gericht, terwijl haar reflectie in het raam nieuwsgierig om de hoek lijkt te kijken.
Eén met dubbele belichting: Jean Crotti (echtgenoot) verschijnt achter haar, als een schaduw, als een echo. Geen romantiek, maar een visuele onderhandeling.

Suzanne Duchamp was lange tijd onbekend.
Niet omdat ze niets maakte, maar omdat ze maakte als vrouw.
Zuster van Marcel Duchamp,
de man van het urinoir als kunstwerk.
Vrouw van Jean Crotti,
een Dadaïst, maar geen naam die musea groot op gevels zetten.

Haar werk werd vaak benoemd via anderen, als bijschrift, als echo, als randverschijnsel.

De 3 portretten, deze rituelen van zichtbaarheid:
ze tonen een maker die zich niet wil laten reduceren tot relaties – en de curator van deze tentoonstelling in Kunsthaus Zürich begrijpt dat.

Uitvergroot zelfportret op de muur van het museum: Suzanne Duchamp aan het werk.

Kunsthaus Zürich, Suzanne Duchamp, Potrait of Jacques Villon, oil on canvas.

Suzanne Duchamp, Young girl with dog, 1912, oil on canvas.

Zij zit. Centraal.
Op een eenvoudige stoel met rechte rug.
Een hoed, een geplooide jurk, een linkerarm die in rust hangt.
Haar blik is gericht op ons: niet uitdagend, niet afwezig, maar aanwezig.
Een dame, nieuwsgierig. Niet erotisch, maar onderzoekend.
Haar rechterbeen zichtbaar, onderbeen en enkel vrij, een schoen die zich toont als accent.
Links in beeld: een gordijn.
Daarachter, in het open raam, haar reflectie.
Die beweegt zich naar voren, lijkt om de hoek te kijken.
In de spiegeling draagt ze een sieraad, een halsketting die in het origineel verborgen blijft.
Twee houdingen, één aanwezigheid.
Suzanne Duchamp als dubbelganger van zichzelf.
Zittend en bewegend.
Rustig en nieuwsgierig.
Binnen en buiten.

Eerlijk gezegd kan ik me niet meer herinneren of dit de juiste orientatie is op de poster te tonen. Gevoelsmatig zeg ik ‘Ja’ maar bij Dada weet je dat nooit. Marcel Duchamp, Dada 1916 – 1923, 1953. Exhibition ooster, letterpress in black and red ink on lightweight paper.

Suzanne Duchamp, Double exposure of Suzanne Duchamp and Jean Crotti, 1918, photograph.

Zij zit. Frontaal.
Hoofd iets naar beneden, iets naar rechts.
Lang gezicht, gesloten ogen misschien. Of een blik die zich onttrekt.
Een jurk, een jas, een boord — niet duidelijk, maar aanwezig.
Voor haar: een tafel. Achter haar: een schaduw.
In die schaduw: Jean Crotti.
Niet naast haar, maar door haar heen.
Zijn hoofd zichtbaar in haar haar.
Zijn ogen misschien open.
De strepen van het gordijn lopen door hun gezichten.
Geen achtergrond, maar raster.
Geen dubbelganger, maar versmelting.
Een romantisch beeld, maar niet sentimenteel.
Een gedeeld portret.
Een gedeelde zichtbaarheid.

Suzanne Duchamp, Untitled, 1916, india ink and watercolour on paper.

Suzanne Duchamp, Broken and restored multiplication, 1918 – 1919, oil and silver paper on canvas.

Suzanne Duchamp, Radiation of two solitary separates apart, 1916 – 1920, oil, gold paint, string, wax, plastic, glass beads and tinfoil on canvas.

We hebben stilgestaan bij drie foto’s van Suzanne Duchamp.
Portretten die haar tonen als maker, als aanwezigheid, als ritueel.
In de catalogus krijgen ze waarschijnlijk minder ruimte dan werken als Young Girl With Dog (1912) of Broken And Restored Multiplication (1918–1919).
Daar ligt de nadruk vaak op stijl, op experiment, op aansluiting bij stromingen.
Maar deze foto’s spreken een andere taal.
Een taal van positionering, van zichtbaarheid, van dubbelheid.
Ze tonen niet alleen wat ze maakte, maar hoe ze zich liet zien.

Suzanne Duchamp was lange tijd onbekend.
Of dat terecht is, laat ik aan de lezer.
De curator kiest er in ieder geval voor om haar in de spotlight te zetten.
Niet als icoon, maar als maker.
Niet als bijschrift, maar als begin.

De stad Metz

Posted on juni 19, 2017 by Argusvlinder

Naar Metz ging ik met de trein.
Dus van Breda, via Rotterdam, Brussel en Luxemburg.

Iedere keer als ik het station in Rotterdam bezoek word ik weer overvallen door de prachtige schaduwen die het dak en de constructie werpen op de treinen en de perrons.

Kom je dan aan in Metz, dan kom je in het station dat er uit ziet als een kathedraal.

Het gebouw is rijk versierd aan binnen- en buitenkant. Zoals hier met een paardenhoofd.

De gevel is indrukwekkend.

Wikipedia:

Om Metz te “germaniseren”, liet Keizer Wilhelm II een nieuw district creëren in een mengelmoes van Duitse stijlen. Als station was het onderdeel van het Schlieffen plan, waarbij het noodzakelijk was om de troepen van Frankrijk tot Rusland te transporteren in slechts 24 uren.

Het station is een 350 meter lang Neoromaans bouwwerk dat gebouwd werd tussen 1905 en 1908 door de Duitse architect Jürgen Kröger. Het station doet denken met zijn 40 meter hoge klokkentoren (naar verluidt door de Keizer zelf ontworpen) aan een kerkgebouw, en de aankomsthal doet denken aan dat van een paleis. Men speelt hier verder op in, met het gebruik van standbeelden van o.a. ridder Roeland, en glasramen van o.a. keizer Karel de Grote. Ook werd er een appartement voor de Keizer in het station ingericht, dat nu dienstdoet als kantoor.

De foto’s heb ik gemaakt op de ochtend dat ik het Centre Pompidou Metz ging bezoeken. Het museum gaat om 10:00 uur open dus tussen ontbijt en museumbezoek was er voldoende tijd. Het hotel lag aan de kant van het centrum van Metz terwijl Centre Pompidou Metz aan de andere kant van het spoor ligt.

Dit is een foto van een kapiteel in het station.

In het Centre Pompidou Metz heb ik nog wat foto’s gemaakt die eigenlijk geen relatie hebben met de tentoonstellingen. Zoals hier de dakconstructie, gezien vanaf een balkon op de derde verdieping in het museum.

Vandaar had ik een uitzicht op het werk van Ernesto Neto.

Vanuit de benedenverdieping ziet ‘Leviathan main toth’ van Ernesto Neto er zo uit.

In het centrum in Metz kom je bijvoorbeeld zulke straatjes tegen.

Zo kan het er in de avond uitzien.

Het was er goed toeven.

De stad kent een oude Christelijke, katholieke traditie. Hier het interieur van een kerk in Metz.

De kathedraal overheerst de oude binnenstad. Het is een fantastisch gebouw. Groot, prachtig ingericht. Een mooie schatkamer kun je in de kerk gaan bekijken en de gebrandschilderde ramen en het beeldhouwwerk zijn fantastisch.

Wikipedia:

De Kathedraal Saint-Étienne van Metz in Metz is de kathedraal van het bisdom Metz.
In de middeleeuwen vormde Metz en omgeving het kleine prinsbisdom Metz.
De kathedraal werd in de veertiende eeuw gevormd door twee kerken samen te voegen: het schip van Saint-Étienne (13e eeuw) werd verbonden met de noordzijde van een oudere romaanse kerk.
In de vijftiende eeuw werden een transept en een koor toegevoegd. Het schip is het op twee na hoogste in Frankrijk: 41,41 m. Alleen de Notre-Dame d’Amiens (42,3 m) en de kathedraal van Beauvais (48,5 m) zijn hoger.

De buitenkant van de kathedraal is rijk versierd.

Bijvoorbeeld met deze waterspuwers. Hier zie je een detal van de vorige foto.

De ingang van de kathedraal met een Laatste Oordeel en heel veel heiligen.

Je treft er een hele reeks kleine figuren aan. Wat ze precies voorstellen weet ik niet. Dus bedacht ik zelf maar een aantal titels. Hier bijvoorbeeld: Christus als bron.

Justitie of blind vertrouwen.

De vele gezichten van de mens.

Vurig draakje van de hel.

De kathedraal is enorm. Als onderdeel van de schatkamer zie je maquettes van de grote kerken van Frankrijk. Denk Notre Dame, de kathedraal van Reims enz.

De ramen zijn fantastisch. hier een van de gebrandschilderde ramen van Jacques Villon, gemaakt in 1957. Het raam toont de vazen gevuld met water die op de bruiloft in Kana omgezet worden door Christus tot wijn.

Wikipedia:

Jacques Villon (Damville, 31 juli 1875 – Puteaux, 9 juni 1963) was een Frans kunstschilder.
Zijn eigenlijke naam was Gaston Duchamp.
Duchamp was de oudste uit een kunstenaarsgezin van zes kinderen, waaronder zijn broers Raymond Duchamp-Villon, beeldhouwer, Marcel Duchamp, schilder, en zijn zus Suzanne Duchamp, schilderes.
In 1894 nam Gaston als pseudoniem de naam over van zijn geliefde dichter.
Hij liet zich voortaan Jacques Villon noemen.
Hij gaf heel jong zijn studies in de rechten op, om de artistieke weg op te gaan.
Hij kreeg een eerste tekenopleiding in Montmartre, in het atelier van Cornon, waar hij Henri Toulouse-Lautrec ontmoette.
Invloeden van deze, van Théophile Steinlen, van Jean-Louis Forain of van de Nabis ontgingen Villon niet.
In 1906 vestigde hij zich in Puteaux en waagde hij zich aan een voorzichtig cézanniaans kubisme.
In het atelier van Puteaux ontpopte Villon zich vanaf 1911 als de voortrekker van de Section d’or-groep, met zijn broers, met Albert Gleizes, met František Kupka, met Albert Metzinger, met Francis Picabia en met Fernand Léger.
Binnen deze Puteaux-groep vierde een synthetisch kubisme hoogtij.
In 1912 werden al zijn ingebrachte doeken verkocht aan het Amerikaanse publiek op de Armory Show.
In 1956 kreeg hij de opdracht tot het uitwerken van de kartons voor 5 glasramen in de Sacré-Coeur-kapel van de kathedraal te Metz.
Villon noemde zichzelf Cubiste impressionniste (impressionistisch kubist).
Hij overleed op 87-jarige leeftijd.

Maar er zijn ook ramen die gemaakt/geinspireerd zijn door Marc Chagall. Je herkent direct zijn typisch kleurgebruik en de manier waarop figuren worden weergegeven.

Dit is een set ramen die Marc Chagall heeft uitgevoerd met het glazeniersechtpaar Charles Marcq en Brigitte Simon in de periode 1958 – 1968. Van hen kon ik niet veel informatie vinden op het internet in een andere taal dan Frans.

Nu volgen er een aantal details van de vorigge foto.

Dit is een voorbeeld van de oudfere en meer traditionele gebrandschilderde ramen.

Het grote rozet.

Bij een andere uitgang zie je weer het laatste oordeel en ook hoe de verdoemden opgegeten worden door de muil van de hel.

Waterspuwers.

De grote steunberen die het mogelijk maakten zo hoog en zo transparant te kunnen bouwen.

Dit vond ik fascinerend. Dit is maar een stukje van het beeldhouwwerk tegen de zijgevel van de kathedraal. Ik heb geen idee wat het moet voorstellen.

Dit is een ander deel. Vooral die gordijnen vond ik apart.

Een waterspuwer in de vorm van een rund.

Aan de zijgevel van de kathedraal is nog een kruis ‘verstopt’.

De kathedraal domineert de oude stad.

Zomaar een gevel in de binnenstad van Metz. De gevels zijn de moeite waard om te bekijken. Deze versiering is gemaakt door iemand met de naam Muel.

Muel Fecit, ‘gemaakt door Muel’. Volgens mij gaat het hier om André MUEL, Architecte messin 1816 – 1886. Mijn foto is van de gevel van Hôtel de Bollemont, 1, Rue Pierre Hardie.

Argusvlinder

De avonturen van de Argusvlinder

Tagarchief: Jacques Villon

Suzanne Duchamp – Zonder lijst (Deel II)

Suzanne Duchamp – Deel I

De stad Metz

Delen:

Delen:

Delen: