Vorige week in het museum Valkhof in Nijmegen
zag ik een heel leuk boekje voor mensen die geinteresseerd zijn
in handschriften en minituren.
Het is een boekje met de totel “Schatten van handschriften”
door Ton den Boon.
Het is een A tot Z met termen en hun verklaring die betrekking
hebben op miniaturen en manuscripten.

Zo ben ik er bijvoorbeeld achter gekomen dat er een speciaal woord is
voor een afbeelding zoals de volgende, die in de ondermarge is opgenomen:
bas-de-page.
Okay deze is eenvoudig. Maar ik wist niet wat ‘cantica’ waren.

De meester van Katherina van Kleef, De apostel Philippus, folio M-226, Getijdenboek Katherina van Kleef, circa 1440, detail in de ondermarge bas-de-page.

Ton den Boon, Schatten van handschriften.

Het boekje is leuk om een keer van begin tot eind door te lezen.
Ik ben bij de letter ‘D’.
Maar het is ook een goed naslagwerk.
Voor zover ik het kan beoordelen redelijk compleet.
Met informatie over de techniek (hoe manuscripten en miniaturen
werden gemaakt) maar ook over hun functie (inclusief een verduidelijking
van alle religieuze toepassingen zoals brevier, apocriefe boeken ec).
Daarnaast worden een aantal belangrijke manuscripten globaal beschreven.
Na het lezen van dit boek ken je ze dus niet van voor tot achter maar
je zult hun namen herkennen en ze kunnen plaatsen in de kunstgeschiedenis.
Het boekje is ook nog eens vriendelijk geprijsd

Uitgebreide catalogus voor de tentoonstelling ‘De wereld van Katherina’. De afbeelding op de omslag is overigens een voorbeeld van een (gedeelte van een) dedicatieminiatuur.

Cantica zijn’:

“Al dan niet aan de bijbel ontleende, enigszins op psalmen lijkende lof- en dankgezangen die op officiele gebedstijden werden gezongen.Een van de min of meer regelmatig terugkerende vaste elementenvan getijdenboeken.”

Ton den Boon, Schatten van handschriften, bladzijde 26.

Terwijl ik zondag in Nijmegen was,
heb ik natuurlijk ook wat foto’s gemaakt.
Die zijn hieronder te vinden.

Monument voor de opening van een spoorlijn van Nijmegen naar Kleef in 1865. Ook de tentoonstelling die ik bezocht heeft verbindigen met Kleef (Cleve)

Mijn korte wandeling leidde tot de Waalkade en de restanten van de Valkhofburcht .

Bord Valkhofvereniging:

Op de Valkhofheuvel bevond zich tot 1798 een door Frederik Barbarossa in 1155 gebouwde burcht.
Bij de bouwwerkzaamheden werd gebruik gemaakt van Romeins en Karolingisch materiaal (onder andere afkomstig van de Nijmeegse palts (verdedigbaar koninklijk verblijf) van Karel de Grote).
Hoewel meerdere keren belegerd en verwoest ging het Valkhof uiteindelijk niet aan oorlogshandelingen ten onder maar aan financixc3xable en politieke overwegingen.
De in geldnood verkerende provincie Gelderland verkocht de burcht in 1796 voor 90.400 gulden aan slopers.
Het oudste nog bewaard gebleven burchtonderdeel is de Sint-Nicolaaskapel, meestal foutief Karolingische kapel genoemd. Deze is omstreeks 1000, naar voorbeeld van Karel de Grotexe2x80x99s hofkapel in Aken gebouwd.De uit achthoekige kern en zestienhoekige omgang bestaande tufstenen kapel kreeg haar huidige vorm door verbouwingen met baksteen rond 1400.
Het interieur bevat een omgang van twee verdiepingen met onder andere altaarresten, gewelfschilderingen en een boven de ingang gelegen vorstelijke loge.

De brug.

Burchtrestanten.

Sint-Nicolaaskapel, heel toepasselijk op 6 december 2009.

Nijmegen gastvrij.

Het bijzondere Nijmegense sanitair.

Zijzicht.

Brugcompilatie.


Aan deze foto’s is duidelijk te zien dat het nog in de ochtend was
toen ik door het centrum liep.
Het is op de foto’s nog droog.
Later op de middag ging het regenen en leek het niet meer op te houden.

.


In het online straatnamenregister van Nijmegen
vind ik het volgende:

In 1622 was Arnolt Kelffken voor de derde keer burgemeester van de stad. Vxc3xb3xc3xb3r 1618 waren er verschillende burgemeesters met de naam Johan Kelffken. In 1729 was Arnold Kelfken voor het eerst burgemeester (zie Het stadhuis van Nijmegen 1982). Een gevelsteen met het wapen van de familie Kelfken is te vinden in de Steenstraat, hoek Grotestraat; zie http://www.noviomagus.nl. Over Kelfkens Hof en Beek in Hees en de naam Kelfken schreef Van Schevichaven in 1912:

“Zij roepen ons die deftige familie voor den geest, van scheepenen en burgemeesters, naar wie ons Bosch (ten onrechte) genoemd is, en welke zoo treurig eindigde in 1745 met Mr. Arnold Kelfken, een gederailleerd heerschap, die niets naliet dan een slechten naam en schulden.” (Het Schependom van Nijmegen in woord en beeld 1912, p. 37)

“Een feit is, dat in 1622 de gemeenteraad besluit ‘het plein van het Valkhof of Belvxc3xa9dxc3xa8re’ met iepenbomen te doen beplanten tot sieraad van de stad, zonder dat van burgemeester Kelfken enig gewag wordt gemaakt. Verder blijkt ook uit stadsrekeningen en raadsbesluiten, dat dit plein enkele jaren na de beplanting de naam ‘Bosch’ draagt, dat tegen het midden van de 17e eeuw de namen ‘Bosch’ en ‘Kalverbosch’ elkaar voortdurend afwisselen, tot tenslotte xe2x80x93 bijna anderhalve eeuw na zijn ontstaan xe2x80x93 het bos met de naam van Kelfken definitief verbonden blijkt te zijn, terwijl daarnaast de benaming ‘Kalverbosch’ blijft voortbestaan.” (Brinkhoff 1954, p. 39)

En op de web site Novio Magus lees ik:

Deze fraai gerestaureerde en beschilderde gevelsteen toont het wapen van de familie Kelfken. Hij is te vinden in de Steenstraat, op de hoek van de Grotestraat en komt uit 1729. In dat jaar werd de kademuur van de Oude Haven (eens gelegen voor de gelijknamige straat) opgeknapt en werd deze steen daar ingemetseld. De tekst onder het wapen betekent: ‘Door Arnold Kelfken’. Arnold Kelfken was in 1729 burgemeester van de stad en had waarschijnlijk een rol gespeeld bij de herstelwerkzaamheden van de kade. De haven werd in 1881-1884 gedempt.

De Latijnse school, gebouwd in 1545.

Piet Killaars, Moenen, 1968.

Kerkboog en Chirurgijnskamer, 1606.

Mariken van Nieumeghen, Vera van Hasselt, 1956.


Op de web site ‘Kunst op straat’vind ik de volgende toelichting:

Mariken van Nieumeghen is de hoofdpersoon uit een zestiende eeuws mirakelspel, waarschijnlijk geschreven tussen 1485 en 1510. Het vertelt de geschiedenis van Mariken die, na door de duivel ( Moenen) te zijn verleid, jarenlang een losbandig leven leidt in Antwerpen. Terug in Nijmegen ziet zij een wagenspel, waarin wordt duidelijk gemaakt dat iedereen vergeving van God kan krijgen voor zijn of haar zonden. Het bronzen beeld laat juist dit moment van inkeer zien. Op de hoge hardstenen sokkel staan twee regels uit het verhaal: ‘Comt nu tot mi ende helpt mi beclaghen, God of die duuel, tes mi alleleens.’
Deze hebben betrekking op het moment dat de duivel deze noodkreet hoort en Mariken voor zich weet te winnen.

In het museum kwam ik werken tegen van Woody van Amen.
Het volgende werk sprak me erg aan.

Woody van Amen, Flexa One, 1977.

De spiegel op de grond is verrassend.

Maar dat zijn de lijst en de eland ook.


Frits de Coninck schrijft hierover in Museumtijdschrift van mei 2003:

Uit 1977 dateert Flexa One, een ruimtelijk werk dat voor hem een sleutelwerk is. Het is de eerste vrije vertaling van de Matterhorn en van wat hij onder zijn Nieuwe Romantiek verstaat. De vorm van de berg is geabstraheerd tot een grote piramide bestaande uit op elkaar gestapelde blikken Flexaverf. Tegen die verticale wand is een schilderijlijst gemonteerd waaruit een eland van wit neonlicht wegspringt. Daarvoor, op de grond, eenzelfde piramide van spiegelglas.

Het zicht vanuit het museum is prachtig, het gezicht van Trajanus trouwens ook.

Vandaag ben ik op de volgende tentoonstelling geweest.
“De wereld van Katherina van Kleef –
Devotie, demonen en dagelijks leven in de 15e eeuw”
Ik kan hier daarover het een en ander berichten omdat op de website
van Museum Valkhof een aantal afbeeldingen staan.
In totaal zijn in Nijmegen 100 bladen te zien van het getijdenboek
van Katherina van Kleef.
Dat is heel erg bijzonder dat zoveel bladen tegelijk te zien zijn.
Daarnaast zijn er nog ander boeken te zien van de maker van de miniaturen:
de Meester van Katherina van Kleef.
De naam van de schilder is niet bekend zoals dat wel vaker het geval is
bij Middeleeuwse kunstenaars.

Introductie op de tentoonstelling.

Bovendien is dit een boek van heel hoge kwaliteit.
Dat wordt op de tentoonstelling wel duidelijk.
Er zijn vitrines met Middeleeuwse vondsten die afgebeeld worden
in de miniaturen.
Daaraan kun je zien hoe precies en smaakvol
de miniaturen gemaakt zijn.
Het is een lust voor het oog!
Prachtig was bijvoorbeeld een verzameling munten
die precies zo weggelegd waren
als dat ze geschilderd zijn in het boek.

Entreebewijs met twee libellen en een vlieg.

Ga naar de bladen kijken als je denkt dat de afbeeldingen
die je hier ziet mooi zijn.
In werkelijkheid zijn ze nog mooier van kleur.
Je ziet dan nog beter hoe de kunstenaar
de composities zorgvuldig in elkaar zet.
Hoe deze afbeeldingen passen in een religieuze
en culturele traditie.
En soms zijn de afbeeldingen in de marge
voor ons hedendaagse oog nog leuker dan de centrale afbeelding.
Overigens is het boek uit ongeveer 1440.

De meester van Katherina van Kleef, de apostel Philippus, folio M-226 uit het Getijdenboek van Katherina van Kleef. De afbeelding is de ondermarge van het blad waarop de apostel staat afgebeeld. De apostel is vooral bekend uit het bijbelverhaal van de ‘wonderbaarlijke broodvermenigvuldiging”. Vandaar dat hier het bakken van het brood wordt weergegeven.

Bekijk deze marge maar eens van dichterbij:

De ingredienten worden afgewogen.

Het deeg wordt gekneed.

Het brood wordt gebakken.

De apostel zelf. Het hoge kruis verwijst naar zijn kruisdood.

Of wat te denken van de plantvormen in de marge:

De meester van Katherina van Kleef, folio G-97, Hellemond met gekwelde zielen: bovenmarge links.

De meester van Katherina van Kleef, folio G-97, Hellemond met gekwelde zielen: bovenmarge midden.

De meester van Katherina van Kleef, folio G-97, Hellemond met gekwelde zielen: bovenmarge rechts.

De meester van Katherina van Kleef, folio G-97, Hellemond met gekwelde zielen.

De meester van Katherina van Kleef, folio G-97, Hellemond met gekwelde zielen (detail).

En zo wordt Laurentius door vissen omgeven.
Laurentius werd overigens gemarteld voor zijn dood
door hem te roosteren.
Vandaar dat hij een rooster bij zich heeft op de afbeelding.

De meester van Katherina van Kleef, de heilige Laurentius, folio M-266 uit het Getijdenboek van Katherina van Kleef, circa 1440.

Vissen in de bovenmarge.

Hoek rechtsonder. Hier worden de vissen aan de haak geslagen.

Linker- en rechtermarge in een plaatje geplaatst. Links de aal met kop, rechts de staart.

Ook de chocolaatjes hadden een passende illustratie gekregen.

De goede werken van Katherina: folio M-65: Katherina deelt aalmoezen uit.

Zelfde blad, ondermarge, bezoeken van gevangenen.

De heilige familie aan de maaltijd, folio M-151.

De heilige familie aan het werk, folio M-149.

Nog een serie afbeeldingen uit de natuur.

De apostel Philippus, folio M-226, linkermarge.

De apostel Philippus, folio M-226, linkerbovenhoek.

De apostel Philippus, folio M-226, de rechter
marge.

Folio G-90, detail margedecoratie bij de Aanbidding van de Drie-eenheid, uit het Getijdenboek van Katherina van Kleef.

Detail margedecoratie bij de H. Vincentius, folio M-268.

Detail margedecoratie.

Als afsluiter deze mosselen, afbeelding op een boekenlegger maar origineel van de Meester van Katherina van Kleef.

Er is binnenkort een veiling oude meesters bij een van de grote
internationale veilinghuizen.
Er komt zelfds een schilderij van Rembrandt op de markt.
Dat tref je niet iedere dag.
Hier volgt zodadelijk een afbeelding van dat schilderij.

Albert Renger-Patzsch, Buchenwald in november, Arnsberger Wald, 1936.


Geen verband met het concentratiekamp dat daar later zal komen.
Neemt niet weg dat dit een prachtige mistroostige foto is
die naar aanleiding van de gebeurtenissen in dat bos
gemaakt had kunnen zijn.

Arshile Gorky, Waterfall, 1943.

De meester van Katherina van Kleef, detail van een margedecoratie van de Apostel Philippus uit het Getijdenboek van Katherina van Kleef, Fol. M-226, ca1440.


Morgen ga ik dit getijdenboek bekijken in Nijmegen.
Daar is het nu te zien in het museum Valkhof.

Volgens het museum:

Een gouden koets, een 60-koppige hofhouding, een eigen orkest en een theater.
Katherina van Kleef, hertogin van Gelre (1417-1476) had het allemaal.
Ze was puissant rijk, eigenzinnig en heerszuchtig.
Maar tegelijk vroom en iemand met smaak.
In de politiek van Noordwest Europa speelde ze een dominante rol,
net als in het kunstleven.
Ze gaf voor haar privxc3xa9collecties opdrachten aan diverse kunstenaars.

Het getijdenboek van Katherina van Kleef
– het belangrijkste gebedenboek met miniaturen
uit de Noordelijke Nederlanden van de 15e eeuw –
is haar beroemdste opdracht.
Het reisde van New York naar Nijmegen, waar Katherina indertijd resideerde
en voor het eerst het werk bekeek.
De kunstenaar is onbekend, maar geldt als een absolute meester.

Het getijdenboek (1442/43) vormt het hoogtepunt
van de nieuwe tentoonstelling De wereld van Katherina.
Devotie, demonen en dagelijks leven in de 15e eeuw in Museum Het Valkhof.
Omdat het topstuk uit de collectie van The Morgan Library & Museum
uit New York voor onderzoek uit elkaar is genomen,
kan het Europese publiek maar liefst 100 losse bladen uit dit meesterwerk zien.
Voor de eerste en de laatste keer,
het boek wordt na terugkeer in New York uiteindelijk weer ingebonden.

Frans Hals (afgemaakt door Pieter Codde) The company of captain Reijnier Reael and Lieutenant Cornelis Michielsz Blaeuw.


Door het Rijksmuseum uitgeleend aan het Prado in Spanje.
Een prachtig schuttersstuk.

Gerard David, Hoofd van Christus, 1490 – 1495.


Oude meester 1.

Giandomenico Tiepolo, Head study of a bearded man in a green hat with a brooch and a fur-trimmed red mantle with a jewelled buckle, 1757 – 1758.


Oude meester 2.
De titel is erg lang maar dat krijg je als het werk
relatief onbekend is en in handen valt van een groot veilinghuis.
Brooch is geen spelfout.
Brooch staat voor een fibula of kledinggesp of speld.

Giorgio de Chirico, Gladiatori nell’ arena, 1927.

Milton Becerra, Linea continua, homenaje a Alejandro Otero, 2009.

Pamen Pereira, This is a love story, 2009.

Per Kirkeby, Flucht nach Agypten, 1996.

Raffaello Sanzio, called Raphael, Head of a muse, 1510 – 1511.


Oude meester 3.
Wij kennen de maker waarschijnlijk het best onder de naam Rafael.
Maar zijn eigenlijke naam is Raffaello Sanzio.
Andere namen zijn Raffaello Santi en Raffaello da Urbino.

Rembrandt Harmensz van Rijn, Portrait of a man with arms akimbo, 1658.


Oude meester 4.
‘Akimbo’= met de handen in de zij.

Salomon de Bray, Judith delivering the head of Holofernes, 1636.

Unknown, French, 13th – early 14th century, cornerstone grotesque with ass’ ears.


Karikaturale kop met ezelsoren op een Franse hoeksteen.