– Het woord en de wereld –

“Maar in plaats van de mens vast te pinnen op één kenmerk, laat staan hem te zien als kroon op de schepping, is een ecologisch mensbeeld in opkomst. Dat is ook broodnodig, gezien de problemen waar we middenin zitten.”

Gistermorgen las ik een boekrecensie in de NRC:
“Wat als de mens toch geen machine is?”
De recensie besprak twee boeken die elk op hun eigen manier
het mensbeeld bevragen.:

Piet Gerbrandy, Het woord en de wereld – Duidingen van een dichter.

Een essaybundel waarin de schrijver te rade gaat bij wat hij,
in zijn eigen woorden, ‘de literatuur en de dichtkunst’ noemt.

Walter Breukers en Jaap Godrie, Wij zijn geen machines – Op zoek naar een nieuw mensbeeld.

“Het is een wonderlijke non-fictieroman of misschien een speculatief dialoogessay, omlijst door schilderijen en tekeningen.”

De essaybundel van Gerbrandy sprak me wel aan:
op zoek gaan naar een nieuw idee over hoe we als mensen
in de wereld kunnen staan aan de hand van teksten.

De huidige opkomst van rechts is feitelijk een stap terug in de geschiedenis.
Een stap waarvan gebleken is dat hij niet werkt:
niet voor grote groepen mensen en niet voor de aarde.
Daarom kunnen we beter niet terugvallen op oude concepten.
We zouden beter kunnen nadenken over nieuwe oplossingen.
Daarom spreekt me een zoektocht op dat gebied aan.

In de boekhandel zocht ik gistermorgen naar het boek van Gerbrandy.
Helaas staan de teksten waarlangs, waartegen, waarnaast of
waarop hij de essays baseert, niet in het boek.

Hij gaat in de reeks essays terug op de klassieken om
met Lucebert en Gorter als sparringpartner te eindigen.

Ik ben wel benieuwd naar hoe zijn gedachten zich ontwikkelen
aan de hand van literaire teksten: proza en poëzie.
Maar ik heb onvoldoende gelezen van de referentieteksten
om de essaybundel op waarde te kunnen schatten.

Teleurgesteld heb ik hem teruggelegd op de stapel en
ben zonder boek naar huis gegaan.
De helft van de essays met elk een referentietekst,
dat had waarschijnlijk wel gewerkt voor mij.

Toch blijft de zoektocht spelen in mijn hoofd.

Die gedachte bracht me terug naar iets wat ik onlangs las:
een boek van Yan Wang Preston.
Deze Chinees-Britse fotograaf publiceerde een boek:
With love, from an invader – Rhododendrons, Empire China and Me.
In het werk van Yan Wang Preston zag ik echo’s van het zoeken
naar een nieuw mensbeeld
— een denken dat niet teruggrijpt op het verleden,
maar nieuwe verbanden verkent tussen mens, natuur en tijd.

Het essay van Bergit Arends opende een nieuwe denkwijze:
een gelijkheid tussen alle betrokkenen,
ook daar waar het niet om mensen gaat.

Het intrigeert me dat op verschillende plekken
— in essays, romans, kunst —
mensen zoeken naar een mensbeeld dat niet nostalgisch is,
maar open, ecologisch en toekomstgericht.

Daarom sprak de recensie over het boek van Gerbrandy mij aan
en zou ik verder willen onderzoeken…
…maar ik vrees dat het boek van Gerbrandy voor mij een brug te ver is.

Als afsluiting nog een citaat uit de recensie:

“Net als Gerbrandy springen Breukers en Godrie op de bres voor kunst, mysterie en metafoor. Ze willen uiteindelijk voorbij de taal komen, de pagina’s vullen zich met steeds meer beeld. Maar wellicht is de poëzielezer het beste toegerust om de macht en kracht van theoretische taal en haar metaforen te begrijpen. Alleen al daarom zou iedere kantoorwerker en iedere jongeling, iedere ziel, gevoed moeten worden met gedichten en romans, en met inzichten uit de filosofie, biologie en antropologie, aldus Gerbrandy. „Eruditie is niet ouderwets. Eruditie zou de 21st century skill bij uitstek moeten zijn.”

Dit citaat raakt me omdat het een opdracht verwoordt:
het verlangen dat ieder mens zelf leert denken,
voorbij de clichés en de vertrouwde paden.