Karelie/Karelia (27): Goelag Archipel

De hele Goelag-geschiedenis in xc3xa9xc3xa9n boekMarc JansenGoelag is de afkorting van de Russische naam van‘Hoofddirectoraat van de Kampen’,dat heeft bestaan van 1930 tot 1960. Sinds het verschijnen van Aleksandr Solzjenitsyns trilogieDe Goelag Archipel (1973) staat het begripin het algemene spraakgebruik voor het hele strafkampensysteemvan Lenin tot na Stalins dood.De Goelag was de administratieve structuur van 476 complexenvan ‘correctieve arbeidskampen’ tot in de verste uithoekenvan de Sovjet-Unie, ieder bestaand uit tientallen,soms zelfs honderden kampeenheden (lagpoenkty). In totaal zijn er volgens de schatting van Anne Applebaumachttien miljoen gevangenen door de Goelag gegaan,van wie een kwart tot een derde volgens onze begrippenals politieke gevangenen (in sovjetterminologie ‘vijanden van het volk’)te beschouwen zijn. Het verschil met de criminele gevangenen was niet altijd groot:ook die waren vaak opgepakt om een kleinigheid. Daarnaast waren er nog zo’n tien miljoen gedeporteerdenen krijgsgevangenen, zodat het totaal uitkomt op ruim 28 miljoen. De Goelag wordt in de regel gekoppeld aan Stalins terreur.De destalinisatie onder Chroesjtsjov maakte echtergeen definitief einde aan het systeem van concentratiekampenmet politieke gevangenen.Vanaf de jaren vijftig werden er duizenden dissidenten heen gestuurd,en ook hen behandelt Applebaum in haar voortreffelijke overzichtswerkover de Goelag. Een werk als dit bestond nog niet,daarvoor moest worden gewacht tot Rusland de archieven opendeen er een groot aantal kampherinneringenen andere documentatie kon verschijnen. Met een combinatie van wetenschappelijkheid en journalistiekin de beste zin van het woord beschrijft Applebaum de geschiedenis,geografie en omstandigheden van de Goelag. De hele weg van arrestatie tot voor sommigen de dood in het kamp,en voor anderen vrijlating wordt in detail gevolgd. Applebaum benadrukt het aan de kampen toegekende economische belang. Sedert 1929 werden gevangenen ingezet voor economische projecten,zoals het kappen van hout, het delven van goud, steenkoolen andere grondstoffen, het aanleggen van kanalen en spoorlijnen,veelal in afgelegen gebieden waar vrije arbeid moeilijk te vinden en duur was. De auteur gaat zover de mogelijkheid te opperendat de arrestaties van de jaren dertig en veertigmede waren bedoeld om de werkkampen te bevolken. Of het systeem economisch lonend was is iets heel anders:het opzetten en instandhouden van het kampensysteemkostte zelf ook veel geld en uitgeputte en onbedreven arbeidersleveren niet de beste prestaties. Bovendien waren veel projecten vanuit economisch oogpunt slecht doordacht,waarvan de overwoekerde spoorlijn van Igarka naar Salechardin het Arctische noorden en andere verlaten projectentot op de dag van vandaag getuigen. In de jaren vijftig drong het besef door dat de kampener niet alleen mensen maar dikwijls ook middelen doorheen joegenzonder winst op te leveren. Het moest tot na Stalins dood in 1953 durenvoordat daaruit conclusies werden getrokken. Het betekent wel dat de sovjetkampen,anders dan sommige van de concentratiekampen van nazi-Duitsland,niet waren bedoeld voor vernietiging;daarvoor werd het rechtstreekse middel van de terechtstelling gebruikt,waardoor honderdduizenden omkwamen. Dat nam niet weg dat de extreme klimatologische omstandigheden(’s winters tientallen graden onder nul),het zware en slecht geoutilleerde werk en onvoldoende voedsel(gerelateerd aan de arbeidsprestatie) een zeer zware tol eisten;in de moeilijkste tijd gedurende de oorlog stierf per jaareen op de vier gevangenen. Volgens officixc3xable gegevens zijn er 2,7 miljoen gevangenenin de kampen gestorven, maar Applebaum vermoedt dat dit getal te laag is,en in de flaptekst heet het dat 4,5 miljoen mensen nooit zijn teruggekeerd.Applebaum laat de Goelag eindigen in de tweede helft van de jaren tachtig,als partijleider Gorbatsjov, na Anatoli Martsjenko’s kampdoodde laatste dissidenten vrijlaat. Dat wil niet zeggen dat de opvolgerstaten van de Sovjet-Uniegeen gewetensgevangenen meer kennen. In Centraal-Azixc3xab zitten vandaag de dag talloze mensenom vage ‘staatsgevaarlijke’ activiteiten vast.En Rusland telt nog honderdduizenden criminele gevangenen,vastgehouden onder omstandigheden die nauwelijks onderdoenvoor die van Applebaums Goelag,dikwijls opgepakt om vergrijpen waarvoor je hier hooguiteen taakstraf zou krijgen. Als geschiedenis leeft de Goelag voort,en ook daarop gaat Applebaum diep in. Werd het onderwerp in de sovjettijd doodgezwegen,inmiddels bestaat er een omvangrijke literatuur over,met kampherinneringen, slachtofferlijsten,een gids van de diverse kampen en historische werken. In het bijzonder het genootschap Memorialziet het als zijn taak de geschiedenis van de sovjetterreurte reconstrueren en de herinnering eraan levend te houden. Maar het zou overdreven zijn te bewerendat in Rusland de Goelag een plek heeft gekregenin het collectieve geheugen. Veel Russen denken met nostalgie terug aan de sovjettijd,daarbij de terreur maar liever vergetend,zo ze die al niet gerechtvaardigd vinden. Anders dan bijvoorbeeld in Duitsland na 1945,heeft er in Rusland na 1991 geen radicale breukmet het verleden plaatsgevonden. De zittende politieke elite komt rechtstreeks voortuit de sovjet-nomenklatoera,met president Poetin als gewezen KGB-er voorop. Ook de bevolking heeft geen ingrijpende mentaliteitsverandering doorgemaakt. Het instandhouden van de herinnering aan de Goelagis dus het werk van een betrekkelijk kleine groep,en wordt door de regering niet gestimuleerd. Een museum over de terreur of een monument voor de slachtoffersvan staatswege ontbreekt. Wat er is komt voort uit particulier initiatief,zoals de kei van de Solovki-kampeilanden in de Witte Zeevxc3xb3xc3xb3r het hoofdkwartier van de voormalige KGB. Toen Nederlandse diplomaten twee jaar geleden voorsteldenonze koningin bij haar staatsbezoek aan Ruslanddit monument te laten aandoen,achtten de Russische autoriteiten dit niet opportuun.Zoiets zou ondenkbaar zijn in landendie met de Holocaust te maken hebben gehad,waar aandacht daarvoor tot het vaste ritueel pleegt te behoren.Het komt ook doordat het Westen de Goelagveel minder aandacht geeft dan de Holocaust;men heeft hier vaak nog het idee dat er in de Sovjet-Unieenkel iets verkeerd is gegaan, maar dat er niet iets fundamenteel mis waszoals in nazi-Duitsland. Anders is het natuurlijk voor hen die uit de Goelag zijn teruggekeerd,al zijn ook zij niet onder xc3xa9xc3xa9n noemer te brengen(sommigen verlieten het kamp zelfs als onverbeterlijke stalinisten). Het KZ-syndroom wordt in Rusland niet erkend,dus zoeken overlevenden steun bij elkaar en bij organisaties als Memorial. Sommigen hebben herinneringen geschreven aan hun kamptijd. Applebaum heeft een groot aantal daarvan gebruikten geeft in haar bibliografie een indrukwekkend overzicht. – Anne Applebaum – Gulag: A History – Doubleday – New York 2003 – 720 blz. – ISBN 0767900561 – 45,50 euro Dit boek is inmiddels in het Nederlands vertaald.Prospekt is een uitgave van Bureau CROSSen het Oost-Europa instituut van de Universiteit van Amsterdam.